[{"data":1,"prerenderedAt":-1},["ShallowReactive",2],{"grammar-topic-hubs-hi":3,"grammar-page-hi-karke-se-ek-ke-bad-dusra-kam":4,"grammar-pages-hi":27,"grammar-lesson-path-hi-karke-se-ek-ke-bad-dusra-kam-kam-ka-kram-aur-uddeshya-a2":967,"grammar-exercises-by-page-01a15a33-c7b4-7ebc-a9d2-17ace8b4d5a7":1018,"grammar-quick-check-01a15a33-c7b4-7ebc-a9d2-17ace8b4d5a7":1037,"grammar-lesson-body-01a15a33-c7b4-7ebc-a9d2-17ace8b4d5a7-3198uiekv":1060},[],{"id":5,"title":6,"slug":7,"seoDescription":8,"content":9,"language":10,"level":11,"displayOrder":12,"grammarTopics":13,"createdAt":20,"updatedAt":21,"totalExercises":22,"vocabularyLists":23,"primaryTopicHub":24,"readyImages":26},"01a15a33-c7b4-7ebc-a9d2-17ace8b4d5a7","करके से एक के बाद दूसरा काम","karke-se-ek-ke-bad-dusra-kam","करके और -कर से एक ही व्यक्ति के दो काम क्रम में जोड़ना सीखें। पढ़कर, खाकर और जाकर जैसे रूप बनाएँ और अंतिम क्रिया से समय, लिंग तथा वचन का संबंध समझें।","**खाना खाकर मैं बाहर गया।** पहले मैंने खाना खाया, फिर मैं बाहर गया। **करके** और **-कर** वाले रूपों से आप एक ही व्यक्ति के दो काम इस तरह जोड़ सकते हैं। अंतिम क्रिया से काम का समय भी पता चलता है।\n\n## 1. पहले एक काम, फिर दूसरा\n\nदो छोटे वाक्यों को जोड़कर एक वाक्य बना सकते हैं। पहले काम की क्रिया का रूप बदलता है। दूसरा काम मुख्य क्रिया से बताया जाता है।\n\n:::example\nरीना ने खाना बनाया। फिर रीना ने आराम किया।\n\nरीना ने खाना **बनाकर** आराम किया।\n\nअमन ने काम किया। फिर अमन घर गया।\n\nअमन काम **करके** घर गया।\n:::\n\nइन उदाहरणों में **बनाकर** और **करके** वाला काम पहले पूरा होता है। उसके बाद दूसरा काम होता है। दोनों वाक्यों को जोड़ने पर हर बार **फिर** लिखना ज़रूरी नहीं है।\n\n## 2. रूप कैसे बनाएँ\n\nबहुत-सी क्रियाओं में **-ना** हटाकर **-कर** जोड़ते हैं। **करना** के लिए सामान्य रूप **करके** है।\n\n| क्रिया | पहले काम का रूप | उदाहरण |\n| --- | --- | --- |\n| पढ़ना | **पढ़कर** | मैं किताब पढ़कर सोऊँगा। |\n| खाना | **खाकर** | हम खाना खाकर चलेंगे। |\n| पीना | **पीकर** | वह पानी पीकर गया। |\n| धोना | **धोकर** | आप हाथ धोकर आइए। |\n| जाना | **जाकर** | मैं घर जाकर आराम करूँगी। |\n| करना | **करके** | वह काम करके लौटा। |\n\n:::note\nबोलचाल में **खाकर → खाके** और **जाकर → जाके** जैसे **-के** वाले रूप भी सुनाई देते हैं। लेखन में **खाकर, जाकर** जैसे **-कर** वाले रूप अधिक सामान्य हैं।\n:::\n\nइस रूप में स्त्री, पुरुष या एक से अधिक लोगों के लिए बदलाव नहीं होता।\n\n:::example\nरवि खाना **खाकर** गया।\n\nसीमा खाना **खाकर** गई।\n\nबच्चे खाना **खाकर** गए।\n:::\n\nयहाँ **खाकर** एक जैसा है; **गया, गई, गए** बदलते हैं।\n\n## 3. दोनों काम कौन करता है?\n\nइस पाठ की रचना में दोनों काम करने वाला व्यक्ति एक ही होता है। कई लोग भी मिलकर दोनों काम कर सकते हैं।\n\n- **मैं** नहाकर तैयार हुआ। — मैं नहाया और मैं तैयार हुआ।\n- **बच्चे** खाना खाकर खेलने गए। — बच्चों ने खाना खाया और बच्चे खेलने गए।\n- **आप** काम करके आराम कीजिए। — काम भी आप करेंगे और आराम भी आप करेंगे।\n\n:::warning\nयदि काम करने वाले अलग हैं, तो उन्हें इस तरह न जोड़ें।\n\n**रीना ने खाना बनाया। फिर अमन ने खाना खाया।**\n\nइसे **रीना ने खाना बनाकर खाया** कहने से अर्थ बदल जाता है: अब रीना ने ही खाना बनाया और खाया। अलग लोगों के लिए कहें: **रीना ने खाना बनाया, फिर अमन ने खाना खाया।**\n:::\n\n## 4. समय अंतिम क्रिया से पता चलता है\n\n**करके** या **-कर** अपने आप बीते हुए समय को नहीं बताते। अंतिम क्रिया से पता चलता है कि बात रोज़ के काम की है, बीते समय की है या आने वाले समय की।\n\n| समय | उदाहरण |\n| --- | --- |\n| रोज़ का काम | मैं रोज़ नहाकर पूजा करता हूँ। |\n| बीता हुआ समय | आज सुबह मैं नहाकर पूजा करने बैठा। |\n| आने वाला समय | कल सुबह मैं नहाकर पूजा करूँगा। |\n\nइन तीनों वाक्यों में **नहाकर** नहीं बदलता।\n\n### कर्ता के साथ ने कब लगाएँ?\n\nकर्ता के साथ **ने** लगेगा या नहीं, यह अंतिम क्रिया से तय होता है। अंतिम क्रिया सकर्मक हो और काम पूरा होने के रूप में बताया जाए (पूर्ण पक्ष), तो सामान्यतः कर्ता के साथ **ने** लगता है। **-कर** वाला रूप अपने आप **ने** नहीं लगवाता।\n\n- **खाना खाकर मैं बाहर गया।** — अंतिम क्रिया **गया** है। **जाना** अकर्मक है; यहाँ **ने** नहीं लगता।\n- **खाना बनाकर मैंने चाय पी।** — अंतिम क्रिया **पी** है। **पीना** सकर्मक है और यहाँ पूर्ण पक्ष में है, इसलिए **मैंने** आता है।\n\nइसी तरह **रीना ने खाना बनाकर आराम किया** में **ने** अंतिम क्रिया **आराम किया** के कारण है: हम **रीना ने आराम किया** कहते हैं। **अमन काम करके घर गया** में अंतिम क्रिया **गया** है, इसलिए **ने** नहीं है।\n\n:::note\n**-कर** वाला रूप हमेशा दो अलग-अलग कामों का क्रम नहीं बताता। **वह हँसकर बोली** में बोलने का ढंग बताया गया है। यहाँ ध्यान पहले एक काम पूरा करने और फिर दूसरा काम करने पर है।\n:::\n\n## 5. वाक्य जोड़ने की छोटी जाँच\n\n1. देखें कि दोनों काम करने वाला व्यक्ति एक ही है।\n2. पहले काम के लिए **-कर** वाला रूप चुनें; **करना** के लिए **करके** रखें।\n3. दूसरे काम की क्रिया में सही समय और ज़रूरी लिंग-वचन रखें।\n4. कर्ता के साथ **ने** का चुनाव अंतिम क्रिया देखकर करें: **मैंने खाना खाकर घर गया** की जगह **मैं खाना खाकर घर गया** कहें।\n\n:::example\nपहले सीमा ने काम किया। फिर वह घर गई।\n\n→ सीमा काम **करके** घर **गई**।\n:::\n\nयाद रखें: **पहला काम + करके \u002F -कर + दूसरा काम**। पहले काम का यह रूप नहीं बदलता; अंतिम क्रिया पूरे वाक्य का समय समझने में मदद करती है।","hi","A2",72,[14],{"id":15,"name":16,"level":11,"language":10,"isCompleted":17,"completionPercentage":18,"totalExercises":19,"completedExercises":18},"01a15a33-c51a-788a-8649-290f8b59c577","काम का क्रम और उद्देश्य",false,0,10,"2026-10-20T16:45:05+00:00","2026-10-20T19:14:50+00:00",4,[],{"name":16,"slug":25,"language":10},"kam-ka-kram-aur-uddeshya-a2",[],[28,34,39,44,48,53,58,63,68,73,77,82,87,92,97,102,107,112,117,122,127,132,137,142,147,152,157,162,167,172,177,182,187,192,197,202,207,212,217,222,227,232,237,242,247,252,257,262,267,272,277,282,287,292,297,302,307,312,317,322,327,332,337,342,347,352,357,362,367,372,377,382,383,388,393,398,403,408,413,418,423,429,434,439,444,449,454,459,464,469,474,479,484,489,494,499,504,509,514,519,524,529,534,539,544,549,554,559,564,569,574,579,584,589,594,599,604,609,614,620,625,630,635,640,645,650,655,660,665,670,675,680,685,690,695,700,705,710,715,720,725,730,735,740,745,750,755,760,765,770,775,780,785,791,796,801,806,811,816,821,826,831,836,841,846,851,856,861,866,871,876,881,886,891,896,901,906,912,917,922,927,932,937,942,947,952,957,962],{"id":29,"title":30,"slug":31,"language":10,"level":32,"displayOrder":33},"01a15a33-c65a-757a-923d-704a527f7f78","देवनागरी: स्वर, व्यंजन और अक्षर","devanagari-svar-vyanjan-aur-akshar","A1",1,{"id":35,"title":36,"slug":37,"language":10,"level":32,"displayOrder":38},"01a15a33-c920-7b45-ae37-46d1675fa54b","मात्राएँ और अक्षर में उनका स्थान","matraen-aur-akshar-mein-unka-sthan",2,{"id":40,"title":41,"slug":42,"language":10,"level":32,"displayOrder":43},"01a15a33-c64d-7aa6-bc99-3be9a1fb57ac","दंत्य, मूर्धन्य और महाप्राण ध्वनियाँ","dantya-murdhanya-aur-mahapran-dhvaniyan",3,{"id":45,"title":46,"slug":47,"language":10,"level":32,"displayOrder":22},"01a15a33-c5de-7204-9401-1cd917ceebb4","अनुस्वार, चंद्रबिंदु और स्वर का अनुनासिक उच्चारण","anusvar-chandrabindu-aur-svar-ka-anunasik-uchcharan",{"id":49,"title":50,"slug":51,"language":10,"level":32,"displayOrder":52},"01a15a33-c6a9-7b28-93ea-d6d9c8b039e0","हलंत, संयुक्ताक्षर और नुक्ता","halant-sanyuktakshar-aur-nukta",5,{"id":54,"title":55,"slug":56,"language":10,"level":32,"displayOrder":57},"01a15a33-c904-7ac7-8dcc-b60071474edb","लिखित अ और बोलचाल में उसका लोप","likhit-a-aur-bolchal-mein-uska-lop",6,{"id":59,"title":60,"slug":61,"language":10,"level":32,"displayOrder":62},"01a15a33-c90b-7c04-b710-1dd87c631d6d","मैं, हम, यह, वह, ये और वे","main-ham-yah-vah-ye-aur-ve",7,{"id":64,"title":65,"slug":66,"language":10,"level":32,"displayOrder":67},"01a15a33-c5b0-7288-9afd-8fb8f8bd658c","आप, तुम और तू: संबोधन और आदर","aap-tum-aur-tu-sambodhan-aur-aadar",8,{"id":69,"title":70,"slug":71,"language":10,"level":32,"displayOrder":72},"01a15a33-c6f8-70fa-8880-536993f01a89","हूँ, है, हो और हैं से परिचय देना","hun-hai-ho-aur-hain-se-parichay-dena",9,{"id":74,"title":75,"slug":76,"language":10,"level":32,"displayOrder":19},"01a15a33-ca43-7efa-81c1-96c597399a2b","संज्ञाओं का लिंग: पुल्लिंग और स्त्रीलिंग","sangyaon-ka-ling-pulling-aur-striling",{"id":78,"title":79,"slug":80,"language":10,"level":32,"displayOrder":81},"01a15a33-ca4b-7b67-9cea-1354909413bf","संज्ञाओं के सीधे बहुवचन रूप","sangyaon-ke-sidhe-bahuvachan-rup",11,{"id":83,"title":84,"slug":85,"language":10,"level":32,"displayOrder":86},"01a15a33-c5ff-7b9a-ab3d-aade283583dc","बड़ा, बड़ी, बड़े और न बदलने वाले विशेषण","bada-badi-bade-aur-na-badalne-vale-visheshan",12,{"id":88,"title":89,"slug":90,"language":10,"level":32,"displayOrder":91},"01a15a33-ca3c-760a-a9c0-ffc611f879b9","संज्ञा और विशेषण से सरल वाक्य","sangya-aur-visheshan-se-saral-vakya",13,{"id":93,"title":94,"slug":95,"language":10,"level":32,"displayOrder":96},"01a15a33-c971-7ed1-a644-cff6f504ff5e","नहीं से सरल वाक्य का निषेध","nahin-se-saral-vakya-ka-nishedh",14,{"id":98,"title":99,"slug":100,"language":10,"level":32,"displayOrder":101},"01a15a33-c8ee-754c-8fd5-0ae0aef1e678","क्या से हाँ-नहीं वाले प्रश्न","kya-se-han-nahin-vale-prashn",15,{"id":103,"title":104,"slug":105,"language":10,"level":32,"displayOrder":106},"01a15a33-c84b-79c6-b752-02ba3b1604b7","कौन, क्या, कहाँ और कब","kaun-kya-kahan-aur-kab",16,{"id":108,"title":109,"slug":110,"language":10,"level":32,"displayOrder":111},"01a15a33-ca54-76d5-908d-e1c7366a847f","संख्याओं के साथ संज्ञाएँ और मात्रा","sankhyaon-ke-sath-sangyaen-aur-matra",17,{"id":113,"title":114,"slug":115,"language":10,"level":32,"displayOrder":116},"01a15a33-c9ca-75a5-87d1-62af8c5f6cb0","परसर्ग से पहले संज्ञा का तिर्यक रूप","parsarg-se-pahle-sangya-ka-tiryak-rup",18,{"id":118,"title":119,"slug":120,"language":10,"level":32,"displayOrder":121},"01a15a33-c928-7b4c-b737-05f2ce70f608","में और पर से स्थान बताना","mein-aur-par-se-sthan-batana",19,{"id":123,"title":124,"slug":125,"language":10,"level":32,"displayOrder":126},"01a15a33-c6fe-7c20-98d1-c772ce600cd6","इस, उस, इन और उन के साथ परसर्ग","is-us-in-aur-un-ke-sath-parsarg",20,{"id":128,"title":129,"slug":130,"language":10,"level":32,"displayOrder":131},"01a15a33-c778-70f0-b51d-fb239abd7f06","का, की और के से संबंध बताना","ka-ki-aur-ke-se-sambandh-batana",21,{"id":133,"title":134,"slug":135,"language":10,"level":32,"displayOrder":136},"01a15a33-c930-7762-8351-a1ef64cd46aa","मेरा, तुम्हारा और आपका","mera-tumhara-aur-aapka",22,{"id":138,"title":139,"slug":140,"language":10,"level":32,"displayOrder":141},"01a15a33-c868-783c-ba15-68adf1854cd8","के पास से वस्तुओं का होना बताना","ke-pas-se-vastuon-ka-hona-batana",23,{"id":143,"title":144,"slug":145,"language":10,"level":32,"displayOrder":146},"01a15a33-ca7c-78b0-9bbf-3aefe250c84a","से और तक से शुरुआत और सीमा","se-aur-tak-se-shuruat-aur-sima",24,{"id":148,"title":149,"slug":150,"language":10,"level":32,"displayOrder":151},"01a15a33-c86f-7569-b423-c223d4f99a33","के साथ और के लिए","ke-sath-aur-ke-liye",25,{"id":153,"title":154,"slug":155,"language":10,"level":32,"displayOrder":156},"01a15a33-c8db-75eb-a54f-aca8327f3e59","क्रिया की धातु और -ना वाला रूप","kriya-ki-dhatu-aur-na-vala-rup",26,{"id":158,"title":159,"slug":160,"language":10,"level":32,"displayOrder":161},"01a15a33-c80c-75de-b9c1-c416cb3042ec","कर्ता, कर्म और क्रिया का सामान्य क्रम","karta-karm-aur-kriya-ka-samanya-kram",27,{"id":163,"title":164,"slug":165,"language":10,"level":32,"displayOrder":166},"01a15a33-c804-7b48-b330-801eb8cc2843","करता हूँ, करती हूँ: रोज़ के काम","karta-hun-karti-hun-roz-ke-kam",28,{"id":168,"title":169,"slug":170,"language":10,"level":32,"displayOrder":171},"01a15a33-c9f0-73e2-85a2-1c462d38fa71","रहा, रही और रहे से अभी चल रहा काम","raha-rahi-aur-rahe-se-abhi-chal-raha-kam",29,{"id":173,"title":174,"slug":175,"language":10,"level":32,"displayOrder":176},"01a15a33-c9f8-7e58-8418-f70c3b219112","रोज़ करता हूँ और अभी कर रहा हूँ","roz-karta-hun-aur-abhi-kar-raha-hun",30,{"id":178,"title":179,"slug":180,"language":10,"level":32,"displayOrder":181},"01a15a33-c78c-7301-896c-f565e244e380","कैसा, कितना, कैसे और क्यों","kaisa-kitna-kaise-aur-kyon",31,{"id":183,"title":184,"slug":185,"language":10,"level":32,"displayOrder":186},"01a15a33-c947-7a74-bccb-a119c5741d9b","मुझे, तुम्हें और आपको","mujhe-tumhen-aur-aapko",32,{"id":188,"title":189,"slug":190,"language":10,"level":32,"displayOrder":191},"01a15a33-c93f-78f2-9b31-ab3a50bfd6a3","मुझे पसंद है और मुझे चाहिए","mujhe-pasand-hai-aur-mujhe-chahiye",33,{"id":193,"title":194,"slug":195,"language":10,"level":32,"displayOrder":196},"01a15a33-c5aa-72f9-9506-b320a3c4b753","आइए, बैठिए और कीजिए से विनम्र अनुरोध","aaiye-baithiye-aur-kijiye-se-vinamra-anurodh",34,{"id":198,"title":199,"slug":200,"language":10,"level":32,"displayOrder":201},"01a15a33-c919-7e61-9224-9390eac03557","मत से किसी काम को रोकना","mat-se-kisi-kam-ko-rokna",35,{"id":203,"title":204,"slug":205,"language":10,"level":32,"displayOrder":206},"01a15a33-c8e0-7942-b5f1-9c900f8ef7f9","कुछ, थोड़ा और बहुत","kuchh-thoda-aur-bahut",36,{"id":208,"title":209,"slug":210,"language":10,"level":32,"displayOrder":211},"01a15a33-c5f9-7f7b-913d-d908da341d61","और, या और लेकिन से बातें जोड़ना","aur-ya-aur-lekin-se-baten-jodna",37,{"id":213,"title":214,"slug":215,"language":10,"level":32,"displayOrder":216},"01a15a33-c60c-76bb-ae88-590dac4e80f4","भी से किसी को या किसी बात को जोड़ना","bhi-se-kisi-ko-ya-kisi-bat-ko-jodna",38,{"id":218,"title":219,"slug":220,"language":10,"level":32,"displayOrder":221},"01a15a33-cab9-77d9-8bbb-d49132115c92","था, थी, थे और थीं से पिछली स्थिति","tha-thi-the-aur-thin-se-pichhli-sthiti",39,{"id":223,"title":224,"slug":225,"language":10,"level":32,"displayOrder":226},"01a15a33-c754-7e27-a884-b30e4817b477","जाऊँगा और करूँगी: भविष्य के सरल रूप","jaunga-aur-karungi-bhavishya-ke-saral-rup",40,{"id":228,"title":229,"slug":230,"language":10,"level":11,"displayOrder":231},"01a15a33-cac7-7bbe-8075-bae4b6e5f819","तिर्यक बहुवचन: लड़कों, लड़कियों और लोगों","tiryak-bahuvachan-ladkon-ladkiyon-aur-logon",41,{"id":233,"title":234,"slug":235,"language":10,"level":11,"displayOrder":236},"01a15a33-c59a-7b9a-97f8-a6fac42a04d3","आदरसूचक एकवचन के साथ अन्विति","aadarsuchak-ekvachan-ke-sath-anviti",42,{"id":238,"title":239,"slug":240,"language":10,"level":11,"displayOrder":241},"01a15a33-c5e4-7a8e-a0df-14590354828e","अपना, अपनी और अपने","apna-apni-aur-apne",43,{"id":243,"title":244,"slug":245,"language":10,"level":11,"displayOrder":246},"01a15a33-c9b8-79f3-937c-070b80096e1e","परिवार, वस्तुओं और अनुभवों में अधिकार के अलग ढाँचे","parivar-vastuon-aur-anubhavon-mein-adhikar-ke-alag-dhanche",44,{"id":248,"title":249,"slug":250,"language":10,"level":11,"displayOrder":251},"01a15a33-c8c0-7b77-adfc-2249e56de5b8","को से व्यक्ति-कर्म और पाने वाले को चिह्नित करना","ko-se-vyakti-karm-aur-pane-vale-ko-chihnit-karna",45,{"id":253,"title":254,"slug":255,"language":10,"level":11,"displayOrder":256},"01a15a33-ca83-7179-abc3-b23df5ba8367","से से साधन, माध्यम और कारण","se-se-sadhan-madhyam-aur-karan",46,{"id":258,"title":259,"slug":260,"language":10,"level":11,"displayOrder":261},"01a15a33-c85b-72ef-b834-054a412d3ab0","के आगे, के पीछे, के अंदर और के बाहर","ke-aage-ke-pichhe-ke-andar-aur-ke-bahar",47,{"id":263,"title":264,"slug":265,"language":10,"level":11,"displayOrder":266},"01a15a33-c861-7bdf-962a-8fba09452ff8","के पहले, के बाद और से पहले","ke-pahle-ke-bad-aur-se-pahle",48,{"id":268,"title":269,"slug":270,"language":10,"level":11,"displayOrder":271},"01a15a33-c81a-7072-9c9f-890aa81f72f4","करता था और करती थी: पुरानी आदतें","karta-tha-aur-karti-thi-purani-aadaten",49,{"id":273,"title":274,"slug":275,"language":10,"level":11,"displayOrder":276},"01a15a33-c7a0-75c2-94b6-305e5f6120eb","कर रहा था: अतीत में जारी काम","kar-raha-tha-atit-mein-jari-kam",50,{"id":278,"title":279,"slug":280,"language":10,"level":11,"displayOrder":281},"01a15a33-ca1b-7a4f-a157-7eca6ea0a4ce","सकर्मक और अकर्मक क्रियाओं की पहचान","sakarmak-aur-akarmak-kriyaon-ki-pahchan",51,{"id":283,"title":284,"slug":285,"language":10,"level":11,"displayOrder":286},"01a15a33-c692-7cf0-8d0f-98c91e6035d9","गया, आई और हुए: पूर्ण पक्ष में अकर्मक क्रियाएँ","gaya-aai-aur-hue-purn-paksh-mein-akarmak-kriyaen",52,{"id":288,"title":289,"slug":290,"language":10,"level":11,"displayOrder":291},"01a15a33-c97f-7409-888f-2c141c21eb6e","ने और पूर्ण पक्ष में कर्म से अन्विति","ne-aur-purn-paksh-mein-karm-se-anviti",53,{"id":293,"title":294,"slug":295,"language":10,"level":11,"displayOrder":296},"01a15a33-c8c7-77dd-b1e7-8c36773fcb7a","को वाला कर्म और किया का सामान्य रूप","ko-vala-karm-aur-kiya-ka-samanya-rup",54,{"id":298,"title":299,"slug":300,"language":10,"level":11,"displayOrder":301},"01a15a33-c8ae-727f-839d-60e8f647f3a6","किया, लिया, दिया और पिया के रूप","kiya-liya-diya-aur-piya-ke-rup",55,{"id":303,"title":304,"slug":305,"language":10,"level":11,"displayOrder":306},"01a15a33-c5b6-70d1-9abf-c8ca27721f6f","आया है और किया है: वर्तमान से जुड़ा पूरा काम","aaya-hai-aur-kiya-hai-vartaman-se-juda-pura-kam",56,{"id":308,"title":309,"slug":310,"language":10,"level":11,"displayOrder":311},"01a15a33-c9e0-7776-b9cf-d10db1d0aee6","पूर्ण पक्ष और आदत में नहीं का प्रयोग","purn-paksh-aur-aadat-mein-nahin-ka-prayog",57,{"id":313,"title":314,"slug":315,"language":10,"level":11,"displayOrder":316},"01a15a33-ca22-7cdd-91ce-ffde7e33b5e1","सकना से क्षमता और संभावना","sakna-se-kshamta-aur-sambhavna",58,{"id":318,"title":319,"slug":320,"language":10,"level":11,"displayOrder":321},"01a15a33-c7ce-7596-b787-1c3cc6fc3271","करना चाहना और वस्तु चाहना","karna-chahna-aur-vastu-chahna",59,{"id":323,"title":324,"slug":325,"language":10,"level":11,"displayOrder":326},"01a15a33-c7c7-7f8e-80ca-2b9358d72a12","करना चाहिए से सलाह देना","karna-chahiye-se-salah-dena",60,{"id":328,"title":329,"slug":330,"language":10,"level":11,"displayOrder":331},"01a15a33-c937-7c29-8226-422e88ab6179","मुझे जाना है से ज़रूरी काम बताना","mujhe-jana-hai-se-zaruri-kam-batana",61,{"id":333,"title":334,"slug":335,"language":10,"level":11,"displayOrder":336},"01a15a33-c612-772c-996f-43323cd2cbe5","भूख लगना, दर्द होना और याद आना","bhukh-lagna-dard-hona-aur-yad-aana",62,{"id":338,"title":339,"slug":340,"language":10,"level":11,"displayOrder":341},"01a15a33-c6cb-7e02-9832-46f07465ebdf","हिंदी आती है और गाड़ी चलाना आता है","hindi-aati-hai-aur-gadi-chalana-aata-hai",63,{"id":343,"title":344,"slug":345,"language":10,"level":11,"displayOrder":346},"01a15a33-ca76-7a4e-9249-ab905aff4a0b","से और सबसे के साथ तुलना","se-aur-sabse-ke-sath-tulna",64,{"id":348,"title":349,"slug":350,"language":10,"level":11,"displayOrder":351},"01a15a33-c728-7b3d-a4b8-1ede4b326695","जैसा और के बराबर से समानता","jaisa-aur-ke-barabar-se-samanta",65,{"id":353,"title":354,"slug":355,"language":10,"level":11,"displayOrder":356},"01a15a33-c6b7-754a-aa76-a80c98e9d5d7","हर, सब, सभी और पूरा","har-sab-sabhi-aur-pura",66,{"id":358,"title":359,"slug":360,"language":10,"level":11,"displayOrder":361},"01a15a33-c9aa-714f-9ff3-6b9bac289a43","पहला, दूसरा और क्रमवाचक संख्याएँ","pahla-dusra-aur-kramvachak-sankhyaen",67,{"id":363,"title":364,"slug":365,"language":10,"level":11,"displayOrder":366},"01a15a33-c674-7389-8bf7-bd49632c76d4","दोनों, तीनों और संख्या-समूह","donon-tinon-aur-sankhya-samuh",68,{"id":368,"title":369,"slug":370,"language":10,"level":11,"displayOrder":371},"01a15a33-c8ce-7481-a05a-3831d2d37b43","कोई, कुछ, किसी और कोई नहीं","koi-kuchh-kisi-aur-koi-nahin",69,{"id":373,"title":374,"slug":375,"language":10,"level":11,"displayOrder":376},"01a15a33-c888-7535-83d4-1aea669878d1","किसको, किससे और किसका","kisko-kisse-aur-kiska",70,{"id":378,"title":379,"slug":380,"language":10,"level":11,"displayOrder":381},"01a15a33-c7fd-7944-ba03-38de2ce8ef28","करो, कीजिए और करना: निर्देश के अलग रूप","karo-kijiye-aur-karna-nirdesh-ke-alag-rup",71,{"id":5,"title":6,"slug":7,"language":10,"level":11,"displayOrder":12},{"id":384,"title":385,"slug":386,"language":10,"level":11,"displayOrder":387},"01a15a33-c7e7-753f-9ac8-014e73bc9389","करने के लिए से उद्देश्य","karne-ke-liye-se-uddeshya",73,{"id":389,"title":390,"slug":391,"language":10,"level":11,"displayOrder":392},"01a15a33-ca00-7970-9f70-a8137a905995","साफ़ करना और साफ़ होना जैसी क्रियाएँ","saf-karna-aur-saf-hona-jaisi-kriyaen",74,{"id":394,"title":395,"slug":396,"language":10,"level":11,"displayOrder":397},"01a15a33-c79a-7029-9615-4a20c93c8ed4","कर लेना और कर देना के सामान्य अर्थ","kar-lena-aur-kar-dena-ke-samanya-arth",75,{"id":399,"title":400,"slug":401,"language":10,"level":11,"displayOrder":402},"01a15a33-c8f5-715d-9ade-ebc090cc0a1e","क्योंकि और इसलिए से कारण और परिणाम","kyonki-aur-isliye-se-karan-aur-parinam",76,{"id":404,"title":405,"slug":406,"language":10,"level":11,"displayOrder":407},"01a15a33-c5c2-7b52-8345-2e38877a281d","अगर और तो से संभव शर्त","agar-aur-to-se-sambhav-shart",77,{"id":409,"title":410,"slug":411,"language":10,"level":11,"displayOrder":412},"01a15a33-c881-7560-a384-df8e843746fe","कि से कही या सोची हुई बात जोड़ना","ki-se-kahi-ya-sochi-hui-bat-jodna",78,{"id":414,"title":415,"slug":416,"language":10,"level":11,"displayOrder":417},"01a15a33-c6c5-7383-a3c4-9d96395042ae","ही, यही और वहीं से बल देना","hi-yahi-aur-vahin-se-bal-dena",79,{"id":419,"title":420,"slug":421,"language":10,"level":11,"displayOrder":422},"01a15a33-c5bc-7525-ad41-db1e80db02de","अभी, अभी तक, पहले से और फिर","abhi-abhi-tak-pahle-se-aur-phir",80,{"id":424,"title":425,"slug":426,"language":10,"level":427,"displayOrder":428},"01a15a33-c8b3-7d00-98eb-6bc6a312025a","किया था: अतीत की दूसरी घटना से पहले","kiya-tha-atit-ki-dusri-ghatna-se-pahle","B1",81,{"id":430,"title":431,"slug":432,"language":10,"level":427,"displayOrder":433},"01a15a33-c784-7f85-a4db-96462b9b0b58","कहानी में आदत, जारी काम और पूरी घटना","kahani-mein-aadat-jari-kam-aur-puri-ghatna",82,{"id":435,"title":436,"slug":437,"language":10,"level":427,"displayOrder":438},"01a15a33-c646-7e01-88a3-af47012217d1","चुका है और लिया है: पूरा होने के अलग अर्थ","chuka-hai-aur-liya-hai-pura-hone-ke-alag-arth",83,{"id":440,"title":441,"slug":442,"language":10,"level":427,"displayOrder":443},"01a15a33-c6d2-767a-aa05-ba0073d313e2","हो जाना और रह जाना से परिणाम","ho-jana-aur-rah-jana-se-parinam",84,{"id":445,"title":446,"slug":447,"language":10,"level":427,"displayOrder":448},"01a15a33-c82f-7858-bd7d-3815be6843e0","करते रहना और करते जाना","karte-rahna-aur-karte-jana",85,{"id":450,"title":451,"slug":452,"language":10,"level":427,"displayOrder":453},"01a15a33-c7ec-77b1-8f20-1320977f2b4f","करने लगना और काम शुरू होना","karne-lagna-aur-kam-shuru-hona",86,{"id":455,"title":456,"slug":457,"language":10,"level":427,"displayOrder":458},"01a15a33-c9a2-7060-931f-8ff818d85773","पड़ना से मजबूरी और बाहरी आवश्यकता","padna-se-majburi-aur-bahari-aavashyakta",87,{"id":460,"title":461,"slug":462,"language":10,"level":427,"displayOrder":463},"01a15a33-c9b0-7f17-8e5a-2e7aa73f240f","पाना और सकना: काम कर पाने का अंतर","pana-aur-sakna-kam-kar-pane-ka-antar",88,{"id":465,"title":466,"slug":467,"language":10,"level":427,"displayOrder":468},"01a15a33-ca9b-7836-aabb-e41e4e88988a","शायद और हो सकता है से अनिश्चितता","shayad-aur-ho-sakta-hai-se-anishchitata",89,{"id":470,"title":471,"slug":472,"language":10,"level":427,"displayOrder":473},"01a15a33-c836-74e6-b08a-c9457d532672","करूँ, करें और हो: संभावनार्थक रूप","karun-karen-aur-ho-sambhavnarthak-rup",90,{"id":475,"title":476,"slug":477,"language":10,"level":427,"displayOrder":478},"01a15a33-c62d-76d9-a6fa-2ebb3401c0c8","चाहना कि और संभावनार्थक क्रिया","chahna-ki-aur-sambhavnarthak-kriya",91,{"id":480,"title":481,"slug":482,"language":10,"level":427,"displayOrder":483},"01a15a33-c6e0-7686-93f8-b850c285f9c4","होगा से वर्तमान का अनुमान","hoga-se-vartaman-ka-anuman",92,{"id":485,"title":486,"slug":487,"language":10,"level":427,"displayOrder":488},"01a15a33-c8e6-7f20-864c-ee54fbaf87e6","क्या मैं करूँ और चलिए करें से अनुमति और प्रस्ताव","kya-main-karun-aur-chaliye-karen-se-anumati-aur-prastav",93,{"id":490,"title":491,"slug":492,"language":10,"level":427,"displayOrder":493},"01a15a33-c7e1-75ec-bea7-1feb0746070f","करने देना से अनुमति और रोक","karne-dena-se-anumati-aur-rok",94,{"id":495,"title":496,"slug":497,"language":10,"level":427,"displayOrder":498},"01a15a33-c87b-7146-b203-42188d2ab1fa","खुलना और खोलना: क्रिया के जोड़े","khulna-aur-kholna-kriya-ke-jode",95,{"id":500,"title":501,"slug":502,"language":10,"level":427,"displayOrder":503},"01a15a33-c7ae-70d2-9e39-d03bef07ee68","कराना और करवाना: किसी से काम लेना","karana-aur-karvana-kisi-se-kam-lena",96,{"id":505,"title":506,"slug":507,"language":10,"level":427,"displayOrder":508},"01a15a33-c7d4-7f2f-a455-618d1a6dae07","करना को संज्ञा की तरह इस्तेमाल करना","karna-ko-sangya-ki-tarah-istemal-karna",97,{"id":510,"title":511,"slug":512,"language":10,"level":427,"displayOrder":513},"01a15a33-c7f2-7144-9639-8befab308d2f","करने में, करने से और करने पर","karne-mein-karne-se-aur-karne-par",98,{"id":515,"title":516,"slug":517,"language":10,"level":427,"displayOrder":518},"01a15a33-c7f7-77ce-a519-50162577eed0","करने वाला: व्यक्ति, वस्तु और होने वाला काम","karne-vala-vyakti-vastu-aur-hone-vala-kam",99,{"id":520,"title":521,"slug":522,"language":10,"level":427,"displayOrder":523},"01a15a33-c828-73c0-9d57-f800179b7fad","करते हुए और किया हुआ से वर्णन","karte-hue-aur-kiya-hua-se-varnan",100,{"id":525,"title":526,"slug":527,"language":10,"level":427,"displayOrder":528},"01a15a33-c76b-793c-be12-08695ef715bb","जो और वह से व्यक्ति या वस्तु की पहचान","jo-aur-vah-se-vyakti-ya-vastu-ki-pahchan",101,{"id":530,"title":531,"slug":532,"language":10,"level":427,"displayOrder":533},"01a15a33-c75b-7789-a014-42829e7586d2","जिस, जिन, उसे और उन्हें: संबंधवाचक वाक्य में कारक","jis-jin-use-aur-unhen-sambandhvachak-vakya-mein-karak",102,{"id":535,"title":536,"slug":537,"language":10,"level":427,"displayOrder":538},"01a15a33-c70c-7c55-be04-0d2ef29b5fea","जब-तब और जहाँ-वहाँ से समय और स्थान","jab-tab-aur-jahan-vahan-se-samay-aur-sthan",103,{"id":540,"title":541,"slug":542,"language":10,"level":427,"displayOrder":543},"01a15a33-c72f-789f-a0ce-9b41da08f151","जैसा-वैसा और जितना-उतना","jaisa-vaisa-aur-jitna-utna",104,{"id":545,"title":546,"slug":547,"language":10,"level":427,"displayOrder":548},"01a15a33-c6a2-732f-aeab-e0045541daa2","हालाँकि और फिर भी से विरोध","halanki-aur-phir-bhi-se-virodh",105,{"id":550,"title":551,"slug":552,"language":10,"level":427,"displayOrder":553},"01a15a33-cab2-773a-bab2-5204716569c5","ताकि से उद्देश्य का उपवाक्य","taki-se-uddeshya-ka-upvakya",106,{"id":555,"title":556,"slug":557,"language":10,"level":427,"displayOrder":558},"01a15a33-c713-79e2-b114-d6d996653b39","जब तक और तब तक: समय की सीमा","jab-tak-aur-tab-tak-samay-ki-sima",107,{"id":560,"title":561,"slug":562,"language":10,"level":427,"displayOrder":563},"01a15a33-c9d1-7467-b04f-6370392b4916","पता नहीं कि और परोक्ष प्रश्न","pata-nahin-ki-aur-paroksh-prashn",108,{"id":565,"title":566,"slug":567,"language":10,"level":427,"displayOrder":568},"01a15a33-caa2-7e62-97cb-65eac96b5a84","सीधी और परोक्ष बात में व्यक्ति और समय","sidhi-aur-paroksh-bat-mein-vyakti-aur-samay",109,{"id":570,"title":571,"slug":572,"language":10,"level":427,"displayOrder":573},"01a15a33-c77e-711c-a828-8a82ea44faf9","कभी नहीं, किसी को नहीं और कुछ भी नहीं","kabhi-nahin-kisi-ko-nahin-aur-kuchh-bhi-nahin",110,{"id":575,"title":576,"slug":577,"language":10,"level":427,"displayOrder":578},"01a15a33-cad7-7095-8bf7-9f0c663c917f","तो से विषय, विरोध और अपेक्षा","to-se-vishay-virodh-aur-apeksha",111,{"id":580,"title":581,"slug":582,"language":10,"level":427,"displayOrder":583},"01a15a33-c875-74ff-bf12-e0e3c7c74ac3","खुद, स्वयं और एक-दूसरे","khud-svayam-aur-ek-dusre",112,{"id":585,"title":586,"slug":587,"language":10,"level":427,"displayOrder":588},"01a15a33-c67b-7d1e-9316-52bcbae4c5db","एक-एक, दो-दो और बारी-बारी से","ek-ek-do-do-aur-bari-bari-se",113,{"id":590,"title":591,"slug":592,"language":10,"level":427,"displayOrder":593},"01a15a33-cac0-72bf-bfcd-25d1bb526b53","थोड़ा-सा, अच्छा-सा और के जैसा","thoda-sa-achchha-sa-aur-ke-jaisa",114,{"id":595,"title":596,"slug":597,"language":10,"level":427,"displayOrder":598},"01a15a33-c736-777a-aa2a-9b1b00bc5a51","जानना, पता होना और समझ में आना","janna-pata-hona-aur-samajh-mein-aana",115,{"id":600,"title":601,"slug":602,"language":10,"level":427,"displayOrder":603},"01a15a33-c667-7639-9185-372e43f054ee","दो कर्ताओं और मिले-जुले समूहों के साथ अन्विति","do-kartaon-aur-mile-jule-samuhon-ke-sath-anviti",116,{"id":605,"title":606,"slug":607,"language":10,"level":427,"displayOrder":608},"01a15a33-c66d-7f42-8f41-838b67835326","दोहराव से अवधि, वितरण और मात्रा","dohrav-se-avadhi-vitran-aur-matra",117,{"id":610,"title":611,"slug":612,"language":10,"level":427,"displayOrder":613},"01a15a33-ca93-7a77-9e96-bfb6f100b07f","शब्दों में -वाला, -पन और -ई से नए अर्थ","shabdon-mein-vala-pan-aur-i-se-naye-arth",118,{"id":615,"title":616,"slug":617,"language":10,"level":618,"displayOrder":619},"01a15a33-c9e7-7cfe-8c37-a8dd59baa648","पूर्ण पक्ष और वर्तमान पूर्ण में संदर्भ का अंतर","purn-paksh-aur-vartaman-purn-mein-sandarbh-ka-antar","B2",119,{"id":621,"title":622,"slug":623,"language":10,"level":618,"displayOrder":624},"01a15a33-c812-7e48-8248-84f1da06dfd4","करता रहा, कर रहा था और करता था","karta-raha-kar-raha-tha-aur-karta-tha",120,{"id":626,"title":627,"slug":628,"language":10,"level":618,"displayOrder":629},"01a15a33-c894-7191-bfa1-e8d91a71eb2a","किया होगा और कर रहा होगा से अनुमान","kiya-hoga-aur-kar-raha-hoga-se-anuman",121,{"id":631,"title":632,"slug":633,"language":10,"level":618,"displayOrder":634},"01a15a33-c88e-7062-86cd-9910adae4d8a","किया हो और कर रहा हो से अनिश्चित संभावना","kiya-ho-aur-kar-raha-ho-se-anishchit-sambhavna",122,{"id":636,"title":637,"slug":638,"language":10,"level":618,"displayOrder":639},"01a15a33-c7db-7233-a557-5a45b251663f","करना था, करना पड़ा और करना चाहिए था","karna-tha-karna-pada-aur-karna-chahiye-tha",123,{"id":641,"title":642,"slug":643,"language":10,"level":618,"displayOrder":644},"01a15a33-c5c9-701b-8aa3-89e98dc83a72","अगर होता तो करता: अवास्तविक शर्त","agar-hota-to-karta-avastavik-shart",124,{"id":646,"title":647,"slug":648,"language":10,"level":618,"displayOrder":649},"01a15a33-c89a-70c0-bb67-785370d10870","किया होता तो: अतीत की अवास्तविक शर्त","kiya-hota-to-atit-ki-avastavik-shart",125,{"id":651,"title":652,"slug":653,"language":10,"level":618,"displayOrder":654},"01a15a33-c83d-7bd4-97f5-3b9ad39a98b6","काश के साथ इच्छा और पछतावा","kash-ke-sath-ichchha-aur-pachhtava",126,{"id":656,"title":657,"slug":658,"language":10,"level":618,"displayOrder":659},"01a15a33-c8a7-7467-a446-c13c7136bd6e","किया जाता है: कर्मवाच्य की रचना","kiya-jata-hai-karmvachya-ki-rachna",127,{"id":661,"title":662,"slug":663,"language":10,"level":618,"displayOrder":664},"01a15a33-c7c1-7a19-af54-d75cc0b39323","कर्मवाच्य में काल, पक्ष और कर्ता का उल्लेख","karmvachya-mein-kal-paksh-aur-karta-ka-ullekh",128,{"id":666,"title":667,"slug":668,"language":10,"level":618,"displayOrder":669},"01a15a33-c94e-7f2f-80f3-43e9e508b4f3","मुझसे नहीं होता: असमर्थता वाला भाववाच्य","mujhse-nahin-hota-asamarthta-vala-bhavvachya",129,{"id":671,"title":672,"slug":673,"language":10,"level":618,"displayOrder":674},"01a15a33-c98c-77bd-ade7-4f52d9cdd39a","ने का चयन: क्रिया-विशेष अपवाद और विकल्प","ne-ka-chayan-kriya-vishesh-apvad-aur-vikalp",130,{"id":676,"title":677,"slug":678,"language":10,"level":618,"displayOrder":679},"01a15a33-c7ba-7f67-8d19-4ee7386f93e4","कर्म के साथ को: विशिष्टता और अर्थ का अंतर","karm-ke-sath-ko-vishishtata-aur-arth-ka-antar",131,{"id":681,"title":682,"slug":683,"language":10,"level":618,"displayOrder":684},"01a15a33-ca6f-77c3-87cf-f3f019be2d3d","संयुक्त क्रियाओं में ने और अन्विति","sanyukt-kriyaon-mein-ne-aur-anviti",132,{"id":686,"title":687,"slug":688,"language":10,"level":618,"displayOrder":689},"01a15a33-c792-7c79-89ff-489b8e96741e","कर बैठना, कर डालना और कर उठना","kar-baithna-kar-dalna-aur-kar-uthna",133,{"id":691,"title":692,"slug":693,"language":10,"level":618,"displayOrder":694},"01a15a33-c7a6-7acc-a61d-63b2e3d8e02d","कर रखना, किए रखना और करते आना","kar-rakhna-kiye-rakhna-aur-karte-aana",134,{"id":696,"title":697,"slug":698,"language":10,"level":618,"displayOrder":699},"01a15a33-c9d8-7ad0-a31d-2990a817fa75","प्रेरणार्थक क्रियाओं में काम करने वाले की भूमिका","prernarthak-kriyaon-mein-kam-karne-vale-ki-bhumika",135,{"id":701,"title":702,"slug":703,"language":10,"level":618,"displayOrder":704},"01a15a33-c618-7a96-91fe-26ea44b19272","बिना किए, किए बिना और न करने से","bina-kiye-kiye-bina-aur-na-karne-se",136,{"id":706,"title":707,"slug":708,"language":10,"level":618,"displayOrder":709},"01a15a33-c820-7b1c-aa19-b2e4d858af7b","करते ही और करते-करते","karte-hi-aur-karte-karte",137,{"id":711,"title":712,"slug":713,"language":10,"level":618,"displayOrder":714},"01a15a33-c89f-7ef1-9926-a6050fe95297","किया हुआ और करते हुए: विशेषण और परिस्थिति","kiya-hua-aur-karte-hue-visheshan-aur-paristhiti",138,{"id":716,"title":717,"slug":718,"language":10,"level":618,"displayOrder":719},"01a15a33-c761-7a77-b7aa-71a8b52165eb","जिसका और जिसके: संबंधवाचक वाक्य में अधिकार","jiska-aur-jiske-sambandhvachak-vakya-mein-adhikar",139,{"id":721,"title":722,"slug":723,"language":10,"level":618,"displayOrder":724},"01a15a33-c771-7ec7-ba83-1ec7f9287135","जो भी, जहाँ भी और जैसा भी","jo-bhi-jahan-bhi-aur-jaisa-bhi",140,{"id":726,"title":727,"slug":728,"language":10,"level":618,"displayOrder":729},"01a15a33-c626-7713-b748-ccbf1f193fdf","चाहे-या और भले ही: रियायत","chahe-ya-aur-bhale-hi-riyayat",141,{"id":731,"title":732,"slug":733,"language":10,"level":618,"displayOrder":734},"01a15a33-c721-7b83-b451-04c4f9da2ac5","जबकि और बल्कि से अंतर और सुधार","jabki-aur-balki-se-antar-aur-sudhar",142,{"id":736,"title":737,"slug":738,"language":10,"level":618,"displayOrder":739},"01a15a33-c957-7000-8436-8248547347ee","न केवल-बल्कि और न-न से समांतर बातें","na-keval-balki-aur-na-na-se-samantar-baten",143,{"id":741,"title":742,"slug":743,"language":10,"level":618,"displayOrder":744},"01a15a33-c705-752a-a7e3-3a74dc78d9bc","इतना कि और इस तरह कि: परिणाम","itna-ki-aur-is-tarah-ki-parinam",144,{"id":746,"title":747,"slug":748,"language":10,"level":618,"displayOrder":749},"01a15a33-ca8a-7aa2-9dea-fef60ee6cb47","शब्द-क्रम बदलकर विषय और केंद्र बदलना","shabd-kram-badalkar-vishay-aur-kendra-badalna",145,{"id":751,"title":752,"slug":753,"language":10,"level":618,"displayOrder":754},"01a15a33-c63a-7b42-8bd8-e1309cd9ee10","छूटे हुए कर्ता और कर्म को संदर्भ से समझना","chhute-hue-karta-aur-karm-ko-sandarbh-se-samajhna",146,{"id":756,"title":757,"slug":758,"language":10,"level":618,"displayOrder":759},"01a15a33-c6be-702b-813a-9871426209be","ही, भी और तक का अर्थ-क्षेत्र","hi-bhi-aur-tak-ka-arth-kshetra",147,{"id":761,"title":762,"slug":763,"language":10,"level":618,"displayOrder":764},"01a15a33-c967-70a9-b841-ce9558641824","नहीं और न: उपवाक्य और क्रिया-समूह में स्थान","nahin-aur-na-upvakya-aur-kriya-samuh-mein-sthan",148,{"id":766,"title":767,"slug":768,"language":10,"level":618,"displayOrder":769},"01a15a33-c5cf-786d-b90a-cf56c1505282","अलंकारिक प्रश्न और प्रश्न के रूप में आग्रह","alankarik-prashn-aur-prashn-ke-rup-mein-aagrah",149,{"id":771,"title":772,"slug":773,"language":10,"level":618,"displayOrder":774},"01a15a33-c634-71b2-a380-e487be378883","चाय-वाय जैसे प्रतिध्वनि-शब्द","chay-vay-jaise-pratidhvani-shabd",150,{"id":776,"title":777,"slug":778,"language":10,"level":618,"displayOrder":779},"01a15a33-c61f-77f7-8742-8fa3fc12cdb4","बोलचाल और औपचारिक लेखन में वाक्य-रचना","bolchal-aur-aupcharik-lekhan-mein-vakya-rachna",151,{"id":781,"title":782,"slug":783,"language":10,"level":618,"displayOrder":784},"01a15a33-c5d6-786f-bcab-2790e16114f0","अमूर्त संज्ञाओं से विचार व्यक्त करना","amurt-sangyaon-se-vichar-vyakt-karna",152,{"id":786,"title":787,"slug":788,"language":10,"level":789,"displayOrder":790},"01a15a33-c8fb-7b3c-b587-c25916e14a90","लंबे संज्ञा-पदबंधों में अन्विति और कारक","lambe-sangya-padbandhon-mein-anviti-aur-karak","C1",153,{"id":792,"title":793,"slug":794,"language":10,"level":789,"displayOrder":795},"01a15a33-c73e-77d0-8751-09c046e8f99b","जटिल वाक्यों में अपना, उसका और स्वयं का संदर्भ","jatil-vakyon-mein-apna-uska-aur-svayam-ka-sandarbh",154,{"id":797,"title":798,"slug":799,"language":10,"level":789,"displayOrder":800},"01a15a33-c653-7abc-994e-e75697a8cd00","दाएँ और बाएँ रखे गए विषय और दोहराया सर्वनाम","dayen-aur-bayen-rakhe-gaye-vishay-aur-dohraya-sarvanam",155,{"id":802,"title":803,"slug":804,"language":10,"level":789,"displayOrder":805},"01a15a33-c844-7933-bb20-d968b04ea89d","कथात्मक वर्तमान से घटनाओं को जीवंत बनाना","kathatmak-vartaman-se-ghatnaon-ko-jivant-banana",156,{"id":807,"title":808,"slug":809,"language":10,"level":789,"displayOrder":810},"01a15a33-c6e7-7453-b7b9-231a274cfaf6","होता आया है और होता रहा है: निरंतरता के दृष्टिकोण","hota-aaya-hai-aur-hota-raha-hai-nirantarta-ke-drishtikon",157,{"id":812,"title":813,"slug":814,"language":10,"level":789,"displayOrder":815},"01a15a33-ca66-7287-8927-6493dd73d618","संयुक्त क्रिया चुनना या साधारण क्रिया रखना","sanyukt-kriya-chunna-ya-sadharan-kriya-rakhna",158,{"id":817,"title":818,"slug":819,"language":10,"level":789,"displayOrder":820},"01a15a33-c660-7b6b-bbaa-7c5689df77a8","दिखाई देना, सुनाई पड़ना और महसूस होना","dikhai-dena-sunai-padna-aur-mahsus-hona",159,{"id":822,"title":823,"slug":824,"language":10,"level":789,"displayOrder":825},"01a15a33-cade-748f-9d59-9fc80145209a","उसके आने पर: असमापिका उपवाक्य का अपना कर्ता","uske-aane-par-asamapika-upvakya-ka-apna-karta",160,{"id":827,"title":828,"slug":829,"language":10,"level":789,"displayOrder":830},"01a15a33-c8b9-79d1-83ca-20637e8584c9","किए जाने और कराए जाने वाले पदबंध","kiye-jane-aur-karaye-jane-vale-padbandh",161,{"id":832,"title":833,"slug":834,"language":10,"level":789,"displayOrder":835},"01a15a33-c68b-7a63-85fe-96842dac395e","एक वाक्य में कई संबंधवाचक उपवाक्य","ek-vakya-mein-kai-sambandhvachak-upvakya",162,{"id":837,"title":838,"slug":839,"language":10,"level":789,"displayOrder":840},"01a15a33-c71a-7b0d-ac40-f1a593f927f6","जब तक न, इससे पहले कि और कहीं ऐसा न हो","jab-tak-na-isse-pahle-ki-aur-kahin-aisa-na-ho",163,{"id":842,"title":843,"slug":844,"language":10,"level":789,"displayOrder":845},"01a15a33-c913-7014-83a8-9e4260ca914f","मानो और जैसे कि से कल्पित स्थिति","mano-aur-jaise-ki-se-kalpit-sthiti",164,{"id":847,"title":848,"slug":849,"language":10,"level":789,"displayOrder":850},"01a15a33-caec-73e5-8d14-6a3a00559756","यदि, बशर्ते कि और अन्यथा: शर्त की सीमाएँ","yadi-basharte-ki-aur-anyatha-shart-ki-simaen",165,{"id":852,"title":853,"slug":854,"language":10,"level":789,"displayOrder":855},"01a15a33-caf3-71d7-8b41-69dd1680fa22","यद्यपि-तथापि और इसके बावजूद कि","yadyapi-tathapi-aur-iske-bavjud-ki",166,{"id":857,"title":858,"slug":859,"language":10,"level":789,"displayOrder":860},"01a15a33-cace-7b26-b66a-64e79eed1271","तो भी, ही तो और भी तो के संयुक्त अर्थ","to-bhi-hi-to-aur-bhi-to-ke-sanyukt-arth",167,{"id":862,"title":863,"slug":864,"language":10,"level":789,"displayOrder":865},"01a15a33-c95f-7105-a694-b4cfbd6b35d4","न, ना, ज़रा और भला से वक्ता का रुख","na-zara-aur-bhala-se-vakta-ka-rukh",168,{"id":867,"title":868,"slug":869,"language":10,"level":789,"displayOrder":870},"01a15a33-c6b0-7b02-840e-e244b5647fd6","हर, कोई और केवल के साथ निषेध का दायरा","har-koi-aur-keval-ke-sath-nishedh-ka-dayra",169,{"id":872,"title":873,"slug":874,"language":10,"level":789,"displayOrder":875},"01a15a33-c6d9-7354-bd15-a941b36bee91","होगा, ही होगा और होगा ही: अनुमान और निश्चय","hoga-hi-hoga-aur-hoga-hi-anuman-aur-nishchay",170,{"id":877,"title":878,"slug":879,"language":10,"level":789,"displayOrder":880},"01a15a33-c5eb-7490-a3de-081fc480e343","अप्रत्यक्ष अनुरोध, असहमति और विनम्र दूरी","apratyaksh-anurodh-asahmati-aur-vinamra-duri",171,{"id":882,"title":883,"slug":884,"language":10,"level":789,"displayOrder":885},"01a15a33-c5f2-7d5e-b678-eff34929c3ba","औपचारिक हिंदी में समास और लंबे पदबंध","aupcharik-hindi-mein-samas-aur-lambe-padbandh",172,{"id":887,"title":888,"slug":889,"language":10,"level":789,"displayOrder":890},"01a15a33-ca33-7672-8d71-542d8c412aa1","संधि वाले शब्दों को पढ़ना और समझना","sandhi-vale-shabdon-ko-padhna-aur-samajhna",173,{"id":892,"title":893,"slug":894,"language":10,"level":789,"displayOrder":895},"01a15a33-ca2b-7092-aaf6-2b4046dd9557","समाचार-शीर्षकों में लोप और संक्षिप्त रचना","samachar-shirshakon-mein-lop-aur-sankshipt-rachna",174,{"id":897,"title":898,"slug":899,"language":10,"level":789,"displayOrder":900},"01a15a33-caaa-7b61-af52-6b69d364d3b0","स्रोत, उद्धरण और लेखक की दूरी दिखाना","srot-uddharan-aur-lekhak-ki-duri-dikhana",175,{"id":902,"title":903,"slug":904,"language":10,"level":789,"displayOrder":905},"01a15a33-ca5c-74da-9995-3a87d5041359","संस्कृतनिष्ठ, फ़ारसी-अरबी और बोलचाल के रूपों का चयन","sanskritnishth-farsi-arabi-aur-bolchal-ke-rupon-ka-chayan",176,{"id":907,"title":908,"slug":909,"language":10,"level":910,"displayOrder":911},"01a15a33-c605-74ff-abe9-d3beca971178","बहुस्तरीय उपवाक्यों में संबंध और अर्थ-क्षेत्र","bahustariya-upvakyon-mein-sambandh-aur-arth-kshetra","C2",177,{"id":913,"title":914,"slug":915,"language":10,"level":910,"displayOrder":916},"01a15a33-c8d4-7c4e-a95d-35600743863e","कृदंत-प्रधान गद्य में छिपे कर्ता और संबंध","kridant-pradhan-gadya-mein-chhipe-karta-aur-sambandh",178,{"id":918,"title":919,"slug":920,"language":10,"level":910,"displayOrder":921},"01a15a33-c74b-7bad-8b9e-50871c94e202","जटिल वाक्यों में संरचनात्मक अस्पष्टता और उसका निवारण","jatil-vakyon-mein-sanrachnatmak-aspashtata-aur-uska-nivaran",179,{"id":923,"title":924,"slug":925,"language":10,"level":910,"displayOrder":926},"01a15a33-cae5-7192-8cbb-16a29d858237","व्यंग्य में निपात, निषेध और उलटा आशय","vyangya-mein-nipat-nishedh-aur-ulta-aashay",180,{"id":928,"title":929,"slug":930,"language":10,"level":910,"displayOrder":931},"01a15a33-ca11-7c10-956e-2d85f6871630","साहित्यिक वर्णन में काल और दृष्टिकोण का परिवर्तन","sahityik-varnan-mein-kal-aur-drishtikon-ka-parivartan",181,{"id":933,"title":934,"slug":935,"language":10,"level":910,"displayOrder":936},"01a15a33-c9c0-7100-991e-856900892860","परोक्ष कथन में पात्र और कथावाचक की आवाज़","paroksh-kathan-mein-patra-aur-kathavachak-ki-aavaz",182,{"id":938,"title":939,"slug":940,"language":10,"level":910,"displayOrder":941},"01a15a33-ca08-7ac4-9299-db267ba98d05","साहित्यिक हिंदी में असामान्य शब्द-क्रम और लोप","sahityik-hindi-mein-asamanya-shabd-kram-aur-lop",183,{"id":943,"title":944,"slug":945,"language":10,"level":910,"displayOrder":946},"01a15a33-c6ee-7d8a-ad12-25b3348e1ed7","पुराने साहित्य में होय, भये और कह्यो: पहचान और संदर्भ","hoy-bhaye-aur-kahyo-jaise-purane-rupon-ki-pahchan",184,{"id":948,"title":949,"slug":950,"language":10,"level":910,"displayOrder":951},"01a15a33-c852-7eea-9cdf-dcb8d0a6a962","काव्य में व्याकरणिक छूट और सामान्य गद्य का अंतर","kavya-mein-vyakaranik-chhut-aur-samanya-gadya-ka-antar",185,{"id":953,"title":954,"slug":955,"language":10,"level":910,"displayOrder":956},"01a15a33-c996-7e31-9754-42a868b9bced","नियमावली में शर्त, अपवाद और बाध्यता का दायरा","niyamavali-mein-shart-apvad-aur-badhyata-ka-dayra",186,{"id":958,"title":959,"slug":960,"language":10,"level":910,"displayOrder":961},"01a15a33-c699-77fe-a86f-9cac24f51fb6","घने औपचारिक गद्य को अर्थ सुरक्षित रखते हुए सरल बनाना","ghane-aupcharik-gadya-ko-arth-surakshit-rakhte-hue-saral-banana",187,{"id":963,"title":964,"slug":965,"language":10,"level":910,"displayOrder":966},"01a15a33-c683-7bef-8e66-294161db9932","एक ही बात की अलग शैलियों में व्याकरणिक पुनर्रचना","ek-hi-bat-ki-alag-shailiyon-mein-vyakaranik-punarrachna",188,{"id":15,"name":16,"slug":25,"language":10,"level":11,"introduction":968,"lessonCount":38,"totalExercises":19,"objectives":969,"prerequisites":973,"lessons":976},"खाना खाकर निकलना और खाना खाने के लिए निकलना अलग क्रम और आशय रखते हैं। पहले उसी व्यक्ति का पहले किया काम जोड़िए, फिर मुख्य काम का उद्देश्य बताइए; अंतिम क्रिया से समय स्पष्ट रखिए।",[970,971,972],"एक कर्ता के दो काम सही क्रम में जोड़ना।","उद्देश्य के लिए ना को ने में बदलना।","पहले किया काम और अभी केवल उद्देश्य रहे काम को अलग समझना।",[974,975],"क्रिया की धातु, ना वाला रूप और सामान्य पूर्ण पक्ष पहचानना।","कर्ता और ने के बुनियादी प्रयोग समझना।",[977,995],{"id":5,"contentId":978,"slug":7,"title":6,"level":11,"summary":979,"order":33,"exercises":980},"pg_8d095044-6ca5-4691-99aa-ba2b39a6d4ca","एक ही कर्ता के कामों को कर या करके से जोड़ें और मुख्य क्रिया से समय तथा ने का चुनाव करें।",[981,985,988,992],{"id":982,"title":983,"order":18,"type":984},"01a15a33-db87-792a-abeb-197d35ad4bc6","पहले काम के लिए सही रूप चुनें","word_select",{"id":986,"title":987,"order":33,"type":984},"01a15a33-db9d-7f3e-9ed6-39042abdc5fe","कर्ता, काम का क्रम और अंतिम क्रिया",{"id":989,"title":990,"order":38,"type":991},"01a15a33-dbb3-730e-b7ed-c144e3cd1a4d","करके और -कर: रूप, क्रम और कर्ता","word_sort",{"id":993,"title":994,"order":43,"type":991},"01a15a33-dbb9-790b-b576-9060abef4691","करके वाले वाक्य: समय और सही मेल",{"id":384,"contentId":996,"slug":386,"title":385,"level":11,"summary":997,"order":38,"exercises":998},"pg_1a99b6d3-3933-4101-bb6d-a3c9ac7a85f8","ने के लिए से उद्देश्य बताएँ और उसे उद्देश्य पूरा हो जाने का दावा न समझें।",[999,1002,1005,1009,1012,1015],{"id":1000,"title":1001,"order":18,"type":984},"01a15a33-dd64-76e1-b4b2-ac084feff991","रोज़ के कामों का उद्देश्य",{"id":1003,"title":1004,"order":33,"type":984},"01a15a33-dd7b-73d9-8c37-1e7a917cc022","योजना, उपयोग और अधूरे उद्देश्य",{"id":1006,"title":1007,"order":38,"type":1008},"01a15a33-dd90-7b7c-9191-6fc6a69911f1","रोज़मर्रा के उद्देश्य: गलत शब्द सुधारिए","find_and_fix",{"id":1010,"title":1011,"order":43,"type":1008},"01a15a33-dd99-7abe-9f05-4d08610d18e3","उपयोग और अधूरे उद्देश्य: रूप सुधारिए",{"id":1013,"title":1014,"order":22,"type":991},"01a15a33-dda2-7d53-9827-3f75bd1cc989","उद्देश्य और उपयोग के रूप पहचानिए",{"id":1016,"title":1017,"order":52,"type":991},"01a15a33-ddaa-70c3-bf40-ae1e50e2563f","उद्देश्य, उपयोग और काम का परिणाम",[1019,1025,1029,1033],{"@id":1020,"@type":1021,"id":982,"grammarPage":1022,"title":983,"instructions":1023,"displayOrder":18,"type":984,"questionCount":86,"blankCount":86,"isCompleted":17,"ogImageUrl":1024},"\u002Fapi\u002Fgrammar_exercises\u002F01a15a33-db87-792a-abeb-197d35ad4bc6","GrammarExercise","\u002Fapi\u002Fgrammar_pages\u002F01a15a33-c7b4-7ebc-a9d2-17ace8b4d5a7","वाक्य पूरा करने के लिए सही विकल्प चुनिए।","\u002Fuploads\u002Fimages\u002Fgpimg_7379458e-d7e0-4bbf-938e-d07aabffc59b_hero.webp?v=1792514710",{"@id":1026,"@type":1021,"id":986,"grammarPage":1022,"title":987,"instructions":1027,"displayOrder":33,"type":984,"questionCount":86,"blankCount":86,"isCompleted":17,"ogImageUrl":1028},"\u002Fapi\u002Fgrammar_exercises\u002F01a15a33-db9d-7f3e-9ed6-39042abdc5fe","बताए गए कर्ता, समय और कामों के क्रम को बनाए रखते हुए सही विकल्प चुनें।","\u002Fuploads\u002Fimages\u002Fgpimg_22de93bd-3560-4c91-be0c-76d2d589560b_hero.webp?v=1792514710",{"@id":1030,"@type":1021,"id":989,"grammarPage":1022,"title":990,"instructions":1031,"displayOrder":38,"type":991,"questionCount":22,"blankCount":18,"isCompleted":17,"ogImageUrl":1032},"\u002Fapi\u002Fgrammar_exercises\u002F01a15a33-dbb3-730e-b7ed-c144e3cd1a4d","किसी कार्ड पर टैप करें, फिर उसके सही स्तंभ पर टैप करें। सभी कार्ड रखें।","\u002Fuploads\u002Fimages\u002Fgpimg_c83833f1-cf54-401a-80a0-bc3c24064aee_hero.webp?v=1792514710",{"@id":1034,"@type":1021,"id":993,"grammarPage":1022,"title":994,"instructions":1035,"displayOrder":43,"type":991,"questionCount":22,"blankCount":18,"isCompleted":17,"ogImageUrl":1036},"\u002Fapi\u002Fgrammar_exercises\u002F01a15a33-dbb9-790b-b576-9060abef4691","हर कार्ड पढ़िए। उस पर टैप करके निर्देश के अनुसार सही स्तंभ में रखिए।","\u002Fuploads\u002Fimages\u002Fgpimg_81fdc026-bb99-4fa8-a25d-d7d7c933790d_hero.webp?v=1792514710",{"id":982,"grammarPage":1022,"title":983,"instructions":1023,"seoTitle":1038,"seoDescription":1039,"displayOrder":18,"type":984,"questions":1040,"ogImageUrl":1024},"करके और -कर: सही रूप और कर्ता चुनें","करके और -कर से रोज़मर्रा के काम जोड़ने का अभ्यास करें। सही रूप चुनें, दोनों कामों के कर्ता पहचानें और अंतिम क्रिया के अनुसार ने का सही प्रयोग सीखें।",[1041],{"id":1042,"sentenceTemplate":1043,"displayOrder":18,"explanation":1044,"exampleSentence":1045,"blanks":1046},"01a15a33-db87-7b76-abeb-197d379a6bea","आपके दोस्त का पत्र आया है। पत्र __1__ जवाब लिखिए।","पत्र पढ़ने का काम पहले पूरा होगा। पढ़ना से -ना हटाकर -कर जोड़ते हैं: पढ़कर। पढ़ना और पढ़ता यहाँ दोनों काम नहीं जोड़ते।","दवा का नाम पढ़कर उसे खरीदिए।",[1047],{"id":1048,"blankNumber":33,"options":1049},"01a15a33-db87-7b26-abeb-197d37391da0",[1050,1054,1057],{"id":1051,"optionText":1052,"isCorrect":1053,"displayOrder":18},"01a15a33-db87-7a96-abeb-197d35f8335f","पढ़कर",true,{"id":1055,"optionText":1056,"isCorrect":17,"displayOrder":33},"01a15a33-db87-7ad6-abeb-197d36872728","पढ़ना",{"id":1058,"optionText":1059,"isCorrect":17,"displayOrder":38},"01a15a33-db87-7b02-abeb-197d36f72f2c","पढ़ता",{"html":1061,"toc":1062},"\u003Cp>\u003Cstrong>खाना खाकर मैं बाहर गया।\u003C\u002Fstrong> पहले मैंने खाना खाया, फिर मैं बाहर गया। \u003Cstrong>करके\u003C\u002Fstrong> और \u003Cstrong>-कर\u003C\u002Fstrong> वाले रूपों से आप एक ही व्यक्ति के दो काम इस तरह जोड़ सकते हैं। अंतिम क्रिया से काम का समय भी पता चलता है।\u003C\u002Fp>\n\u003Ch2 id=\"section\">\u003Cspan class=\"section-number\" aria-hidden=\"true\">1.\u003C\u002Fspan>पहले एक काम, फिर दूसरा\u003C\u002Fh2>\n\u003Cp>दो छोटे वाक्यों को जोड़कर एक वाक्य बना सकते हैं। पहले काम की क्रिया का रूप बदलता है। दूसरा काम मुख्य क्रिया से बताया जाता है।\u003C\u002Fp>\n\u003Cdiv class=\"grammar-callout grammar-callout--example\">\u003Cp>रीना ने खाना बनाया। फिर रीना ने आराम किया।\u003C\u002Fp>\n\u003Cp>रीना ने खाना \u003Cstrong>बनाकर\u003C\u002Fstrong> आराम किया।\u003C\u002Fp>\n\u003Cp>अमन ने काम किया। फिर अमन घर गया।\u003C\u002Fp>\n\u003Cp>अमन काम \u003Cstrong>करके\u003C\u002Fstrong> घर गया।\u003C\u002Fp>\n\u003C\u002Fdiv>\n\u003Cp>इन उदाहरणों में \u003Cstrong>बनाकर\u003C\u002Fstrong> और \u003Cstrong>करके\u003C\u002Fstrong> वाला काम पहले पूरा होता है। उसके बाद दूसरा काम होता है। दोनों वाक्यों को जोड़ने पर हर बार \u003Cstrong>फिर\u003C\u002Fstrong> लिखना ज़रूरी नहीं है।\u003C\u002Fp>\n\u003Ch2 id=\"section-2\">\u003Cspan class=\"section-number\" aria-hidden=\"true\">2.\u003C\u002Fspan>रूप कैसे बनाएँ\u003C\u002Fh2>\n\u003Cp>बहुत-सी क्रियाओं में \u003Cstrong>-ना\u003C\u002Fstrong> हटाकर \u003Cstrong>-कर\u003C\u002Fstrong> जोड़ते हैं। \u003Cstrong>करना\u003C\u002Fstrong> के लिए सामान्य रूप \u003Cstrong>करके\u003C\u002Fstrong> है।\u003C\u002Fp>\n\u003Ctable>\n\u003Cthead>\n\u003Ctr>\n\u003Cth>क्रिया\u003C\u002Fth>\n\u003Cth>पहले काम का रूप\u003C\u002Fth>\n\u003Cth>उदाहरण\u003C\u002Fth>\n\u003C\u002Ftr>\n\u003C\u002Fthead>\n\u003Ctbody>\u003Ctr>\n\u003Ctd>पढ़ना\u003C\u002Ftd>\n\u003Ctd>\u003Cstrong>पढ़कर\u003C\u002Fstrong>\u003C\u002Ftd>\n\u003Ctd>मैं किताब पढ़कर सोऊँगा।\u003C\u002Ftd>\n\u003C\u002Ftr>\n\u003Ctr>\n\u003Ctd>खाना\u003C\u002Ftd>\n\u003Ctd>\u003Cstrong>खाकर\u003C\u002Fstrong>\u003C\u002Ftd>\n\u003Ctd>हम खाना खाकर चलेंगे।\u003C\u002Ftd>\n\u003C\u002Ftr>\n\u003Ctr>\n\u003Ctd>पीना\u003C\u002Ftd>\n\u003Ctd>\u003Cstrong>पीकर\u003C\u002Fstrong>\u003C\u002Ftd>\n\u003Ctd>वह पानी पीकर गया।\u003C\u002Ftd>\n\u003C\u002Ftr>\n\u003Ctr>\n\u003Ctd>धोना\u003C\u002Ftd>\n\u003Ctd>\u003Cstrong>धोकर\u003C\u002Fstrong>\u003C\u002Ftd>\n\u003Ctd>आप हाथ धोकर आइए।\u003C\u002Ftd>\n\u003C\u002Ftr>\n\u003Ctr>\n\u003Ctd>जाना\u003C\u002Ftd>\n\u003Ctd>\u003Cstrong>जाकर\u003C\u002Fstrong>\u003C\u002Ftd>\n\u003Ctd>मैं घर जाकर आराम करूँगी।\u003C\u002Ftd>\n\u003C\u002Ftr>\n\u003Ctr>\n\u003Ctd>करना\u003C\u002Ftd>\n\u003Ctd>\u003Cstrong>करके\u003C\u002Fstrong>\u003C\u002Ftd>\n\u003Ctd>वह काम करके लौटा।\u003C\u002Ftd>\n\u003C\u002Ftr>\n\u003C\u002Ftbody>\u003C\u002Ftable>\n\u003Cdiv class=\"grammar-callout grammar-callout--note\">\u003Cp>बोलचाल में \u003Cstrong>खाकर → खाके\u003C\u002Fstrong> और \u003Cstrong>जाकर → जाके\u003C\u002Fstrong> जैसे \u003Cstrong>-के\u003C\u002Fstrong> वाले रूप भी सुनाई देते हैं। लेखन में \u003Cstrong>खाकर, जाकर\u003C\u002Fstrong> जैसे \u003Cstrong>-कर\u003C\u002Fstrong> वाले रूप अधिक सामान्य हैं।\u003C\u002Fp>\n\u003C\u002Fdiv>\n\u003Cp>इस रूप में स्त्री, पुरुष या एक से अधिक लोगों के लिए बदलाव नहीं होता।\u003C\u002Fp>\n\u003Cdiv class=\"grammar-callout grammar-callout--example\">\u003Cp>रवि खाना \u003Cstrong>खाकर\u003C\u002Fstrong> गया।\u003C\u002Fp>\n\u003Cp>सीमा खाना \u003Cstrong>खाकर\u003C\u002Fstrong> गई।\u003C\u002Fp>\n\u003Cp>बच्चे खाना \u003Cstrong>खाकर\u003C\u002Fstrong> गए।\u003C\u002Fp>\n\u003C\u002Fdiv>\n\u003Cp>यहाँ \u003Cstrong>खाकर\u003C\u002Fstrong> एक जैसा है; \u003Cstrong>गया, गई, गए\u003C\u002Fstrong> बदलते हैं।\u003C\u002Fp>\n\u003Ch2 id=\"section-3\">\u003Cspan class=\"section-number\" aria-hidden=\"true\">3.\u003C\u002Fspan>दोनों काम कौन करता है?\u003C\u002Fh2>\n\u003Cp>इस पाठ की रचना में दोनों काम करने वाला व्यक्ति एक ही होता है। कई लोग भी मिलकर दोनों काम कर सकते हैं।\u003C\u002Fp>\n\u003Cul>\n\u003Cli>\u003Cstrong>मैं\u003C\u002Fstrong> नहाकर तैयार हुआ। — मैं नहाया और मैं तैयार हुआ।\u003C\u002Fli>\n\u003Cli>\u003Cstrong>बच्चे\u003C\u002Fstrong> खाना खाकर खेलने गए। — बच्चों ने खाना खाया और बच्चे खेलने गए।\u003C\u002Fli>\n\u003Cli>\u003Cstrong>आप\u003C\u002Fstrong> काम करके आराम कीजिए। — काम भी आप करेंगे और आराम भी आप करेंगे।\u003C\u002Fli>\n\u003C\u002Ful>\n\u003Cdiv class=\"grammar-callout grammar-callout--warning\">\u003Cp>यदि काम करने वाले अलग हैं, तो उन्हें इस तरह न जोड़ें।\u003C\u002Fp>\n\u003Cp>\u003Cstrong>रीना ने खाना बनाया। फिर अमन ने खाना खाया।\u003C\u002Fstrong>\u003C\u002Fp>\n\u003Cp>इसे \u003Cstrong>रीना ने खाना बनाकर खाया\u003C\u002Fstrong> कहने से अर्थ बदल जाता है: अब रीना ने ही खाना बनाया और खाया। अलग लोगों के लिए कहें: \u003Cstrong>रीना ने खाना बनाया, फिर अमन ने खाना खाया।\u003C\u002Fstrong>\u003C\u002Fp>\n\u003C\u002Fdiv>\n\u003Ch2 id=\"section-4\">\u003Cspan class=\"section-number\" aria-hidden=\"true\">4.\u003C\u002Fspan>समय अंतिम क्रिया से पता चलता है\u003C\u002Fh2>\n\u003Cp>\u003Cstrong>करके\u003C\u002Fstrong> या \u003Cstrong>-कर\u003C\u002Fstrong> अपने आप बीते हुए समय को नहीं बताते। अंतिम क्रिया से पता चलता है कि बात रोज़ के काम की है, बीते समय की है या आने वाले समय की।\u003C\u002Fp>\n\u003Ctable>\n\u003Cthead>\n\u003Ctr>\n\u003Cth>समय\u003C\u002Fth>\n\u003Cth>उदाहरण\u003C\u002Fth>\n\u003C\u002Ftr>\n\u003C\u002Fthead>\n\u003Ctbody>\u003Ctr>\n\u003Ctd>रोज़ का काम\u003C\u002Ftd>\n\u003Ctd>मैं रोज़ नहाकर पूजा करता हूँ।\u003C\u002Ftd>\n\u003C\u002Ftr>\n\u003Ctr>\n\u003Ctd>बीता हुआ समय\u003C\u002Ftd>\n\u003Ctd>आज सुबह मैं नहाकर पूजा करने बैठा।\u003C\u002Ftd>\n\u003C\u002Ftr>\n\u003Ctr>\n\u003Ctd>आने वाला समय\u003C\u002Ftd>\n\u003Ctd>कल सुबह मैं नहाकर पूजा करूँगा।\u003C\u002Ftd>\n\u003C\u002Ftr>\n\u003C\u002Ftbody>\u003C\u002Ftable>\n\u003Cp>इन तीनों वाक्यों में \u003Cstrong>नहाकर\u003C\u002Fstrong> नहीं बदलता।\u003C\u002Fp>\n\u003Ch3 id=\"section-5\">\u003Cspan class=\"section-number\" aria-hidden=\"true\">4.1\u003C\u002Fspan>कर्ता के साथ ने कब लगाएँ?\u003C\u002Fh3>\n\u003Cp>कर्ता के साथ \u003Cstrong>ने\u003C\u002Fstrong> लगेगा या नहीं, यह अंतिम क्रिया से तय होता है। अंतिम क्रिया सकर्मक हो और काम पूरा होने के रूप में बताया जाए (पूर्ण पक्ष), तो सामान्यतः कर्ता के साथ \u003Cstrong>ने\u003C\u002Fstrong> लगता है। \u003Cstrong>-कर\u003C\u002Fstrong> वाला रूप अपने आप \u003Cstrong>ने\u003C\u002Fstrong> नहीं लगवाता।\u003C\u002Fp>\n\u003Cul>\n\u003Cli>\u003Cstrong>खाना खाकर मैं बाहर गया।\u003C\u002Fstrong> — अंतिम क्रिया \u003Cstrong>गया\u003C\u002Fstrong> है। \u003Cstrong>जाना\u003C\u002Fstrong> अकर्मक है; यहाँ \u003Cstrong>ने\u003C\u002Fstrong> नहीं लगता।\u003C\u002Fli>\n\u003Cli>\u003Cstrong>खाना बनाकर मैंने चाय पी।\u003C\u002Fstrong> — अंतिम क्रिया \u003Cstrong>पी\u003C\u002Fstrong> है। \u003Cstrong>पीना\u003C\u002Fstrong> सकर्मक है और यहाँ पूर्ण पक्ष में है, इसलिए \u003Cstrong>मैंने\u003C\u002Fstrong> आता है।\u003C\u002Fli>\n\u003C\u002Ful>\n\u003Cp>इसी तरह \u003Cstrong>रीना ने खाना बनाकर आराम किया\u003C\u002Fstrong> में \u003Cstrong>ने\u003C\u002Fstrong> अंतिम क्रिया \u003Cstrong>आराम किया\u003C\u002Fstrong> के कारण है: हम \u003Cstrong>रीना ने आराम किया\u003C\u002Fstrong> कहते हैं। \u003Cstrong>अमन काम करके घर गया\u003C\u002Fstrong> में अंतिम क्रिया \u003Cstrong>गया\u003C\u002Fstrong> है, इसलिए \u003Cstrong>ने\u003C\u002Fstrong> नहीं है।\u003C\u002Fp>\n\u003Cdiv class=\"grammar-callout grammar-callout--note\">\u003Cp>\u003Cstrong>-कर\u003C\u002Fstrong> वाला रूप हमेशा दो अलग-अलग कामों का क्रम नहीं बताता। \u003Cstrong>वह हँसकर बोली\u003C\u002Fstrong> में बोलने का ढंग बताया गया है। यहाँ ध्यान पहले एक काम पूरा करने और फिर दूसरा काम करने पर है।\u003C\u002Fp>\n\u003C\u002Fdiv>\n\u003Ch2 id=\"section-6\">\u003Cspan class=\"section-number\" aria-hidden=\"true\">5.\u003C\u002Fspan>वाक्य जोड़ने की छोटी जाँच\u003C\u002Fh2>\n\u003Col>\n\u003Cli>देखें कि दोनों काम करने वाला व्यक्ति एक ही है।\u003C\u002Fli>\n\u003Cli>पहले काम के लिए \u003Cstrong>-कर\u003C\u002Fstrong> वाला रूप चुनें; \u003Cstrong>करना\u003C\u002Fstrong> के लिए \u003Cstrong>करके\u003C\u002Fstrong> रखें।\u003C\u002Fli>\n\u003Cli>दूसरे काम की क्रिया में सही समय और ज़रूरी लिंग-वचन रखें।\u003C\u002Fli>\n\u003Cli>कर्ता के साथ \u003Cstrong>ने\u003C\u002Fstrong> का चुनाव अंतिम क्रिया देखकर करें: \u003Cstrong>मैंने खाना खाकर घर गया\u003C\u002Fstrong> की जगह \u003Cstrong>मैं खाना खाकर घर गया\u003C\u002Fstrong> कहें।\u003C\u002Fli>\n\u003C\u002Fol>\n\u003Cdiv class=\"grammar-callout grammar-callout--example\">\u003Cp>पहले सीमा ने काम किया। फिर वह घर गई।\u003C\u002Fp>\n\u003Cp>→ सीमा काम \u003Cstrong>करके\u003C\u002Fstrong> घर \u003Cstrong>गई\u003C\u002Fstrong>।\u003C\u002Fp>\n\u003C\u002Fdiv>\n\u003Cp>याद रखें: \u003Cstrong>पहला काम + करके \u002F -कर + दूसरा काम\u003C\u002Fstrong>। पहले काम का यह रूप नहीं बदलता; अंतिम क्रिया पूरे वाक्य का समय समझने में मदद करती है।\u003C\u002Fp>\n",[1063,1067,1071,1075,1079,1083],{"id":1064,"text":1065,"depth":38,"number":1066},"section","पहले एक काम, फिर दूसरा","1",{"id":1068,"text":1069,"depth":38,"number":1070},"section-2","रूप कैसे बनाएँ","2",{"id":1072,"text":1073,"depth":38,"number":1074},"section-3","दोनों काम कौन करता है?","3",{"id":1076,"text":1077,"depth":38,"number":1078},"section-4","समय अंतिम क्रिया से पता चलता है","4",{"id":1080,"text":1081,"depth":43,"number":1082},"section-5","कर्ता के साथ ने कब लगाएँ?","4.1",{"id":1084,"text":1085,"depth":38,"number":1086},"section-6","वाक्य जोड़ने की छोटी जाँच","5"]