[{"data":1,"prerenderedAt":-1},["ShallowReactive",2],{"grammar-topic-hubs-hi":3,"grammar-page-hi-likhit-a-aur-bolchal-mein-uska-lop":4,"grammar-pages-hi":190,"grammar-lesson-path-hi-likhit-a-aur-bolchal-mein-uska-lop-hindi-dhvaniyon-ka-antar-a1":1122,"grammar-exercises-by-page-01a15a33-c904-7ac7-8dcc-b60071474edb":1153,"grammar-quick-check-01a15a33-c904-7ac7-8dcc-b60071474edb":1154,"grammar-lesson-body-01a15a33-c904-7ac7-8dcc-b60071474edb-1ze85espt":1155},[],{"id":5,"title":6,"slug":7,"seoDescription":8,"content":9,"language":10,"level":11,"displayOrder":12,"grammarTopics":13,"createdAt":20,"updatedAt":21,"totalExercises":18,"vocabularyLists":22,"primaryTopicHub":187,"readyImages":189},"01a15a33-c904-7ac7-8dcc-b60071474edb","लिखित अ और बोलचाल में उसका लोप","likhit-a-aur-bolchal-mein-uska-lop","हिंदी शब्दों में बिना मात्रा वाले व्यंजन का अ कब सुनाई देता है और कब नहीं, यह समझें। कमल, नमक और सपना जैसे शब्दों से सही पढ़ने और बोलने का अभ्यास करें।","## 1. लिखा हुआ अ और बोला हुआ अ\n\nहिंदी में हर लिखा हुआ **अ** बोलते समय सुनाई नहीं देता। आप **कमल**, **नमक** और **सपना** जैसे शब्दों में पहचानेंगे कि अ कहाँ बोलना है और कहाँ नहीं। शब्द की लिखावट नहीं बदलती।\n\nबिना मात्रा वाले व्यंजन में **अ** जुड़ा माना जाता है: **क** में क् और अ। लेकिन शब्द बोलते समय यह अ हमेशा नहीं सुनाई देता। अ का न सुनाई देना **अ का लोप** कहलाता है।\n\n## 2. शब्द के अंत में अ\n\nबहुत से सामान्य शब्दों के अंत में बिना मात्रा वाला व्यंजन आता है। वहाँ अ आम तौर पर नहीं बोलते।\n\n| शब्द | कहाँ अ सुनाई देता है? | कहाँ अ नहीं सुनाई देता है? |\n| --- | --- | --- |\n| **कमल** | क और म में | आख़िरी ल में |\n| **नमक** | न और म में | आख़िरी क में |\n| **घर** | घ में | आख़िरी र में |\n| **बस** | ब में | आख़िरी स में |\n\n:::example\nइन शब्दों को सुनें और बोलें। आख़िरी व्यंजन के बाद अ न जोड़ें।\n\n- {{say:कमल}} — तालाब में **कमल** है।\n- {{say:नमक}} — खाने में **नमक** है।\n- {{say:घर}} — मेरा **घर** पास है।\n- {{say:बस}} — **बस** आ गई।\n:::\n\n:::tip\n**घर** बोलते समय र की ध्वनि बोलें, लेकिन उसके बाद अ न जोड़ें। अ नहीं सुनाई देता; र सुनाई देता है।\n:::\n\n## 3. बीच का अ भी नहीं सुनाई दे सकता\n\nकुछ शब्दों में बीच के व्यंजन का अ भी नहीं बोलते। यह हर शब्द में नहीं होता।\n\n| शब्द | सामान्य बोलचाल में उच्चारण |\n| --- | --- |\n| **सपना** | प का अ नहीं सुनाई देता; प् के तुरंत बाद ना आता है। |\n| **कमरा** | म का अ नहीं सुनाई देता; म् के तुरंत बाद रा आता है। |\n| **कमल** | म का अ सुनाई देता है। |\n\n:::example\nसुनें और अंतर पर ध्यान दें:\n\n- {{say:सपना}} — मैंने एक **सपना** देखा।\n- {{say:कमरा}} — यह मेरा **कमरा** है।\n\n**कमल** में म का अ बोलते हैं, लेकिन **कमरा** में नहीं।\n:::\n\nकेवल बीच में होने से अ नहीं हटता। नए शब्द की लिखावट के साथ उसका उच्चारण भी सीखें।\n\n## 4. अ का लोप क्या नहीं है?\n\nअ का लोप होने पर शब्द की सही लिखावट वही रहती है। सामान्य लेखन में **कमल**, **नमक** और **सपना** ही लिखें। अ नहीं सुनाई देने पर अपनी ओर से हलंत न जोड़ें।\n\nयहाँ बात बिना मात्रा वाले व्यंजन के **अ** की है। इसे हर स्वर हटाने का नियम न समझें।\n\n- **माला** में आख़िरी **आ** बोलते हैं।\n- **पानी** में आख़िरी **ई** बोलते हैं।\n- **अनार** में शुरू का अलग लिखा हुआ **अ** बोलते हैं।\n\n:::warning\n**हर शब्द का हर अ मत हटाइए।** कमल में क और म का अ सुनाई देता है। बहुत से शब्दों में आख़िरी अ नहीं सुनाई देता, लेकिन इसे सभी शब्दों और नामों का पक्का नियम न मानें। नया शब्द सुनकर सीखें।\n:::\n\n## 5. पढ़ते समय याद रखें\n\n1. शब्द की सही लिखावट देखें।\n2. **कमल** और **घर** जैसे शब्दों में आख़िरी व्यंजन बोलें, उसके बाद अ न जोड़ें।\n3. **सपना** और **कमरा** जैसे शब्दों में बीच के अ पर भी ध्यान दें।\n4. नया शब्द सुनें और फिर बोलें; उसकी लिखावट न बदलें।\n\n**लिखावट में अ हो सकता है, पर बोलते समय वह हमेशा सुनाई नहीं देता।**","hi","A1",6,[14],{"id":15,"name":16,"level":11,"language":10,"isCompleted":17,"completionPercentage":18,"totalExercises":19,"completedExercises":18},"01a15a33-c516-738c-a970-60341f494393","हिंदी की ध्वनियाँ और लिखावट का अंतर",false,0,3,"2026-10-20T16:45:05+00:00","2026-10-20T19:14:50+00:00",[23],{"id":24,"title":25,"vocabularyListWords":26,"isPublished":41},"01a15a34-1674-71ce-86c3-831c0bff327c","लिखे और बोले अ के शब्द",[27,50,63,82,105,122,134,150,170],{"id":28,"vocabularyWord":29,"displayOrder":42},"01a15a34-1674-722e-86c3-831c0ca1176a",{"id":30,"word":31,"frequency":32,"level":33,"language":10,"audioFilePath":34,"partsOfSpeech":35,"audio":41,"audioUrl":49},"01a15a33-f91f-7390-ac07-de3579e71f91","कमल",7,"A2","tts_cc1d213d5eba2224_hi-IN.mp3",[36,43],{"id":37,"partOfSpeech":38,"definition":39,"exampleSentences":40,"isPrimary":41,"meaningOrder":42},"01a15abc-8572-7a2c-851e-885b8ffb0710","NOUN","एक सुंदर फूल जो तालाबों और झीलों के पानी में खिलता है। यह भारत का राष्ट्रीय पुष्प है और गुलाबी या सफ़ेद रंग का होता है।","तालाब में सुंदर कमल खिले हुए हैं।\nकमल कीचड़ में उगता है, फिर भी बहुत साफ़ और सुंदर दिखता है।\nभारत का राष्ट्रीय फूल कमल है।",true,1,{"id":44,"partOfSpeech":45,"definition":46,"exampleSentences":47,"isPrimary":17,"meaningOrder":48},"01a15abc-8572-7a74-851e-885b90a5e8a9","PROPER_NOUN","लड़कों या पुरुषों का एक आम नाम।","कमल मेरा सबसे अच्छा दोस्त है।\nकमल कल दिल्ली से आ रहा है।\nक्या तुम कमल को जानते हो?",2,"\u002Fuploads\u002Faudio\u002Ftts_cc1d213d5eba2224_hi-IN.mp3",{"id":51,"vocabularyWord":52,"displayOrder":48},"01a15a34-1674-7262-86c3-831c0cc62e8a",{"id":53,"word":54,"frequency":55,"level":11,"language":10,"audioFilePath":56,"partsOfSpeech":57,"audio":41,"audioUrl":62},"01a15a33-f7ea-757a-9ac1-bcfc6b141f65","नमक",8,"tts_a5d26ebe1b1e29e4_hi-IN.mp3",[58],{"id":59,"partOfSpeech":38,"definition":60,"exampleSentences":61,"isPrimary":41,"meaningOrder":42},"01a15abc-81d6-7734-9c14-4aacaf0385b0","सफ़ेद दानेदार चीज़ जो खाने में डाली जाती है और जिससे खाने का स्वाद खारा होता है; समुद्र के पानी या खानों से मिलती है।","दाल में थोड़ा नमक डाल दो।\nइस सब्ज़ी में नमक कम है।\nमाँ ने रसोई में नमक का डिब्बा रखा है।","\u002Fuploads\u002Faudio\u002Ftts_a5d26ebe1b1e29e4_hi-IN.mp3",{"id":64,"vocabularyWord":65,"displayOrder":19},"01a15a34-1674-728a-86c3-831c0d51abd7",{"id":66,"word":67,"frequency":68,"level":11,"language":10,"partsOfSpeech":69,"audio":17},"01a15a33-f7e7-7480-8819-2477f5f13bf3","घर",10,[70,74,78],{"id":71,"partOfSpeech":38,"definition":72,"exampleSentences":73,"isPrimary":41,"meaningOrder":42},"01a15abc-81d6-7304-9c14-4aacabd74afe","वह इमारत या जगह जहाँ लोग रहते हैं; मकान या निवास स्थान।","हमारा घर बाज़ार के पास है।\nमैं शाम को छह बजे घर जाता हूँ।\nउन्होंने शहर में एक नया घर खरीदा है।",{"id":75,"partOfSpeech":38,"definition":76,"exampleSentences":77,"isPrimary":17,"meaningOrder":48},"01a15abc-81d6-734c-9c14-4aacabfc3bb8","एक साथ रहने वाले परिवार के सदस्य या गृहस्थी; घर-परिवार।","मेरे घर में सब लोग सुबह जल्दी उठते हैं।\nवह अपना घर बहुत अच्छे से चलाती है।\nशादी के बाद उसने अपना घर बसा लिया।",{"id":79,"partOfSpeech":38,"definition":80,"exampleSentences":81,"isPrimary":17,"meaningOrder":19},"01a15abc-81d6-73a4-9c14-4aacacfbd961","किसी खेल के बोर्ड, तालिका या नक्शे का खाना या चौकोर हिस्सा।","शतरंज के बोर्ड में चौंसठ घर होते हैं।\nइस तालिका के खाली घर में अपना नाम लिखिए।\nउसने गोटी को अगले घर में रख दिया।",{"id":83,"vocabularyWord":84,"displayOrder":104},"01a15a34-1674-72aa-86c3-831c0e2e17aa",{"id":85,"word":86,"frequency":55,"level":11,"language":10,"audioFilePath":87,"partsOfSpeech":88,"audio":41,"audioUrl":103},"01a15a33-f7ed-757d-bf68-feec776a7798","बस","tts_5e4e7013044317d3_hi-IN.mp3",[89,94,99],{"id":90,"partOfSpeech":91,"definition":92,"exampleSentences":93,"isPrimary":41,"meaningOrder":42},"01a15abc-81d6-7ad0-9c14-4aacb19fc9bb","ADVERB","केवल, सिर्फ़ या इतना ही; किसी चीज़ की मात्रा या सीमा बताने वाला शब्द।","मुझे बस एक कप चाय चाहिए।\nवह बस दस मिनट में आ जाएगा।\nहमें बस थोड़ा-सा समय चाहिए।",{"id":95,"partOfSpeech":96,"definition":97,"exampleSentences":98,"isPrimary":17,"meaningOrder":48},"01a15abc-81d6-7b14-9c14-4aacb25fe89e","INTERJECTION","पर्याप्त है, अब और नहीं; किसी को रुकने के लिए कहने का शब्द।","बस, अब और मत डालो, गिलास भर गया है।\nबस करो, मुझे तुम्हारी बातें नहीं सुननी।\nबस! अब बहुत हो गया।",{"id":100,"partOfSpeech":38,"definition":101,"exampleSentences":102,"isPrimary":17,"meaningOrder":19},"01a15abc-81d6-7b64-9c14-4aacb33380b1","सड़क पर चलने वाली बड़ी गाड़ी जिसमें बहुत से यात्री बैठकर सफ़र करते हैं।","मैं रोज़ बस से दफ़्तर जाता हूँ।\nस्कूल की बस सुबह सात बजे आती है।\nबस अड्डे पर बहुत भीड़ थी।","\u002Fuploads\u002Faudio\u002Ftts_5e4e7013044317d3_hi-IN.mp3",4,{"id":106,"vocabularyWord":107,"displayOrder":121},"01a15a34-1674-72ca-86c3-831c0ecc4a89",{"id":108,"word":109,"frequency":32,"level":33,"language":10,"audioFilePath":110,"partsOfSpeech":111,"audio":41,"audioUrl":120},"01a15a33-f920-75f8-bd68-ca5c73f8e816","सपना","tts_06ec2f0d8dea5300_hi-IN.mp3",[112,116],{"id":113,"partOfSpeech":38,"definition":114,"exampleSentences":115,"isPrimary":41,"meaningOrder":42},"01a15abc-8572-7b74-851e-885b90a9e58e","नींद में दिखाई देने वाले दृश्य, घटनाएँ या अनुभव जो सोते समय मन में आते हैं।","मैंने रात को एक अजीब सपना देखा।\nबच्चा डरावना सपना देखकर रोने लगा।\nआज सुबह मुझे अपना सपना ठीक से याद नहीं आ रहा।",{"id":117,"partOfSpeech":38,"definition":118,"exampleSentences":119,"isPrimary":17,"meaningOrder":48},"01a15abc-8572-7bb8-851e-885b9107d2c3","जीवन में कुछ बनने या पाने की बड़ी इच्छा या आशा; लक्ष्य या अभिलाषा।","डॉक्टर बनना मेरी बहन का सपना है।\nमाँ-बाप अपने बच्चों के सपने पूरे करना चाहते हैं।\nउसने अपने सपने को सच करने के लिए बहुत मेहनत की।","\u002Fuploads\u002Faudio\u002Ftts_06ec2f0d8dea5300_hi-IN.mp3",5,{"id":123,"vocabularyWord":124,"displayOrder":12},"01a15a34-1674-72ea-86c3-831c0f8a4746",{"id":125,"word":126,"frequency":32,"level":11,"language":10,"audioFilePath":127,"partsOfSpeech":128,"audio":41,"audioUrl":133},"01a15a33-f7e6-7500-b4d0-42e649cef45c","कमरा","tts_5045d9ad14b82046_hi-IN.mp3",[129],{"id":130,"partOfSpeech":38,"definition":131,"exampleSentences":132,"isPrimary":41,"meaningOrder":42},"01a15abc-81d6-7208-9c14-4aacab47b8d3","घर या इमारत का वह भाग जो दीवारों से घिरा होता है और जिसमें लोग रहते, सोते या काम करते हैं।","मेरा कमरा दूसरी मंज़िल पर है।\nइस कमरे में एक बड़ी खिड़की है।\nबच्चे अपने कमरे में पढ़ रहे हैं।","\u002Fuploads\u002Faudio\u002Ftts_5045d9ad14b82046_hi-IN.mp3",{"id":135,"vocabularyWord":136,"displayOrder":32},"01a15a34-1674-730a-86c3-831c108229a9",{"id":137,"word":138,"frequency":32,"level":33,"language":10,"audioFilePath":139,"partsOfSpeech":140,"audio":41,"audioUrl":149},"01a15a33-f907-7df6-a1d4-ae3553338511","माला","tts_a0c59a2bf46c9d98_hi-IN.mp3",[141,145],{"id":142,"partOfSpeech":38,"definition":143,"exampleSentences":144,"isPrimary":41,"meaningOrder":42},"01a15abc-8570-78d3-bc95-03b93a9aa120","फूलों, मोतियों या दानों को धागे में पिरोकर बनाई गई लड़ी, जिसे गले में पहना या किसी मूर्ति या व्यक्ति को पहनाया जाता है।","माँ ने भगवान की मूर्ति को फूलों की माला पहनाई।\nउसने गले में मोतियों की सुंदर माला पहन रखी थी।\nस्वागत में नेताजी को गेंदे की माला पहनाई गई।",{"id":146,"partOfSpeech":38,"definition":147,"exampleSentences":148,"isPrimary":17,"meaningOrder":48},"01a15abc-8570-7927-bc95-03b93aa70213","पूजा या मंत्र-जाप की गिनती करने के लिए इस्तेमाल की जाने वाली दानों की लड़ी; जपमाला।","दादाजी रोज़ सुबह माला लेकर राम-नाम जपते हैं।\nइस माला में एक सौ आठ दाने हैं।\nवह हाथ में माला फेरते हुए मंत्र बोल रही थी।","\u002Fuploads\u002Faudio\u002Ftts_a0c59a2bf46c9d98_hi-IN.mp3",{"id":151,"vocabularyWord":152,"displayOrder":55},"01a15a34-1674-732e-86c3-831c109b6c91",{"id":153,"word":154,"frequency":55,"level":11,"language":10,"audioFilePath":155,"partsOfSpeech":156,"audio":41,"audioUrl":169},"01a15a33-f7bb-7795-90c7-f86eb7ecc61e","पानी","tts_55c8bc803eb3e812_hi-IN.mp3",[157,161,165],{"id":158,"partOfSpeech":38,"definition":159,"exampleSentences":160,"isPrimary":41,"meaningOrder":42},"01a15abc-81d2-7593-8c92-731cf2d84d87","रंगहीन, गंधहीन और स्वादहीन तरल पदार्थ जिसे लोग पीते हैं और जो नदियों, झीलों और बारिश में मिलता है।","मुझे एक गिलास पानी दीजिए।\nगर्मियों में हमें बहुत पानी पीना चाहिए।\nनदी का पानी साफ़ है।",{"id":162,"partOfSpeech":38,"definition":163,"exampleSentences":164,"isPrimary":17,"meaningOrder":48},"01a15abc-81d2-75db-8c92-731cf38586ed","बारिश, यानी आसमान से गिरने वाली बूँदें (बोलचाल में)।","कल रात बहुत पानी बरसा।\nपानी आने से पहले हम घर पहुँच गए।\nइस साल खेतों में समय पर पानी पड़ा।",{"id":166,"partOfSpeech":38,"definition":167,"exampleSentences":168,"isPrimary":17,"meaningOrder":19},"01a15abc-81d2-761b-8c92-731cf3e7b2ef","चमक, आब या इज़्ज़त (आलंकारिक अर्थ में), जैसे \"पानी उतरना\" यानी इज़्ज़त जाना।","इस मोती का पानी बहुत सुंदर है।\nझूठ पकड़े जाने पर उसका पानी उतर गया।\nउसने अपनी बात से सबके सामने अपना पानी रख लिया।","\u002Fuploads\u002Faudio\u002Ftts_55c8bc803eb3e812_hi-IN.mp3",{"id":171,"vocabularyWord":172,"displayOrder":186},"01a15a34-1674-734e-86c3-831c115c22cd",{"id":173,"word":174,"frequency":121,"level":33,"language":10,"audioFilePath":175,"partsOfSpeech":176,"audio":41,"audioUrl":185},"01a15a33-f899-77c6-bd69-420eb94dd209","अनार","tts_ef7a0ff58c1025a8_hi-IN.mp3",[177,181],{"id":178,"partOfSpeech":38,"definition":179,"exampleSentences":180,"isPrimary":41,"meaningOrder":42},"01a15abc-83ab-7aee-bb39-d541718f52f2","एक गोल लाल फल जिसके अंदर बहुत से रसीले, लाल या गुलाबी दाने होते हैं।","मैं रोज़ सुबह एक अनार खाता हूँ।\nअनार का रस सेहत के लिए बहुत फ़ायदेमंद होता है।\nमाँ ने बाज़ार से लाल और मीठे अनार खरीदे।",{"id":182,"partOfSpeech":38,"definition":183,"exampleSentences":184,"isPrimary":17,"meaningOrder":48},"01a15abc-83ab-7b36-bb39-d54171fdb0aa","दिवाली जैसे त्योहारों पर जलाया जाने वाला एक पटाखा, जिससे फूलों की तरह चमकती चिंगारियाँ ऊपर उठती हैं।","बच्चों ने दिवाली की रात आँगन में अनार जलाया।\nअनार से रंग-बिरंगी चिंगारियाँ निकल रही थीं।\nपापा ने हमें सावधानी से अनार जलाना सिखाया।","\u002Fuploads\u002Faudio\u002Ftts_ef7a0ff58c1025a8_hi-IN.mp3",9,{"name":16,"slug":188,"language":10},"hindi-dhvaniyon-ka-antar-a1",[],[191,195,199,203,207,211,212,216,220,224,228,233,238,243,248,253,258,263,268,273,278,283,288,293,298,303,308,313,318,323,328,333,338,343,348,353,358,363,368,373,378,383,388,393,398,403,408,413,418,423,428,433,438,443,448,453,458,463,468,473,478,483,488,493,498,503,508,513,518,523,528,533,538,543,548,553,558,563,568,573,578,584,589,594,599,604,609,614,619,624,629,634,639,644,649,654,659,664,669,674,679,684,689,694,699,704,709,714,719,724,729,734,739,744,749,754,759,764,769,775,780,785,790,795,800,805,810,815,820,825,830,835,840,845,850,855,860,865,870,875,880,885,890,895,900,905,910,915,920,925,930,935,940,946,951,956,961,966,971,976,981,986,991,996,1001,1006,1011,1016,1021,1026,1031,1036,1041,1046,1051,1056,1061,1067,1072,1077,1082,1087,1092,1097,1102,1107,1112,1117],{"id":192,"title":193,"slug":194,"language":10,"level":11,"displayOrder":42},"01a15a33-c65a-757a-923d-704a527f7f78","देवनागरी: स्वर, व्यंजन और अक्षर","devanagari-svar-vyanjan-aur-akshar",{"id":196,"title":197,"slug":198,"language":10,"level":11,"displayOrder":48},"01a15a33-c920-7b45-ae37-46d1675fa54b","मात्राएँ और अक्षर में उनका स्थान","matraen-aur-akshar-mein-unka-sthan",{"id":200,"title":201,"slug":202,"language":10,"level":11,"displayOrder":19},"01a15a33-c64d-7aa6-bc99-3be9a1fb57ac","दंत्य, मूर्धन्य और महाप्राण ध्वनियाँ","dantya-murdhanya-aur-mahapran-dhvaniyan",{"id":204,"title":205,"slug":206,"language":10,"level":11,"displayOrder":104},"01a15a33-c5de-7204-9401-1cd917ceebb4","अनुस्वार, चंद्रबिंदु और स्वर का अनुनासिक उच्चारण","anusvar-chandrabindu-aur-svar-ka-anunasik-uchcharan",{"id":208,"title":209,"slug":210,"language":10,"level":11,"displayOrder":121},"01a15a33-c6a9-7b28-93ea-d6d9c8b039e0","हलंत, संयुक्ताक्षर और नुक्ता","halant-sanyuktakshar-aur-nukta",{"id":5,"title":6,"slug":7,"language":10,"level":11,"displayOrder":12},{"id":213,"title":214,"slug":215,"language":10,"level":11,"displayOrder":32},"01a15a33-c90b-7c04-b710-1dd87c631d6d","मैं, हम, यह, वह, ये और वे","main-ham-yah-vah-ye-aur-ve",{"id":217,"title":218,"slug":219,"language":10,"level":11,"displayOrder":55},"01a15a33-c5b0-7288-9afd-8fb8f8bd658c","आप, तुम और तू: संबोधन और आदर","aap-tum-aur-tu-sambodhan-aur-aadar",{"id":221,"title":222,"slug":223,"language":10,"level":11,"displayOrder":186},"01a15a33-c6f8-70fa-8880-536993f01a89","हूँ, है, हो और हैं से परिचय देना","hun-hai-ho-aur-hain-se-parichay-dena",{"id":225,"title":226,"slug":227,"language":10,"level":11,"displayOrder":68},"01a15a33-ca43-7efa-81c1-96c597399a2b","संज्ञाओं का लिंग: पुल्लिंग और स्त्रीलिंग","sangyaon-ka-ling-pulling-aur-striling",{"id":229,"title":230,"slug":231,"language":10,"level":11,"displayOrder":232},"01a15a33-ca4b-7b67-9cea-1354909413bf","संज्ञाओं के सीधे बहुवचन रूप","sangyaon-ke-sidhe-bahuvachan-rup",11,{"id":234,"title":235,"slug":236,"language":10,"level":11,"displayOrder":237},"01a15a33-c5ff-7b9a-ab3d-aade283583dc","बड़ा, बड़ी, बड़े और न बदलने वाले विशेषण","bada-badi-bade-aur-na-badalne-vale-visheshan",12,{"id":239,"title":240,"slug":241,"language":10,"level":11,"displayOrder":242},"01a15a33-ca3c-760a-a9c0-ffc611f879b9","संज्ञा और विशेषण से सरल वाक्य","sangya-aur-visheshan-se-saral-vakya",13,{"id":244,"title":245,"slug":246,"language":10,"level":11,"displayOrder":247},"01a15a33-c971-7ed1-a644-cff6f504ff5e","नहीं से सरल वाक्य का निषेध","nahin-se-saral-vakya-ka-nishedh",14,{"id":249,"title":250,"slug":251,"language":10,"level":11,"displayOrder":252},"01a15a33-c8ee-754c-8fd5-0ae0aef1e678","क्या से हाँ-नहीं वाले प्रश्न","kya-se-han-nahin-vale-prashn",15,{"id":254,"title":255,"slug":256,"language":10,"level":11,"displayOrder":257},"01a15a33-c84b-79c6-b752-02ba3b1604b7","कौन, क्या, कहाँ और कब","kaun-kya-kahan-aur-kab",16,{"id":259,"title":260,"slug":261,"language":10,"level":11,"displayOrder":262},"01a15a33-ca54-76d5-908d-e1c7366a847f","संख्याओं के साथ संज्ञाएँ और मात्रा","sankhyaon-ke-sath-sangyaen-aur-matra",17,{"id":264,"title":265,"slug":266,"language":10,"level":11,"displayOrder":267},"01a15a33-c9ca-75a5-87d1-62af8c5f6cb0","परसर्ग से पहले संज्ञा का तिर्यक रूप","parsarg-se-pahle-sangya-ka-tiryak-rup",18,{"id":269,"title":270,"slug":271,"language":10,"level":11,"displayOrder":272},"01a15a33-c928-7b4c-b737-05f2ce70f608","में और पर से स्थान बताना","mein-aur-par-se-sthan-batana",19,{"id":274,"title":275,"slug":276,"language":10,"level":11,"displayOrder":277},"01a15a33-c6fe-7c20-98d1-c772ce600cd6","इस, उस, इन और उन के साथ परसर्ग","is-us-in-aur-un-ke-sath-parsarg",20,{"id":279,"title":280,"slug":281,"language":10,"level":11,"displayOrder":282},"01a15a33-c778-70f0-b51d-fb239abd7f06","का, की और के से संबंध बताना","ka-ki-aur-ke-se-sambandh-batana",21,{"id":284,"title":285,"slug":286,"language":10,"level":11,"displayOrder":287},"01a15a33-c930-7762-8351-a1ef64cd46aa","मेरा, तुम्हारा और आपका","mera-tumhara-aur-aapka",22,{"id":289,"title":290,"slug":291,"language":10,"level":11,"displayOrder":292},"01a15a33-c868-783c-ba15-68adf1854cd8","के पास से वस्तुओं का होना बताना","ke-pas-se-vastuon-ka-hona-batana",23,{"id":294,"title":295,"slug":296,"language":10,"level":11,"displayOrder":297},"01a15a33-ca7c-78b0-9bbf-3aefe250c84a","से और तक से शुरुआत और सीमा","se-aur-tak-se-shuruat-aur-sima",24,{"id":299,"title":300,"slug":301,"language":10,"level":11,"displayOrder":302},"01a15a33-c86f-7569-b423-c223d4f99a33","के साथ और के लिए","ke-sath-aur-ke-liye",25,{"id":304,"title":305,"slug":306,"language":10,"level":11,"displayOrder":307},"01a15a33-c8db-75eb-a54f-aca8327f3e59","क्रिया की धातु और -ना वाला रूप","kriya-ki-dhatu-aur-na-vala-rup",26,{"id":309,"title":310,"slug":311,"language":10,"level":11,"displayOrder":312},"01a15a33-c80c-75de-b9c1-c416cb3042ec","कर्ता, कर्म और क्रिया का सामान्य क्रम","karta-karm-aur-kriya-ka-samanya-kram",27,{"id":314,"title":315,"slug":316,"language":10,"level":11,"displayOrder":317},"01a15a33-c804-7b48-b330-801eb8cc2843","करता हूँ, करती हूँ: रोज़ के काम","karta-hun-karti-hun-roz-ke-kam",28,{"id":319,"title":320,"slug":321,"language":10,"level":11,"displayOrder":322},"01a15a33-c9f0-73e2-85a2-1c462d38fa71","रहा, रही और रहे से अभी चल रहा काम","raha-rahi-aur-rahe-se-abhi-chal-raha-kam",29,{"id":324,"title":325,"slug":326,"language":10,"level":11,"displayOrder":327},"01a15a33-c9f8-7e58-8418-f70c3b219112","रोज़ करता हूँ और अभी कर रहा हूँ","roz-karta-hun-aur-abhi-kar-raha-hun",30,{"id":329,"title":330,"slug":331,"language":10,"level":11,"displayOrder":332},"01a15a33-c78c-7301-896c-f565e244e380","कैसा, कितना, कैसे और क्यों","kaisa-kitna-kaise-aur-kyon",31,{"id":334,"title":335,"slug":336,"language":10,"level":11,"displayOrder":337},"01a15a33-c947-7a74-bccb-a119c5741d9b","मुझे, तुम्हें और आपको","mujhe-tumhen-aur-aapko",32,{"id":339,"title":340,"slug":341,"language":10,"level":11,"displayOrder":342},"01a15a33-c93f-78f2-9b31-ab3a50bfd6a3","मुझे पसंद है और मुझे चाहिए","mujhe-pasand-hai-aur-mujhe-chahiye",33,{"id":344,"title":345,"slug":346,"language":10,"level":11,"displayOrder":347},"01a15a33-c5aa-72f9-9506-b320a3c4b753","आइए, बैठिए और कीजिए से विनम्र अनुरोध","aaiye-baithiye-aur-kijiye-se-vinamra-anurodh",34,{"id":349,"title":350,"slug":351,"language":10,"level":11,"displayOrder":352},"01a15a33-c919-7e61-9224-9390eac03557","मत से किसी काम को रोकना","mat-se-kisi-kam-ko-rokna",35,{"id":354,"title":355,"slug":356,"language":10,"level":11,"displayOrder":357},"01a15a33-c8e0-7942-b5f1-9c900f8ef7f9","कुछ, थोड़ा और बहुत","kuchh-thoda-aur-bahut",36,{"id":359,"title":360,"slug":361,"language":10,"level":11,"displayOrder":362},"01a15a33-c5f9-7f7b-913d-d908da341d61","और, या और लेकिन से बातें जोड़ना","aur-ya-aur-lekin-se-baten-jodna",37,{"id":364,"title":365,"slug":366,"language":10,"level":11,"displayOrder":367},"01a15a33-c60c-76bb-ae88-590dac4e80f4","भी से किसी को या किसी बात को जोड़ना","bhi-se-kisi-ko-ya-kisi-bat-ko-jodna",38,{"id":369,"title":370,"slug":371,"language":10,"level":11,"displayOrder":372},"01a15a33-cab9-77d9-8bbb-d49132115c92","था, थी, थे और थीं से पिछली स्थिति","tha-thi-the-aur-thin-se-pichhli-sthiti",39,{"id":374,"title":375,"slug":376,"language":10,"level":11,"displayOrder":377},"01a15a33-c754-7e27-a884-b30e4817b477","जाऊँगा और करूँगी: भविष्य के सरल रूप","jaunga-aur-karungi-bhavishya-ke-saral-rup",40,{"id":379,"title":380,"slug":381,"language":10,"level":33,"displayOrder":382},"01a15a33-cac7-7bbe-8075-bae4b6e5f819","तिर्यक बहुवचन: लड़कों, लड़कियों और लोगों","tiryak-bahuvachan-ladkon-ladkiyon-aur-logon",41,{"id":384,"title":385,"slug":386,"language":10,"level":33,"displayOrder":387},"01a15a33-c59a-7b9a-97f8-a6fac42a04d3","आदरसूचक एकवचन के साथ अन्विति","aadarsuchak-ekvachan-ke-sath-anviti",42,{"id":389,"title":390,"slug":391,"language":10,"level":33,"displayOrder":392},"01a15a33-c5e4-7a8e-a0df-14590354828e","अपना, अपनी और अपने","apna-apni-aur-apne",43,{"id":394,"title":395,"slug":396,"language":10,"level":33,"displayOrder":397},"01a15a33-c9b8-79f3-937c-070b80096e1e","परिवार, वस्तुओं और अनुभवों में अधिकार के अलग ढाँचे","parivar-vastuon-aur-anubhavon-mein-adhikar-ke-alag-dhanche",44,{"id":399,"title":400,"slug":401,"language":10,"level":33,"displayOrder":402},"01a15a33-c8c0-7b77-adfc-2249e56de5b8","को से व्यक्ति-कर्म और पाने वाले को चिह्नित करना","ko-se-vyakti-karm-aur-pane-vale-ko-chihnit-karna",45,{"id":404,"title":405,"slug":406,"language":10,"level":33,"displayOrder":407},"01a15a33-ca83-7179-abc3-b23df5ba8367","से से साधन, माध्यम और कारण","se-se-sadhan-madhyam-aur-karan",46,{"id":409,"title":410,"slug":411,"language":10,"level":33,"displayOrder":412},"01a15a33-c85b-72ef-b834-054a412d3ab0","के आगे, के पीछे, के अंदर और के बाहर","ke-aage-ke-pichhe-ke-andar-aur-ke-bahar",47,{"id":414,"title":415,"slug":416,"language":10,"level":33,"displayOrder":417},"01a15a33-c861-7bdf-962a-8fba09452ff8","के पहले, के बाद और से पहले","ke-pahle-ke-bad-aur-se-pahle",48,{"id":419,"title":420,"slug":421,"language":10,"level":33,"displayOrder":422},"01a15a33-c81a-7072-9c9f-890aa81f72f4","करता था और करती थी: पुरानी आदतें","karta-tha-aur-karti-thi-purani-aadaten",49,{"id":424,"title":425,"slug":426,"language":10,"level":33,"displayOrder":427},"01a15a33-c7a0-75c2-94b6-305e5f6120eb","कर रहा था: अतीत में जारी काम","kar-raha-tha-atit-mein-jari-kam",50,{"id":429,"title":430,"slug":431,"language":10,"level":33,"displayOrder":432},"01a15a33-ca1b-7a4f-a157-7eca6ea0a4ce","सकर्मक और अकर्मक क्रियाओं की पहचान","sakarmak-aur-akarmak-kriyaon-ki-pahchan",51,{"id":434,"title":435,"slug":436,"language":10,"level":33,"displayOrder":437},"01a15a33-c692-7cf0-8d0f-98c91e6035d9","गया, आई और हुए: पूर्ण पक्ष में अकर्मक क्रियाएँ","gaya-aai-aur-hue-purn-paksh-mein-akarmak-kriyaen",52,{"id":439,"title":440,"slug":441,"language":10,"level":33,"displayOrder":442},"01a15a33-c97f-7409-888f-2c141c21eb6e","ने और पूर्ण पक्ष में कर्म से अन्विति","ne-aur-purn-paksh-mein-karm-se-anviti",53,{"id":444,"title":445,"slug":446,"language":10,"level":33,"displayOrder":447},"01a15a33-c8c7-77dd-b1e7-8c36773fcb7a","को वाला कर्म और किया का सामान्य रूप","ko-vala-karm-aur-kiya-ka-samanya-rup",54,{"id":449,"title":450,"slug":451,"language":10,"level":33,"displayOrder":452},"01a15a33-c8ae-727f-839d-60e8f647f3a6","किया, लिया, दिया और पिया के रूप","kiya-liya-diya-aur-piya-ke-rup",55,{"id":454,"title":455,"slug":456,"language":10,"level":33,"displayOrder":457},"01a15a33-c5b6-70d1-9abf-c8ca27721f6f","आया है और किया है: वर्तमान से जुड़ा पूरा काम","aaya-hai-aur-kiya-hai-vartaman-se-juda-pura-kam",56,{"id":459,"title":460,"slug":461,"language":10,"level":33,"displayOrder":462},"01a15a33-c9e0-7776-b9cf-d10db1d0aee6","पूर्ण पक्ष और आदत में नहीं का प्रयोग","purn-paksh-aur-aadat-mein-nahin-ka-prayog",57,{"id":464,"title":465,"slug":466,"language":10,"level":33,"displayOrder":467},"01a15a33-ca22-7cdd-91ce-ffde7e33b5e1","सकना से क्षमता और संभावना","sakna-se-kshamta-aur-sambhavna",58,{"id":469,"title":470,"slug":471,"language":10,"level":33,"displayOrder":472},"01a15a33-c7ce-7596-b787-1c3cc6fc3271","करना चाहना और वस्तु चाहना","karna-chahna-aur-vastu-chahna",59,{"id":474,"title":475,"slug":476,"language":10,"level":33,"displayOrder":477},"01a15a33-c7c7-7f8e-80ca-2b9358d72a12","करना चाहिए से सलाह देना","karna-chahiye-se-salah-dena",60,{"id":479,"title":480,"slug":481,"language":10,"level":33,"displayOrder":482},"01a15a33-c937-7c29-8226-422e88ab6179","मुझे जाना है से ज़रूरी काम बताना","mujhe-jana-hai-se-zaruri-kam-batana",61,{"id":484,"title":485,"slug":486,"language":10,"level":33,"displayOrder":487},"01a15a33-c612-772c-996f-43323cd2cbe5","भूख लगना, दर्द होना और याद आना","bhukh-lagna-dard-hona-aur-yad-aana",62,{"id":489,"title":490,"slug":491,"language":10,"level":33,"displayOrder":492},"01a15a33-c6cb-7e02-9832-46f07465ebdf","हिंदी आती है और गाड़ी चलाना आता है","hindi-aati-hai-aur-gadi-chalana-aata-hai",63,{"id":494,"title":495,"slug":496,"language":10,"level":33,"displayOrder":497},"01a15a33-ca76-7a4e-9249-ab905aff4a0b","से और सबसे के साथ तुलना","se-aur-sabse-ke-sath-tulna",64,{"id":499,"title":500,"slug":501,"language":10,"level":33,"displayOrder":502},"01a15a33-c728-7b3d-a4b8-1ede4b326695","जैसा और के बराबर से समानता","jaisa-aur-ke-barabar-se-samanta",65,{"id":504,"title":505,"slug":506,"language":10,"level":33,"displayOrder":507},"01a15a33-c6b7-754a-aa76-a80c98e9d5d7","हर, सब, सभी और पूरा","har-sab-sabhi-aur-pura",66,{"id":509,"title":510,"slug":511,"language":10,"level":33,"displayOrder":512},"01a15a33-c9aa-714f-9ff3-6b9bac289a43","पहला, दूसरा और क्रमवाचक संख्याएँ","pahla-dusra-aur-kramvachak-sankhyaen",67,{"id":514,"title":515,"slug":516,"language":10,"level":33,"displayOrder":517},"01a15a33-c674-7389-8bf7-bd49632c76d4","दोनों, तीनों और संख्या-समूह","donon-tinon-aur-sankhya-samuh",68,{"id":519,"title":520,"slug":521,"language":10,"level":33,"displayOrder":522},"01a15a33-c8ce-7481-a05a-3831d2d37b43","कोई, कुछ, किसी और कोई नहीं","koi-kuchh-kisi-aur-koi-nahin",69,{"id":524,"title":525,"slug":526,"language":10,"level":33,"displayOrder":527},"01a15a33-c888-7535-83d4-1aea669878d1","किसको, किससे और किसका","kisko-kisse-aur-kiska",70,{"id":529,"title":530,"slug":531,"language":10,"level":33,"displayOrder":532},"01a15a33-c7fd-7944-ba03-38de2ce8ef28","करो, कीजिए और करना: निर्देश के अलग रूप","karo-kijiye-aur-karna-nirdesh-ke-alag-rup",71,{"id":534,"title":535,"slug":536,"language":10,"level":33,"displayOrder":537},"01a15a33-c7b4-7ebc-a9d2-17ace8b4d5a7","करके से एक के बाद दूसरा काम","karke-se-ek-ke-bad-dusra-kam",72,{"id":539,"title":540,"slug":541,"language":10,"level":33,"displayOrder":542},"01a15a33-c7e7-753f-9ac8-014e73bc9389","करने के लिए से उद्देश्य","karne-ke-liye-se-uddeshya",73,{"id":544,"title":545,"slug":546,"language":10,"level":33,"displayOrder":547},"01a15a33-ca00-7970-9f70-a8137a905995","साफ़ करना और साफ़ होना जैसी क्रियाएँ","saf-karna-aur-saf-hona-jaisi-kriyaen",74,{"id":549,"title":550,"slug":551,"language":10,"level":33,"displayOrder":552},"01a15a33-c79a-7029-9615-4a20c93c8ed4","कर लेना और कर देना के सामान्य अर्थ","kar-lena-aur-kar-dena-ke-samanya-arth",75,{"id":554,"title":555,"slug":556,"language":10,"level":33,"displayOrder":557},"01a15a33-c8f5-715d-9ade-ebc090cc0a1e","क्योंकि और इसलिए से कारण और परिणाम","kyonki-aur-isliye-se-karan-aur-parinam",76,{"id":559,"title":560,"slug":561,"language":10,"level":33,"displayOrder":562},"01a15a33-c5c2-7b52-8345-2e38877a281d","अगर और तो से संभव शर्त","agar-aur-to-se-sambhav-shart",77,{"id":564,"title":565,"slug":566,"language":10,"level":33,"displayOrder":567},"01a15a33-c881-7560-a384-df8e843746fe","कि से कही या सोची हुई बात जोड़ना","ki-se-kahi-ya-sochi-hui-bat-jodna",78,{"id":569,"title":570,"slug":571,"language":10,"level":33,"displayOrder":572},"01a15a33-c6c5-7383-a3c4-9d96395042ae","ही, यही और वहीं से बल देना","hi-yahi-aur-vahin-se-bal-dena",79,{"id":574,"title":575,"slug":576,"language":10,"level":33,"displayOrder":577},"01a15a33-c5bc-7525-ad41-db1e80db02de","अभी, अभी तक, पहले से और फिर","abhi-abhi-tak-pahle-se-aur-phir",80,{"id":579,"title":580,"slug":581,"language":10,"level":582,"displayOrder":583},"01a15a33-c8b3-7d00-98eb-6bc6a312025a","किया था: अतीत की दूसरी घटना से पहले","kiya-tha-atit-ki-dusri-ghatna-se-pahle","B1",81,{"id":585,"title":586,"slug":587,"language":10,"level":582,"displayOrder":588},"01a15a33-c784-7f85-a4db-96462b9b0b58","कहानी में आदत, जारी काम और पूरी घटना","kahani-mein-aadat-jari-kam-aur-puri-ghatna",82,{"id":590,"title":591,"slug":592,"language":10,"level":582,"displayOrder":593},"01a15a33-c646-7e01-88a3-af47012217d1","चुका है और लिया है: पूरा होने के अलग अर्थ","chuka-hai-aur-liya-hai-pura-hone-ke-alag-arth",83,{"id":595,"title":596,"slug":597,"language":10,"level":582,"displayOrder":598},"01a15a33-c6d2-767a-aa05-ba0073d313e2","हो जाना और रह जाना से परिणाम","ho-jana-aur-rah-jana-se-parinam",84,{"id":600,"title":601,"slug":602,"language":10,"level":582,"displayOrder":603},"01a15a33-c82f-7858-bd7d-3815be6843e0","करते रहना और करते जाना","karte-rahna-aur-karte-jana",85,{"id":605,"title":606,"slug":607,"language":10,"level":582,"displayOrder":608},"01a15a33-c7ec-77b1-8f20-1320977f2b4f","करने लगना और काम शुरू होना","karne-lagna-aur-kam-shuru-hona",86,{"id":610,"title":611,"slug":612,"language":10,"level":582,"displayOrder":613},"01a15a33-c9a2-7060-931f-8ff818d85773","पड़ना से मजबूरी और बाहरी आवश्यकता","padna-se-majburi-aur-bahari-aavashyakta",87,{"id":615,"title":616,"slug":617,"language":10,"level":582,"displayOrder":618},"01a15a33-c9b0-7f17-8e5a-2e7aa73f240f","पाना और सकना: काम कर पाने का अंतर","pana-aur-sakna-kam-kar-pane-ka-antar",88,{"id":620,"title":621,"slug":622,"language":10,"level":582,"displayOrder":623},"01a15a33-ca9b-7836-aabb-e41e4e88988a","शायद और हो सकता है से अनिश्चितता","shayad-aur-ho-sakta-hai-se-anishchitata",89,{"id":625,"title":626,"slug":627,"language":10,"level":582,"displayOrder":628},"01a15a33-c836-74e6-b08a-c9457d532672","करूँ, करें और हो: संभावनार्थक रूप","karun-karen-aur-ho-sambhavnarthak-rup",90,{"id":630,"title":631,"slug":632,"language":10,"level":582,"displayOrder":633},"01a15a33-c62d-76d9-a6fa-2ebb3401c0c8","चाहना कि और संभावनार्थक क्रिया","chahna-ki-aur-sambhavnarthak-kriya",91,{"id":635,"title":636,"slug":637,"language":10,"level":582,"displayOrder":638},"01a15a33-c6e0-7686-93f8-b850c285f9c4","होगा से वर्तमान का अनुमान","hoga-se-vartaman-ka-anuman",92,{"id":640,"title":641,"slug":642,"language":10,"level":582,"displayOrder":643},"01a15a33-c8e6-7f20-864c-ee54fbaf87e6","क्या मैं करूँ और चलिए करें से अनुमति और प्रस्ताव","kya-main-karun-aur-chaliye-karen-se-anumati-aur-prastav",93,{"id":645,"title":646,"slug":647,"language":10,"level":582,"displayOrder":648},"01a15a33-c7e1-75ec-bea7-1feb0746070f","करने देना से अनुमति और रोक","karne-dena-se-anumati-aur-rok",94,{"id":650,"title":651,"slug":652,"language":10,"level":582,"displayOrder":653},"01a15a33-c87b-7146-b203-42188d2ab1fa","खुलना और खोलना: क्रिया के जोड़े","khulna-aur-kholna-kriya-ke-jode",95,{"id":655,"title":656,"slug":657,"language":10,"level":582,"displayOrder":658},"01a15a33-c7ae-70d2-9e39-d03bef07ee68","कराना और करवाना: किसी से काम लेना","karana-aur-karvana-kisi-se-kam-lena",96,{"id":660,"title":661,"slug":662,"language":10,"level":582,"displayOrder":663},"01a15a33-c7d4-7f2f-a455-618d1a6dae07","करना को संज्ञा की तरह इस्तेमाल करना","karna-ko-sangya-ki-tarah-istemal-karna",97,{"id":665,"title":666,"slug":667,"language":10,"level":582,"displayOrder":668},"01a15a33-c7f2-7144-9639-8befab308d2f","करने में, करने से और करने पर","karne-mein-karne-se-aur-karne-par",98,{"id":670,"title":671,"slug":672,"language":10,"level":582,"displayOrder":673},"01a15a33-c7f7-77ce-a519-50162577eed0","करने वाला: व्यक्ति, वस्तु और होने वाला काम","karne-vala-vyakti-vastu-aur-hone-vala-kam",99,{"id":675,"title":676,"slug":677,"language":10,"level":582,"displayOrder":678},"01a15a33-c828-73c0-9d57-f800179b7fad","करते हुए और किया हुआ से वर्णन","karte-hue-aur-kiya-hua-se-varnan",100,{"id":680,"title":681,"slug":682,"language":10,"level":582,"displayOrder":683},"01a15a33-c76b-793c-be12-08695ef715bb","जो और वह से व्यक्ति या वस्तु की पहचान","jo-aur-vah-se-vyakti-ya-vastu-ki-pahchan",101,{"id":685,"title":686,"slug":687,"language":10,"level":582,"displayOrder":688},"01a15a33-c75b-7789-a014-42829e7586d2","जिस, जिन, उसे और उन्हें: संबंधवाचक वाक्य में कारक","jis-jin-use-aur-unhen-sambandhvachak-vakya-mein-karak",102,{"id":690,"title":691,"slug":692,"language":10,"level":582,"displayOrder":693},"01a15a33-c70c-7c55-be04-0d2ef29b5fea","जब-तब और जहाँ-वहाँ से समय और स्थान","jab-tab-aur-jahan-vahan-se-samay-aur-sthan",103,{"id":695,"title":696,"slug":697,"language":10,"level":582,"displayOrder":698},"01a15a33-c72f-789f-a0ce-9b41da08f151","जैसा-वैसा और जितना-उतना","jaisa-vaisa-aur-jitna-utna",104,{"id":700,"title":701,"slug":702,"language":10,"level":582,"displayOrder":703},"01a15a33-c6a2-732f-aeab-e0045541daa2","हालाँकि और फिर भी से विरोध","halanki-aur-phir-bhi-se-virodh",105,{"id":705,"title":706,"slug":707,"language":10,"level":582,"displayOrder":708},"01a15a33-cab2-773a-bab2-5204716569c5","ताकि से उद्देश्य का उपवाक्य","taki-se-uddeshya-ka-upvakya",106,{"id":710,"title":711,"slug":712,"language":10,"level":582,"displayOrder":713},"01a15a33-c713-79e2-b114-d6d996653b39","जब तक और तब तक: समय की सीमा","jab-tak-aur-tab-tak-samay-ki-sima",107,{"id":715,"title":716,"slug":717,"language":10,"level":582,"displayOrder":718},"01a15a33-c9d1-7467-b04f-6370392b4916","पता नहीं कि और परोक्ष प्रश्न","pata-nahin-ki-aur-paroksh-prashn",108,{"id":720,"title":721,"slug":722,"language":10,"level":582,"displayOrder":723},"01a15a33-caa2-7e62-97cb-65eac96b5a84","सीधी और परोक्ष बात में व्यक्ति और समय","sidhi-aur-paroksh-bat-mein-vyakti-aur-samay",109,{"id":725,"title":726,"slug":727,"language":10,"level":582,"displayOrder":728},"01a15a33-c77e-711c-a828-8a82ea44faf9","कभी नहीं, किसी को नहीं और कुछ भी नहीं","kabhi-nahin-kisi-ko-nahin-aur-kuchh-bhi-nahin",110,{"id":730,"title":731,"slug":732,"language":10,"level":582,"displayOrder":733},"01a15a33-cad7-7095-8bf7-9f0c663c917f","तो से विषय, विरोध और अपेक्षा","to-se-vishay-virodh-aur-apeksha",111,{"id":735,"title":736,"slug":737,"language":10,"level":582,"displayOrder":738},"01a15a33-c875-74ff-bf12-e0e3c7c74ac3","खुद, स्वयं और एक-दूसरे","khud-svayam-aur-ek-dusre",112,{"id":740,"title":741,"slug":742,"language":10,"level":582,"displayOrder":743},"01a15a33-c67b-7d1e-9316-52bcbae4c5db","एक-एक, दो-दो और बारी-बारी से","ek-ek-do-do-aur-bari-bari-se",113,{"id":745,"title":746,"slug":747,"language":10,"level":582,"displayOrder":748},"01a15a33-cac0-72bf-bfcd-25d1bb526b53","थोड़ा-सा, अच्छा-सा और के जैसा","thoda-sa-achchha-sa-aur-ke-jaisa",114,{"id":750,"title":751,"slug":752,"language":10,"level":582,"displayOrder":753},"01a15a33-c736-777a-aa2a-9b1b00bc5a51","जानना, पता होना और समझ में आना","janna-pata-hona-aur-samajh-mein-aana",115,{"id":755,"title":756,"slug":757,"language":10,"level":582,"displayOrder":758},"01a15a33-c667-7639-9185-372e43f054ee","दो कर्ताओं और मिले-जुले समूहों के साथ अन्विति","do-kartaon-aur-mile-jule-samuhon-ke-sath-anviti",116,{"id":760,"title":761,"slug":762,"language":10,"level":582,"displayOrder":763},"01a15a33-c66d-7f42-8f41-838b67835326","दोहराव से अवधि, वितरण और मात्रा","dohrav-se-avadhi-vitran-aur-matra",117,{"id":765,"title":766,"slug":767,"language":10,"level":582,"displayOrder":768},"01a15a33-ca93-7a77-9e96-bfb6f100b07f","शब्दों में -वाला, -पन और -ई से नए अर्थ","shabdon-mein-vala-pan-aur-i-se-naye-arth",118,{"id":770,"title":771,"slug":772,"language":10,"level":773,"displayOrder":774},"01a15a33-c9e7-7cfe-8c37-a8dd59baa648","पूर्ण पक्ष और वर्तमान पूर्ण में संदर्भ का अंतर","purn-paksh-aur-vartaman-purn-mein-sandarbh-ka-antar","B2",119,{"id":776,"title":777,"slug":778,"language":10,"level":773,"displayOrder":779},"01a15a33-c812-7e48-8248-84f1da06dfd4","करता रहा, कर रहा था और करता था","karta-raha-kar-raha-tha-aur-karta-tha",120,{"id":781,"title":782,"slug":783,"language":10,"level":773,"displayOrder":784},"01a15a33-c894-7191-bfa1-e8d91a71eb2a","किया होगा और कर रहा होगा से अनुमान","kiya-hoga-aur-kar-raha-hoga-se-anuman",121,{"id":786,"title":787,"slug":788,"language":10,"level":773,"displayOrder":789},"01a15a33-c88e-7062-86cd-9910adae4d8a","किया हो और कर रहा हो से अनिश्चित संभावना","kiya-ho-aur-kar-raha-ho-se-anishchit-sambhavna",122,{"id":791,"title":792,"slug":793,"language":10,"level":773,"displayOrder":794},"01a15a33-c7db-7233-a557-5a45b251663f","करना था, करना पड़ा और करना चाहिए था","karna-tha-karna-pada-aur-karna-chahiye-tha",123,{"id":796,"title":797,"slug":798,"language":10,"level":773,"displayOrder":799},"01a15a33-c5c9-701b-8aa3-89e98dc83a72","अगर होता तो करता: अवास्तविक शर्त","agar-hota-to-karta-avastavik-shart",124,{"id":801,"title":802,"slug":803,"language":10,"level":773,"displayOrder":804},"01a15a33-c89a-70c0-bb67-785370d10870","किया होता तो: अतीत की अवास्तविक शर्त","kiya-hota-to-atit-ki-avastavik-shart",125,{"id":806,"title":807,"slug":808,"language":10,"level":773,"displayOrder":809},"01a15a33-c83d-7bd4-97f5-3b9ad39a98b6","काश के साथ इच्छा और पछतावा","kash-ke-sath-ichchha-aur-pachhtava",126,{"id":811,"title":812,"slug":813,"language":10,"level":773,"displayOrder":814},"01a15a33-c8a7-7467-a446-c13c7136bd6e","किया जाता है: कर्मवाच्य की रचना","kiya-jata-hai-karmvachya-ki-rachna",127,{"id":816,"title":817,"slug":818,"language":10,"level":773,"displayOrder":819},"01a15a33-c7c1-7a19-af54-d75cc0b39323","कर्मवाच्य में काल, पक्ष और कर्ता का उल्लेख","karmvachya-mein-kal-paksh-aur-karta-ka-ullekh",128,{"id":821,"title":822,"slug":823,"language":10,"level":773,"displayOrder":824},"01a15a33-c94e-7f2f-80f3-43e9e508b4f3","मुझसे नहीं होता: असमर्थता वाला भाववाच्य","mujhse-nahin-hota-asamarthta-vala-bhavvachya",129,{"id":826,"title":827,"slug":828,"language":10,"level":773,"displayOrder":829},"01a15a33-c98c-77bd-ade7-4f52d9cdd39a","ने का चयन: क्रिया-विशेष अपवाद और विकल्प","ne-ka-chayan-kriya-vishesh-apvad-aur-vikalp",130,{"id":831,"title":832,"slug":833,"language":10,"level":773,"displayOrder":834},"01a15a33-c7ba-7f67-8d19-4ee7386f93e4","कर्म के साथ को: विशिष्टता और अर्थ का अंतर","karm-ke-sath-ko-vishishtata-aur-arth-ka-antar",131,{"id":836,"title":837,"slug":838,"language":10,"level":773,"displayOrder":839},"01a15a33-ca6f-77c3-87cf-f3f019be2d3d","संयुक्त क्रियाओं में ने और अन्विति","sanyukt-kriyaon-mein-ne-aur-anviti",132,{"id":841,"title":842,"slug":843,"language":10,"level":773,"displayOrder":844},"01a15a33-c792-7c79-89ff-489b8e96741e","कर बैठना, कर डालना और कर उठना","kar-baithna-kar-dalna-aur-kar-uthna",133,{"id":846,"title":847,"slug":848,"language":10,"level":773,"displayOrder":849},"01a15a33-c7a6-7acc-a61d-63b2e3d8e02d","कर रखना, किए रखना और करते आना","kar-rakhna-kiye-rakhna-aur-karte-aana",134,{"id":851,"title":852,"slug":853,"language":10,"level":773,"displayOrder":854},"01a15a33-c9d8-7ad0-a31d-2990a817fa75","प्रेरणार्थक क्रियाओं में काम करने वाले की भूमिका","prernarthak-kriyaon-mein-kam-karne-vale-ki-bhumika",135,{"id":856,"title":857,"slug":858,"language":10,"level":773,"displayOrder":859},"01a15a33-c618-7a96-91fe-26ea44b19272","बिना किए, किए बिना और न करने से","bina-kiye-kiye-bina-aur-na-karne-se",136,{"id":861,"title":862,"slug":863,"language":10,"level":773,"displayOrder":864},"01a15a33-c820-7b1c-aa19-b2e4d858af7b","करते ही और करते-करते","karte-hi-aur-karte-karte",137,{"id":866,"title":867,"slug":868,"language":10,"level":773,"displayOrder":869},"01a15a33-c89f-7ef1-9926-a6050fe95297","किया हुआ और करते हुए: विशेषण और परिस्थिति","kiya-hua-aur-karte-hue-visheshan-aur-paristhiti",138,{"id":871,"title":872,"slug":873,"language":10,"level":773,"displayOrder":874},"01a15a33-c761-7a77-b7aa-71a8b52165eb","जिसका और जिसके: संबंधवाचक वाक्य में अधिकार","jiska-aur-jiske-sambandhvachak-vakya-mein-adhikar",139,{"id":876,"title":877,"slug":878,"language":10,"level":773,"displayOrder":879},"01a15a33-c771-7ec7-ba83-1ec7f9287135","जो भी, जहाँ भी और जैसा भी","jo-bhi-jahan-bhi-aur-jaisa-bhi",140,{"id":881,"title":882,"slug":883,"language":10,"level":773,"displayOrder":884},"01a15a33-c626-7713-b748-ccbf1f193fdf","चाहे-या और भले ही: रियायत","chahe-ya-aur-bhale-hi-riyayat",141,{"id":886,"title":887,"slug":888,"language":10,"level":773,"displayOrder":889},"01a15a33-c721-7b83-b451-04c4f9da2ac5","जबकि और बल्कि से अंतर और सुधार","jabki-aur-balki-se-antar-aur-sudhar",142,{"id":891,"title":892,"slug":893,"language":10,"level":773,"displayOrder":894},"01a15a33-c957-7000-8436-8248547347ee","न केवल-बल्कि और न-न से समांतर बातें","na-keval-balki-aur-na-na-se-samantar-baten",143,{"id":896,"title":897,"slug":898,"language":10,"level":773,"displayOrder":899},"01a15a33-c705-752a-a7e3-3a74dc78d9bc","इतना कि और इस तरह कि: परिणाम","itna-ki-aur-is-tarah-ki-parinam",144,{"id":901,"title":902,"slug":903,"language":10,"level":773,"displayOrder":904},"01a15a33-ca8a-7aa2-9dea-fef60ee6cb47","शब्द-क्रम बदलकर विषय और केंद्र बदलना","shabd-kram-badalkar-vishay-aur-kendra-badalna",145,{"id":906,"title":907,"slug":908,"language":10,"level":773,"displayOrder":909},"01a15a33-c63a-7b42-8bd8-e1309cd9ee10","छूटे हुए कर्ता और कर्म को संदर्भ से समझना","chhute-hue-karta-aur-karm-ko-sandarbh-se-samajhna",146,{"id":911,"title":912,"slug":913,"language":10,"level":773,"displayOrder":914},"01a15a33-c6be-702b-813a-9871426209be","ही, भी और तक का अर्थ-क्षेत्र","hi-bhi-aur-tak-ka-arth-kshetra",147,{"id":916,"title":917,"slug":918,"language":10,"level":773,"displayOrder":919},"01a15a33-c967-70a9-b841-ce9558641824","नहीं और न: उपवाक्य और क्रिया-समूह में स्थान","nahin-aur-na-upvakya-aur-kriya-samuh-mein-sthan",148,{"id":921,"title":922,"slug":923,"language":10,"level":773,"displayOrder":924},"01a15a33-c5cf-786d-b90a-cf56c1505282","अलंकारिक प्रश्न और प्रश्न के रूप में आग्रह","alankarik-prashn-aur-prashn-ke-rup-mein-aagrah",149,{"id":926,"title":927,"slug":928,"language":10,"level":773,"displayOrder":929},"01a15a33-c634-71b2-a380-e487be378883","चाय-वाय जैसे प्रतिध्वनि-शब्द","chay-vay-jaise-pratidhvani-shabd",150,{"id":931,"title":932,"slug":933,"language":10,"level":773,"displayOrder":934},"01a15a33-c61f-77f7-8742-8fa3fc12cdb4","बोलचाल और औपचारिक लेखन में वाक्य-रचना","bolchal-aur-aupcharik-lekhan-mein-vakya-rachna",151,{"id":936,"title":937,"slug":938,"language":10,"level":773,"displayOrder":939},"01a15a33-c5d6-786f-bcab-2790e16114f0","अमूर्त संज्ञाओं से विचार व्यक्त करना","amurt-sangyaon-se-vichar-vyakt-karna",152,{"id":941,"title":942,"slug":943,"language":10,"level":944,"displayOrder":945},"01a15a33-c8fb-7b3c-b587-c25916e14a90","लंबे संज्ञा-पदबंधों में अन्विति और कारक","lambe-sangya-padbandhon-mein-anviti-aur-karak","C1",153,{"id":947,"title":948,"slug":949,"language":10,"level":944,"displayOrder":950},"01a15a33-c73e-77d0-8751-09c046e8f99b","जटिल वाक्यों में अपना, उसका और स्वयं का संदर्भ","jatil-vakyon-mein-apna-uska-aur-svayam-ka-sandarbh",154,{"id":952,"title":953,"slug":954,"language":10,"level":944,"displayOrder":955},"01a15a33-c653-7abc-994e-e75697a8cd00","दाएँ और बाएँ रखे गए विषय और दोहराया सर्वनाम","dayen-aur-bayen-rakhe-gaye-vishay-aur-dohraya-sarvanam",155,{"id":957,"title":958,"slug":959,"language":10,"level":944,"displayOrder":960},"01a15a33-c844-7933-bb20-d968b04ea89d","कथात्मक वर्तमान से घटनाओं को जीवंत बनाना","kathatmak-vartaman-se-ghatnaon-ko-jivant-banana",156,{"id":962,"title":963,"slug":964,"language":10,"level":944,"displayOrder":965},"01a15a33-c6e7-7453-b7b9-231a274cfaf6","होता आया है और होता रहा है: निरंतरता के दृष्टिकोण","hota-aaya-hai-aur-hota-raha-hai-nirantarta-ke-drishtikon",157,{"id":967,"title":968,"slug":969,"language":10,"level":944,"displayOrder":970},"01a15a33-ca66-7287-8927-6493dd73d618","संयुक्त क्रिया चुनना या साधारण क्रिया रखना","sanyukt-kriya-chunna-ya-sadharan-kriya-rakhna",158,{"id":972,"title":973,"slug":974,"language":10,"level":944,"displayOrder":975},"01a15a33-c660-7b6b-bbaa-7c5689df77a8","दिखाई देना, सुनाई पड़ना और महसूस होना","dikhai-dena-sunai-padna-aur-mahsus-hona",159,{"id":977,"title":978,"slug":979,"language":10,"level":944,"displayOrder":980},"01a15a33-cade-748f-9d59-9fc80145209a","उसके आने पर: असमापिका उपवाक्य का अपना कर्ता","uske-aane-par-asamapika-upvakya-ka-apna-karta",160,{"id":982,"title":983,"slug":984,"language":10,"level":944,"displayOrder":985},"01a15a33-c8b9-79d1-83ca-20637e8584c9","किए जाने और कराए जाने वाले पदबंध","kiye-jane-aur-karaye-jane-vale-padbandh",161,{"id":987,"title":988,"slug":989,"language":10,"level":944,"displayOrder":990},"01a15a33-c68b-7a63-85fe-96842dac395e","एक वाक्य में कई संबंधवाचक उपवाक्य","ek-vakya-mein-kai-sambandhvachak-upvakya",162,{"id":992,"title":993,"slug":994,"language":10,"level":944,"displayOrder":995},"01a15a33-c71a-7b0d-ac40-f1a593f927f6","जब तक न, इससे पहले कि और कहीं ऐसा न हो","jab-tak-na-isse-pahle-ki-aur-kahin-aisa-na-ho",163,{"id":997,"title":998,"slug":999,"language":10,"level":944,"displayOrder":1000},"01a15a33-c913-7014-83a8-9e4260ca914f","मानो और जैसे कि से कल्पित स्थिति","mano-aur-jaise-ki-se-kalpit-sthiti",164,{"id":1002,"title":1003,"slug":1004,"language":10,"level":944,"displayOrder":1005},"01a15a33-caec-73e5-8d14-6a3a00559756","यदि, बशर्ते कि और अन्यथा: शर्त की सीमाएँ","yadi-basharte-ki-aur-anyatha-shart-ki-simaen",165,{"id":1007,"title":1008,"slug":1009,"language":10,"level":944,"displayOrder":1010},"01a15a33-caf3-71d7-8b41-69dd1680fa22","यद्यपि-तथापि और इसके बावजूद कि","yadyapi-tathapi-aur-iske-bavjud-ki",166,{"id":1012,"title":1013,"slug":1014,"language":10,"level":944,"displayOrder":1015},"01a15a33-cace-7b26-b66a-64e79eed1271","तो भी, ही तो और भी तो के संयुक्त अर्थ","to-bhi-hi-to-aur-bhi-to-ke-sanyukt-arth",167,{"id":1017,"title":1018,"slug":1019,"language":10,"level":944,"displayOrder":1020},"01a15a33-c95f-7105-a694-b4cfbd6b35d4","न, ना, ज़रा और भला से वक्ता का रुख","na-zara-aur-bhala-se-vakta-ka-rukh",168,{"id":1022,"title":1023,"slug":1024,"language":10,"level":944,"displayOrder":1025},"01a15a33-c6b0-7b02-840e-e244b5647fd6","हर, कोई और केवल के साथ निषेध का दायरा","har-koi-aur-keval-ke-sath-nishedh-ka-dayra",169,{"id":1027,"title":1028,"slug":1029,"language":10,"level":944,"displayOrder":1030},"01a15a33-c6d9-7354-bd15-a941b36bee91","होगा, ही होगा और होगा ही: अनुमान और निश्चय","hoga-hi-hoga-aur-hoga-hi-anuman-aur-nishchay",170,{"id":1032,"title":1033,"slug":1034,"language":10,"level":944,"displayOrder":1035},"01a15a33-c5eb-7490-a3de-081fc480e343","अप्रत्यक्ष अनुरोध, असहमति और विनम्र दूरी","apratyaksh-anurodh-asahmati-aur-vinamra-duri",171,{"id":1037,"title":1038,"slug":1039,"language":10,"level":944,"displayOrder":1040},"01a15a33-c5f2-7d5e-b678-eff34929c3ba","औपचारिक हिंदी में समास और लंबे पदबंध","aupcharik-hindi-mein-samas-aur-lambe-padbandh",172,{"id":1042,"title":1043,"slug":1044,"language":10,"level":944,"displayOrder":1045},"01a15a33-ca33-7672-8d71-542d8c412aa1","संधि वाले शब्दों को पढ़ना और समझना","sandhi-vale-shabdon-ko-padhna-aur-samajhna",173,{"id":1047,"title":1048,"slug":1049,"language":10,"level":944,"displayOrder":1050},"01a15a33-ca2b-7092-aaf6-2b4046dd9557","समाचार-शीर्षकों में लोप और संक्षिप्त रचना","samachar-shirshakon-mein-lop-aur-sankshipt-rachna",174,{"id":1052,"title":1053,"slug":1054,"language":10,"level":944,"displayOrder":1055},"01a15a33-caaa-7b61-af52-6b69d364d3b0","स्रोत, उद्धरण और लेखक की दूरी दिखाना","srot-uddharan-aur-lekhak-ki-duri-dikhana",175,{"id":1057,"title":1058,"slug":1059,"language":10,"level":944,"displayOrder":1060},"01a15a33-ca5c-74da-9995-3a87d5041359","संस्कृतनिष्ठ, फ़ारसी-अरबी और बोलचाल के रूपों का चयन","sanskritnishth-farsi-arabi-aur-bolchal-ke-rupon-ka-chayan",176,{"id":1062,"title":1063,"slug":1064,"language":10,"level":1065,"displayOrder":1066},"01a15a33-c605-74ff-abe9-d3beca971178","बहुस्तरीय उपवाक्यों में संबंध और अर्थ-क्षेत्र","bahustariya-upvakyon-mein-sambandh-aur-arth-kshetra","C2",177,{"id":1068,"title":1069,"slug":1070,"language":10,"level":1065,"displayOrder":1071},"01a15a33-c8d4-7c4e-a95d-35600743863e","कृदंत-प्रधान गद्य में छिपे कर्ता और संबंध","kridant-pradhan-gadya-mein-chhipe-karta-aur-sambandh",178,{"id":1073,"title":1074,"slug":1075,"language":10,"level":1065,"displayOrder":1076},"01a15a33-c74b-7bad-8b9e-50871c94e202","जटिल वाक्यों में संरचनात्मक अस्पष्टता और उसका निवारण","jatil-vakyon-mein-sanrachnatmak-aspashtata-aur-uska-nivaran",179,{"id":1078,"title":1079,"slug":1080,"language":10,"level":1065,"displayOrder":1081},"01a15a33-cae5-7192-8cbb-16a29d858237","व्यंग्य में निपात, निषेध और उलटा आशय","vyangya-mein-nipat-nishedh-aur-ulta-aashay",180,{"id":1083,"title":1084,"slug":1085,"language":10,"level":1065,"displayOrder":1086},"01a15a33-ca11-7c10-956e-2d85f6871630","साहित्यिक वर्णन में काल और दृष्टिकोण का परिवर्तन","sahityik-varnan-mein-kal-aur-drishtikon-ka-parivartan",181,{"id":1088,"title":1089,"slug":1090,"language":10,"level":1065,"displayOrder":1091},"01a15a33-c9c0-7100-991e-856900892860","परोक्ष कथन में पात्र और कथावाचक की आवाज़","paroksh-kathan-mein-patra-aur-kathavachak-ki-aavaz",182,{"id":1093,"title":1094,"slug":1095,"language":10,"level":1065,"displayOrder":1096},"01a15a33-ca08-7ac4-9299-db267ba98d05","साहित्यिक हिंदी में असामान्य शब्द-क्रम और लोप","sahityik-hindi-mein-asamanya-shabd-kram-aur-lop",183,{"id":1098,"title":1099,"slug":1100,"language":10,"level":1065,"displayOrder":1101},"01a15a33-c6ee-7d8a-ad12-25b3348e1ed7","पुराने साहित्य में होय, भये और कह्यो: पहचान और संदर्भ","hoy-bhaye-aur-kahyo-jaise-purane-rupon-ki-pahchan",184,{"id":1103,"title":1104,"slug":1105,"language":10,"level":1065,"displayOrder":1106},"01a15a33-c852-7eea-9cdf-dcb8d0a6a962","काव्य में व्याकरणिक छूट और सामान्य गद्य का अंतर","kavya-mein-vyakaranik-chhut-aur-samanya-gadya-ka-antar",185,{"id":1108,"title":1109,"slug":1110,"language":10,"level":1065,"displayOrder":1111},"01a15a33-c996-7e31-9754-42a868b9bced","नियमावली में शर्त, अपवाद और बाध्यता का दायरा","niyamavali-mein-shart-apvad-aur-badhyata-ka-dayra",186,{"id":1113,"title":1114,"slug":1115,"language":10,"level":1065,"displayOrder":1116},"01a15a33-c699-77fe-a86f-9cac24f51fb6","घने औपचारिक गद्य को अर्थ सुरक्षित रखते हुए सरल बनाना","ghane-aupcharik-gadya-ko-arth-surakshit-rakhte-hue-saral-banana",187,{"id":1118,"title":1119,"slug":1120,"language":10,"level":1065,"displayOrder":1121},"01a15a33-c683-7bef-8e66-294161db9932","एक ही बात की अलग शैलियों में व्याकरणिक पुनर्रचना","ek-hi-bat-ki-alag-shailiyon-mein-vyakaranik-punarrachna",188,{"id":15,"name":16,"slug":188,"language":10,"level":11,"introduction":1123,"lessonCount":19,"totalExercises":19,"objectives":1124,"prerequisites":1128,"lessons":1130},"कुछ शब्द जीभ की जगह से अलग होते हैं, कुछ स्वर को नाक से बोलने से। इन ध्वनि-अंतरों के बाद आप सीखेंगे कि लिखे व्यंजन का अ हर जगह सुनाई क्यों नहीं देता और सुनने के आधार पर वर्तनी क्यों नहीं बदलनी चाहिए।",[1125,1126,1127],"दंत्य और मूर्धन्य तथा अल्पप्राण और महाप्राण ध्वनियों का अभ्यास करना।","अनुस्वार और चंद्रबिंदु से जुड़े उच्चारण पहचानना।","शब्द में अ का लोप सुनना और सही लिखावट रखना।",[1129],"देवनागरी के मूल स्वर, व्यंजन और मात्राएँ पहचानना।",[1131,1142,1149],{"id":200,"contentId":1132,"slug":202,"title":201,"level":11,"summary":1133,"order":42,"exercises":1134},"pg_5202b924-b654-4a12-8a02-99f0185e0283","जीभ की जगह और हवा के ज़ोर से त–ट तथा त–थ जैसे जोड़ों में अंतर करें।",[1135,1139],{"id":1136,"title":1137,"order":18,"type":1138},"01a15a33-d062-717e-94de-750266a2e335","दंत्य और मूर्धन्य: जीभ की जगह","word_sort",{"id":1140,"title":1141,"order":42,"type":1138},"01a15a33-d069-76b8-a32d-edee8bce2e9b","अल्पप्राण और महाप्राण: हवा का ज़ोर",{"id":204,"contentId":1143,"slug":206,"title":205,"level":11,"summary":1144,"order":48,"exercises":1145},"pg_63ca9361-faaa-4106-a6be-875dae6118a1","अनुनासिक स्वर और नासिक व्यंजन को अलग पहचानें; माँ, मैं और अंगूर में चिह्नों का काम समझें।",[1146],{"id":1147,"title":1148,"order":18,"type":1138},"01a15a33-cd27-7976-812d-b4580c32a824","अनुस्वार और चंद्रबिंदु: चिह्न और अर्थ",{"id":5,"contentId":1150,"slug":7,"title":6,"level":11,"summary":1151,"order":19,"exercises":1152},"pg_dd030d17-02ea-411b-98bb-ce0201fcd3c7","कमल और सपना जैसे शब्दों में न बोले जाने वाले अ को पहचानें और मानक वर्तनी बनाए रखें।",[],[],null,{"html":1156,"toc":1157},"\u003Ch2 id=\"section\">\u003Cspan class=\"section-number\" aria-hidden=\"true\">1.\u003C\u002Fspan>लिखा हुआ अ और बोला हुआ अ\u003C\u002Fh2>\n\u003Cp>हिंदी में हर लिखा हुआ \u003Cstrong>अ\u003C\u002Fstrong> बोलते समय सुनाई नहीं देता। आप \u003Cstrong>कमल\u003C\u002Fstrong>, \u003Cstrong>नमक\u003C\u002Fstrong> और \u003Cstrong>सपना\u003C\u002Fstrong> जैसे शब्दों में पहचानेंगे कि अ कहाँ बोलना है और कहाँ नहीं। शब्द की लिखावट नहीं बदलती।\u003C\u002Fp>\n\u003Cp>बिना मात्रा वाले व्यंजन में \u003Cstrong>अ\u003C\u002Fstrong> जुड़ा माना जाता है: \u003Cstrong>क\u003C\u002Fstrong> में क् और अ। लेकिन शब्द बोलते समय यह अ हमेशा नहीं सुनाई देता। अ का न सुनाई देना \u003Cstrong>अ का लोप\u003C\u002Fstrong> कहलाता है।\u003C\u002Fp>\n\u003Ch2 id=\"section-2\">\u003Cspan class=\"section-number\" aria-hidden=\"true\">2.\u003C\u002Fspan>शब्द के अंत में अ\u003C\u002Fh2>\n\u003Cp>बहुत से सामान्य शब्दों के अंत में बिना मात्रा वाला व्यंजन आता है। वहाँ अ आम तौर पर नहीं बोलते।\u003C\u002Fp>\n\u003Ctable>\n\u003Cthead>\n\u003Ctr>\n\u003Cth>शब्द\u003C\u002Fth>\n\u003Cth>कहाँ अ सुनाई देता है?\u003C\u002Fth>\n\u003Cth>कहाँ अ नहीं सुनाई देता है?\u003C\u002Fth>\n\u003C\u002Ftr>\n\u003C\u002Fthead>\n\u003Ctbody>\u003Ctr>\n\u003Ctd>\u003Cstrong>कमल\u003C\u002Fstrong>\u003C\u002Ftd>\n\u003Ctd>क और म में\u003C\u002Ftd>\n\u003Ctd>आख़िरी ल में\u003C\u002Ftd>\n\u003C\u002Ftr>\n\u003Ctr>\n\u003Ctd>\u003Cstrong>नमक\u003C\u002Fstrong>\u003C\u002Ftd>\n\u003Ctd>न और म में\u003C\u002Ftd>\n\u003Ctd>आख़िरी क में\u003C\u002Ftd>\n\u003C\u002Ftr>\n\u003Ctr>\n\u003Ctd>\u003Cstrong>घर\u003C\u002Fstrong>\u003C\u002Ftd>\n\u003Ctd>घ में\u003C\u002Ftd>\n\u003Ctd>आख़िरी र में\u003C\u002Ftd>\n\u003C\u002Ftr>\n\u003Ctr>\n\u003Ctd>\u003Cstrong>बस\u003C\u002Fstrong>\u003C\u002Ftd>\n\u003Ctd>ब में\u003C\u002Ftd>\n\u003Ctd>आख़िरी स में\u003C\u002Ftd>\n\u003C\u002Ftr>\n\u003C\u002Ftbody>\u003C\u002Ftable>\n\u003Cdiv class=\"grammar-callout grammar-callout--example\">\u003Cp>इन शब्दों को सुनें और बोलें। आख़िरी व्यंजन के बाद अ न जोड़ें।\u003C\u002Fp>\n\u003Cul>\n\u003Cli>\u003Cstrong class=\"grammar-say-word\">कमल\u003C\u002Fstrong>\u003Cbutton type=\"button\" class=\"grammar-say\" data-say=\"कमल\" data-testid=\"inline-pronounce-button\" aria-label=\"Hear कमल pronounced\" hidden>\u003Csvg xmlns=\"http:\u002F\u002Fwww.w3.org\u002F2000\u002Fsvg\" viewBox=\"0 0 24 24\" fill=\"none\" stroke=\"currentColor\" stroke-width=\"2\" stroke-linecap=\"round\" stroke-linejoin=\"round\" aria-hidden=\"true\" focusable=\"false\">\u003Cpath d=\"M11 4.702a.705.705 0 0 0-1.203-.498L6.413 7.587A1.4 1.4 0 0 1 5.416 8H3a1 1 0 0 0-1 1v6a1 1 0 0 0 1 1h2.416a1.4 1.4 0 0 1 .997.413l3.383 3.384A.705.705 0 0 0 11 19.298z\"\u002F>\u003Cpath d=\"M16 9a5 5 0 0 1 0 6\"\u002F>\u003Cpath d=\"M19.364 18.364a9 9 0 0 0 0-12.728\"\u002F>\u003C\u002Fsvg>\u003C\u002Fbutton> — तालाब में \u003Cstrong>कमल\u003C\u002Fstrong> है।\u003C\u002Fli>\n\u003Cli>\u003Cstrong class=\"grammar-say-word\">नमक\u003C\u002Fstrong>\u003Cbutton type=\"button\" class=\"grammar-say\" data-say=\"नमक\" data-testid=\"inline-pronounce-button\" aria-label=\"Hear नमक pronounced\" hidden>\u003Csvg xmlns=\"http:\u002F\u002Fwww.w3.org\u002F2000\u002Fsvg\" viewBox=\"0 0 24 24\" fill=\"none\" stroke=\"currentColor\" stroke-width=\"2\" stroke-linecap=\"round\" stroke-linejoin=\"round\" aria-hidden=\"true\" focusable=\"false\">\u003Cpath d=\"M11 4.702a.705.705 0 0 0-1.203-.498L6.413 7.587A1.4 1.4 0 0 1 5.416 8H3a1 1 0 0 0-1 1v6a1 1 0 0 0 1 1h2.416a1.4 1.4 0 0 1 .997.413l3.383 3.384A.705.705 0 0 0 11 19.298z\"\u002F>\u003Cpath d=\"M16 9a5 5 0 0 1 0 6\"\u002F>\u003Cpath d=\"M19.364 18.364a9 9 0 0 0 0-12.728\"\u002F>\u003C\u002Fsvg>\u003C\u002Fbutton> — खाने में \u003Cstrong>नमक\u003C\u002Fstrong> है।\u003C\u002Fli>\n\u003Cli>\u003Cstrong class=\"grammar-say-word\">घर\u003C\u002Fstrong>\u003Cbutton type=\"button\" class=\"grammar-say\" data-say=\"घर\" data-testid=\"inline-pronounce-button\" aria-label=\"Hear घर pronounced\" hidden>\u003Csvg xmlns=\"http:\u002F\u002Fwww.w3.org\u002F2000\u002Fsvg\" viewBox=\"0 0 24 24\" fill=\"none\" stroke=\"currentColor\" stroke-width=\"2\" stroke-linecap=\"round\" stroke-linejoin=\"round\" aria-hidden=\"true\" focusable=\"false\">\u003Cpath d=\"M11 4.702a.705.705 0 0 0-1.203-.498L6.413 7.587A1.4 1.4 0 0 1 5.416 8H3a1 1 0 0 0-1 1v6a1 1 0 0 0 1 1h2.416a1.4 1.4 0 0 1 .997.413l3.383 3.384A.705.705 0 0 0 11 19.298z\"\u002F>\u003Cpath d=\"M16 9a5 5 0 0 1 0 6\"\u002F>\u003Cpath d=\"M19.364 18.364a9 9 0 0 0 0-12.728\"\u002F>\u003C\u002Fsvg>\u003C\u002Fbutton> — मेरा \u003Cstrong>घर\u003C\u002Fstrong> पास है।\u003C\u002Fli>\n\u003Cli>\u003Cstrong class=\"grammar-say-word\">बस\u003C\u002Fstrong>\u003Cbutton type=\"button\" class=\"grammar-say\" data-say=\"बस\" data-testid=\"inline-pronounce-button\" aria-label=\"Hear बस pronounced\" hidden>\u003Csvg xmlns=\"http:\u002F\u002Fwww.w3.org\u002F2000\u002Fsvg\" viewBox=\"0 0 24 24\" fill=\"none\" stroke=\"currentColor\" stroke-width=\"2\" stroke-linecap=\"round\" stroke-linejoin=\"round\" aria-hidden=\"true\" focusable=\"false\">\u003Cpath d=\"M11 4.702a.705.705 0 0 0-1.203-.498L6.413 7.587A1.4 1.4 0 0 1 5.416 8H3a1 1 0 0 0-1 1v6a1 1 0 0 0 1 1h2.416a1.4 1.4 0 0 1 .997.413l3.383 3.384A.705.705 0 0 0 11 19.298z\"\u002F>\u003Cpath d=\"M16 9a5 5 0 0 1 0 6\"\u002F>\u003Cpath d=\"M19.364 18.364a9 9 0 0 0 0-12.728\"\u002F>\u003C\u002Fsvg>\u003C\u002Fbutton> — \u003Cstrong>बस\u003C\u002Fstrong> आ गई।\u003C\u002Fli>\n\u003C\u002Ful>\n\u003C\u002Fdiv>\n\u003Cdiv class=\"grammar-callout grammar-callout--tip\">\u003Cp>\u003Cstrong>घर\u003C\u002Fstrong> बोलते समय र की ध्वनि बोलें, लेकिन उसके बाद अ न जोड़ें। अ नहीं सुनाई देता; र सुनाई देता है।\u003C\u002Fp>\n\u003C\u002Fdiv>\n\u003Ch2 id=\"section-3\">\u003Cspan class=\"section-number\" aria-hidden=\"true\">3.\u003C\u002Fspan>बीच का अ भी नहीं सुनाई दे सकता\u003C\u002Fh2>\n\u003Cp>कुछ शब्दों में बीच के व्यंजन का अ भी नहीं बोलते। यह हर शब्द में नहीं होता।\u003C\u002Fp>\n\u003Ctable>\n\u003Cthead>\n\u003Ctr>\n\u003Cth>शब्द\u003C\u002Fth>\n\u003Cth>सामान्य बोलचाल में उच्चारण\u003C\u002Fth>\n\u003C\u002Ftr>\n\u003C\u002Fthead>\n\u003Ctbody>\u003Ctr>\n\u003Ctd>\u003Cstrong>सपना\u003C\u002Fstrong>\u003C\u002Ftd>\n\u003Ctd>प का अ नहीं सुनाई देता; प् के तुरंत बाद ना आता है।\u003C\u002Ftd>\n\u003C\u002Ftr>\n\u003Ctr>\n\u003Ctd>\u003Cstrong>कमरा\u003C\u002Fstrong>\u003C\u002Ftd>\n\u003Ctd>म का अ नहीं सुनाई देता; म् के तुरंत बाद रा आता है।\u003C\u002Ftd>\n\u003C\u002Ftr>\n\u003Ctr>\n\u003Ctd>\u003Cstrong>कमल\u003C\u002Fstrong>\u003C\u002Ftd>\n\u003Ctd>म का अ सुनाई देता है।\u003C\u002Ftd>\n\u003C\u002Ftr>\n\u003C\u002Ftbody>\u003C\u002Ftable>\n\u003Cdiv class=\"grammar-callout grammar-callout--example\">\u003Cp>सुनें और अंतर पर ध्यान दें:\u003C\u002Fp>\n\u003Cul>\n\u003Cli>\u003Cstrong class=\"grammar-say-word\">सपना\u003C\u002Fstrong>\u003Cbutton type=\"button\" class=\"grammar-say\" data-say=\"सपना\" data-testid=\"inline-pronounce-button\" aria-label=\"Hear सपना pronounced\" hidden>\u003Csvg xmlns=\"http:\u002F\u002Fwww.w3.org\u002F2000\u002Fsvg\" viewBox=\"0 0 24 24\" fill=\"none\" stroke=\"currentColor\" stroke-width=\"2\" stroke-linecap=\"round\" stroke-linejoin=\"round\" aria-hidden=\"true\" focusable=\"false\">\u003Cpath d=\"M11 4.702a.705.705 0 0 0-1.203-.498L6.413 7.587A1.4 1.4 0 0 1 5.416 8H3a1 1 0 0 0-1 1v6a1 1 0 0 0 1 1h2.416a1.4 1.4 0 0 1 .997.413l3.383 3.384A.705.705 0 0 0 11 19.298z\"\u002F>\u003Cpath d=\"M16 9a5 5 0 0 1 0 6\"\u002F>\u003Cpath d=\"M19.364 18.364a9 9 0 0 0 0-12.728\"\u002F>\u003C\u002Fsvg>\u003C\u002Fbutton> — मैंने एक \u003Cstrong>सपना\u003C\u002Fstrong> देखा।\u003C\u002Fli>\n\u003Cli>\u003Cstrong class=\"grammar-say-word\">कमरा\u003C\u002Fstrong>\u003Cbutton type=\"button\" class=\"grammar-say\" data-say=\"कमरा\" data-testid=\"inline-pronounce-button\" aria-label=\"Hear कमरा pronounced\" hidden>\u003Csvg xmlns=\"http:\u002F\u002Fwww.w3.org\u002F2000\u002Fsvg\" viewBox=\"0 0 24 24\" fill=\"none\" stroke=\"currentColor\" stroke-width=\"2\" stroke-linecap=\"round\" stroke-linejoin=\"round\" aria-hidden=\"true\" focusable=\"false\">\u003Cpath d=\"M11 4.702a.705.705 0 0 0-1.203-.498L6.413 7.587A1.4 1.4 0 0 1 5.416 8H3a1 1 0 0 0-1 1v6a1 1 0 0 0 1 1h2.416a1.4 1.4 0 0 1 .997.413l3.383 3.384A.705.705 0 0 0 11 19.298z\"\u002F>\u003Cpath d=\"M16 9a5 5 0 0 1 0 6\"\u002F>\u003Cpath d=\"M19.364 18.364a9 9 0 0 0 0-12.728\"\u002F>\u003C\u002Fsvg>\u003C\u002Fbutton> — यह मेरा \u003Cstrong>कमरा\u003C\u002Fstrong> है।\u003C\u002Fli>\n\u003C\u002Ful>\n\u003Cp>\u003Cstrong>कमल\u003C\u002Fstrong> में म का अ बोलते हैं, लेकिन \u003Cstrong>कमरा\u003C\u002Fstrong> में नहीं।\u003C\u002Fp>\n\u003C\u002Fdiv>\n\u003Cp>केवल बीच में होने से अ नहीं हटता। नए शब्द की लिखावट के साथ उसका उच्चारण भी सीखें।\u003C\u002Fp>\n\u003Ch2 id=\"section-4\">\u003Cspan class=\"section-number\" aria-hidden=\"true\">4.\u003C\u002Fspan>अ का लोप क्या नहीं है?\u003C\u002Fh2>\n\u003Cp>अ का लोप होने पर शब्द की सही लिखावट वही रहती है। सामान्य लेखन में \u003Cstrong>कमल\u003C\u002Fstrong>, \u003Cstrong>नमक\u003C\u002Fstrong> और \u003Cstrong>सपना\u003C\u002Fstrong> ही लिखें। अ नहीं सुनाई देने पर अपनी ओर से हलंत न जोड़ें।\u003C\u002Fp>\n\u003Cp>यहाँ बात बिना मात्रा वाले व्यंजन के \u003Cstrong>अ\u003C\u002Fstrong> की है। इसे हर स्वर हटाने का नियम न समझें।\u003C\u002Fp>\n\u003Cul>\n\u003Cli>\u003Cstrong>माला\u003C\u002Fstrong> में आख़िरी \u003Cstrong>आ\u003C\u002Fstrong> बोलते हैं।\u003C\u002Fli>\n\u003Cli>\u003Cstrong>पानी\u003C\u002Fstrong> में आख़िरी \u003Cstrong>ई\u003C\u002Fstrong> बोलते हैं।\u003C\u002Fli>\n\u003Cli>\u003Cstrong>अनार\u003C\u002Fstrong> में शुरू का अलग लिखा हुआ \u003Cstrong>अ\u003C\u002Fstrong> बोलते हैं।\u003C\u002Fli>\n\u003C\u002Ful>\n\u003Cdiv class=\"grammar-callout grammar-callout--warning\">\u003Cp>\u003Cstrong>हर शब्द का हर अ मत हटाइए।\u003C\u002Fstrong> कमल में क और म का अ सुनाई देता है। बहुत से शब्दों में आख़िरी अ नहीं सुनाई देता, लेकिन इसे सभी शब्दों और नामों का पक्का नियम न मानें। नया शब्द सुनकर सीखें।\u003C\u002Fp>\n\u003C\u002Fdiv>\n\u003Ch2 id=\"section-5\">\u003Cspan class=\"section-number\" aria-hidden=\"true\">5.\u003C\u002Fspan>पढ़ते समय याद रखें\u003C\u002Fh2>\n\u003Col>\n\u003Cli>शब्द की सही लिखावट देखें।\u003C\u002Fli>\n\u003Cli>\u003Cstrong>कमल\u003C\u002Fstrong> और \u003Cstrong>घर\u003C\u002Fstrong> जैसे शब्दों में आख़िरी व्यंजन बोलें, उसके बाद अ न जोड़ें।\u003C\u002Fli>\n\u003Cli>\u003Cstrong>सपना\u003C\u002Fstrong> और \u003Cstrong>कमरा\u003C\u002Fstrong> जैसे शब्दों में बीच के अ पर भी ध्यान दें।\u003C\u002Fli>\n\u003Cli>नया शब्द सुनें और फिर बोलें; उसकी लिखावट न बदलें।\u003C\u002Fli>\n\u003C\u002Fol>\n\u003Cp>\u003Cstrong>लिखावट में अ हो सकता है, पर बोलते समय वह हमेशा सुनाई नहीं देता।\u003C\u002Fstrong>\u003C\u002Fp>\n",[1158,1162,1166,1170,1174],{"id":1159,"text":1160,"depth":48,"number":1161},"section","लिखा हुआ अ और बोला हुआ अ","1",{"id":1163,"text":1164,"depth":48,"number":1165},"section-2","शब्द के अंत में अ","2",{"id":1167,"text":1168,"depth":48,"number":1169},"section-3","बीच का अ भी नहीं सुनाई दे सकता","3",{"id":1171,"text":1172,"depth":48,"number":1173},"section-4","अ का लोप क्या नहीं है?","4",{"id":1175,"text":1176,"depth":48,"number":1177},"section-5","पढ़ते समय याद रखें","5"]