[{"data":1,"prerenderedAt":-1},["ShallowReactive",2],{"grammar-topic-hubs-nl":3,"grammar-pages-nl":4,"grammar-page-nl-literaire-verschuivingen-tussen-verteltijden":1297,"grammar-lesson-path-nl-literaire-verschuivingen-tussen-verteltijden-verteltijd-en-perspectief-in-literair-proza-c2":1486,"grammar-exercises-by-page-01a0ba4b-8b11-7b97-af3f-dbd6f5d143cd":1517,"grammar-quick-check-01a0ba4b-8b11-7b97-af3f-dbd6f5d143cd":1528,"grammar-lesson-body-01a0ba4b-8b11-7b97-af3f-dbd6f5d143cd-9mv5mt9us":1550},[],[5,12,17,22,27,32,37,42,47,52,57,62,67,72,77,82,87,92,97,102,107,112,117,122,127,132,137,142,147,152,157,162,167,172,177,182,187,192,197,202,207,212,217,222,227,233,238,243,248,253,258,263,268,273,278,283,288,293,298,303,308,313,318,323,328,333,338,343,348,353,358,363,368,373,378,383,388,393,398,403,408,413,418,423,428,433,438,443,448,453,458,463,468,473,478,483,488,494,499,504,509,514,519,524,529,534,539,544,549,554,559,564,569,574,579,584,589,594,599,604,609,614,619,624,629,634,639,644,649,654,659,664,669,674,679,684,689,694,699,704,709,714,719,724,729,734,739,744,750,755,760,765,770,775,780,785,790,795,800,805,810,815,820,825,830,835,840,845,850,855,860,865,870,875,880,885,890,895,900,905,910,915,920,925,930,935,940,945,950,955,960,965,970,975,980,986,991,996,1001,1006,1011,1016,1021,1026,1031,1036,1041,1046,1051,1056,1061,1066,1071,1076,1081,1086,1091,1096,1101,1106,1111,1116,1121,1126,1131,1136,1141,1146,1151,1156,1162,1167,1172,1177,1182,1187,1192,1197,1202,1207,1212,1217,1222,1227,1232,1237,1242,1247,1252,1257,1262,1267,1272,1277,1282,1287,1292],{"id":6,"title":7,"slug":8,"language":9,"level":10,"displayOrder":11},"01a0ba4b-8a31-78d2-bfe8-93cda5da555e","Het Nederlandse alfabet","het-nederlandse-alfabet","nl","A1",1,{"id":13,"title":14,"slug":15,"language":9,"level":10,"displayOrder":16},"01a0ba4b-8b04-72cb-8dcd-87e3496aa32c","Letters benoemen en woorden spellen","letters-benoemen-en-woorden-spellen",2,{"id":18,"title":19,"slug":20,"language":9,"level":10,"displayOrder":21},"01a0ba4b-8ae8-729b-8783-55b9aacfce21","Korte en lange klinkers horen","korte-en-lange-klinkers-horen",3,{"id":23,"title":24,"slug":25,"language":9,"level":10,"displayOrder":26},"01a0ba4b-8b87-73a9-9518-4d17aa721080","Open en gesloten lettergrepen","open-en-gesloten-lettergrepen",4,{"id":28,"title":29,"slug":30,"language":9,"level":10,"displayOrder":31},"01a0ba4b-891d-7a3f-adbd-527b99c8ed2c","De klanken ij en ei","de-klanken-ij-en-ei",5,{"id":33,"title":34,"slug":35,"language":9,"level":10,"displayOrder":36},"01a0ba4b-8918-783b-9bd7-01ae7a0889dd","De klanken au en ou","de-klanken-au-en-ou",6,{"id":38,"title":39,"slug":40,"language":9,"level":10,"displayOrder":41},"01a0ba4b-8922-78d7-ba25-82e8471e0365","De klanken ui, eu en oe","de-klanken-ui-eu-en-oe",7,{"id":43,"title":44,"slug":45,"language":9,"level":10,"displayOrder":46},"01a0ba4b-89e2-7a23-a9f4-c2593f46a63b","G, ch, sch, ng en nk uitspreken","g-ch-sch-ng-en-nk-uitspreken",8,{"id":48,"title":49,"slug":50,"language":9,"level":10,"displayOrder":51},"01a0ba4b-8d30-78ab-bd02-60732d19d41d","Woordklemtoon en de stomme e","woordklemtoon-en-de-stomme-e",9,{"id":53,"title":54,"slug":55,"language":9,"level":10,"displayOrder":56},"01a0ba4b-8a7b-767e-97a4-08589a7a5ae5","Hoofdletters en de schrijfwijze van IJ","hoofdletters-en-de-schrijfwijze-van-ij",10,{"id":58,"title":59,"slug":60,"language":9,"level":10,"displayOrder":61},"01a0ba4b-890b-7329-92dd-1df1cd56fd40","De en het bij zelfstandige naamwoorden","de-en-het-bij-zelfstandige-naamwoorden",11,{"id":63,"title":64,"slug":65,"language":9,"level":10,"displayOrder":66},"01a0ba4b-8a38-7302-b15f-d5d26e4b4916","Het onbepaalde lidwoord een","het-onbepaalde-lidwoord-een",12,{"id":68,"title":69,"slug":70,"language":9,"level":10,"displayOrder":71},"01a0ba4b-8b1b-7228-af8c-17ac0c446c30","Meervouden op -en","meervouden-op-en",13,{"id":73,"title":74,"slug":75,"language":9,"level":10,"displayOrder":76},"01a0ba4b-8b1f-7950-964b-a1ad404c15ac","Meervouden op -s en 's","meervouden-op-s-en-apostrof-s",14,{"id":78,"title":79,"slug":80,"language":9,"level":10,"displayOrder":81},"01a0ba4b-8c6d-7dc6-ab35-16bde85f631d","Veelvoorkomende onregelmatige meervouden","veelvoorkomende-onregelmatige-meervouden",15,{"id":83,"title":84,"slug":85,"language":9,"level":10,"displayOrder":86},"01a0ba4b-899d-7be4-b614-20975395e6f8","Eenvoudige verkleinwoorden met -je en -tje","eenvoudige-verkleinwoorden-met-je-en-tje",16,{"id":88,"title":89,"slug":90,"language":9,"level":10,"displayOrder":91},"01a0ba4b-8ba9-7b56-ad6e-036c0afd83a6","Persoonlijke voornaamwoorden als onderwerp","persoonlijke-voornaamwoorden-als-onderwerp",17,{"id":93,"title":94,"slug":95,"language":9,"level":10,"displayOrder":96},"01a0ba4b-8ad3-74cd-af06-d68b55f58b83","Je, jij en u aanspreken","je-jij-en-u-aanspreken",18,{"id":98,"title":99,"slug":100,"language":9,"level":10,"displayOrder":101},"01a0ba4b-8871-709b-928b-2f78426a482b","Beklemtoonde en onbeklemtoonde onderwerpsvormen","beklemtoonde-en-onbeklemtoonde-onderwerpsvormen",19,{"id":103,"title":104,"slug":105,"language":9,"level":10,"displayOrder":106},"01a0ba4b-88ab-7903-8f1e-98e859066901","Bezittelijke voornaamwoorden bij een naamwoord","bezittelijke-voornaamwoorden-bij-een-naamwoord",20,{"id":108,"title":109,"slug":110,"language":9,"level":10,"displayOrder":111},"01a0ba4b-897e-7565-9a93-f65d38dde38d","Deze, die, dit en dat aanwijzen","deze-die-dit-en-dat-aanwijzen",21,{"id":113,"title":114,"slug":115,"language":9,"level":10,"displayOrder":116},"01a0ba4b-8a60-7e86-a650-0d62eb903ae0","Het werkwoord zijn in de tegenwoordige tijd","het-werkwoord-zijn-in-de-tegenwoordige-tijd",22,{"id":118,"title":119,"slug":120,"language":9,"level":10,"displayOrder":121},"01a0ba4b-8a5b-7dc3-86a1-3dd4b376b037","Het werkwoord hebben in de tegenwoordige tijd","het-werkwoord-hebben-in-de-tegenwoordige-tijd",23,{"id":123,"title":124,"slug":125,"language":9,"level":10,"displayOrder":126},"01a0ba4b-8bcf-7b17-96b3-3d0ce096e3b3","Regelmatige werkwoorden in de tegenwoordige tijd","regelmatige-werkwoorden-in-de-tegenwoordige-tijd",24,{"id":128,"title":129,"slug":130,"language":9,"level":10,"displayOrder":131},"01a0ba4b-8947-715c-b329-ba58ae5c2e6a","De stam van een werkwoord vinden","de-stam-van-een-werkwoord-vinden",25,{"id":133,"title":134,"slug":135,"language":9,"level":10,"displayOrder":136},"01a0ba4b-8d2b-7ab4-a05a-88f55a28337a","Werkwoordsvormen met -t en -d","werkwoordsvormen-met-t-en-d",26,{"id":138,"title":139,"slug":140,"language":9,"level":10,"displayOrder":141},"01a0ba4b-8c68-76e3-a5db-16b498338566","Veelgebruikte onregelmatige werkwoorden","veelgebruikte-onregelmatige-werkwoorden",27,{"id":143,"title":144,"slug":145,"language":9,"level":10,"displayOrder":146},"01a0ba4b-8bfb-7e0d-a8c9-89fe0e425bb7","Scheidbare werkwoorden in de tegenwoordige tijd","scheidbare-werkwoorden-in-de-tegenwoordige-tijd",28,{"id":148,"title":149,"slug":150,"language":9,"level":10,"displayOrder":151},"01a0ba4b-8aec-7d1b-a60f-0ea502ac8c5f","Kunnen, willen, moeten en mogen","kunnen-willen-moeten-en-mogen",29,{"id":153,"title":154,"slug":155,"language":9,"level":10,"displayOrder":156},"01a0ba4b-890f-7513-8d49-b9ada6efdd88","De gebiedende wijs","de-gebiedende-wijs",30,{"id":158,"title":159,"slug":160,"language":9,"level":10,"displayOrder":161},"01a0ba4b-8907-743c-ab57-f49c1cf61cd6","De basisvolgorde van een mededelende zin","de-basisvolgorde-van-een-mededelende-zin",31,{"id":163,"title":164,"slug":165,"language":9,"level":10,"displayOrder":166},"01a0ba4b-8937-790e-a6db-12de4f293c3d","De persoonsvorm op de tweede plaats","de-persoonsvorm-op-de-tweede-plaats",32,{"id":168,"title":169,"slug":170,"language":9,"level":10,"displayOrder":171},"01a0ba4b-8ac7-7991-bf26-9b9c72431320","Inversie na tijd en plaats","inversie-na-tijd-en-plaats",33,{"id":173,"title":174,"slug":175,"language":9,"level":10,"displayOrder":176},"01a0ba4b-8a65-7bbb-93b3-3ca1c28a457f","Het zinskader met twee werkwoorden","het-zinskader-met-twee-werkwoorden",34,{"id":178,"title":179,"slug":180,"language":9,"level":10,"displayOrder":181},"01a0ba4b-8acd-7570-ba56-88ce04558280","Ja-neevragen met inversie","ja-neevragen-met-inversie",35,{"id":183,"title":184,"slug":185,"language":9,"level":10,"displayOrder":186},"01a0ba4b-8cde-7300-830a-aa5794a4dc20","Vraagwoorden in eenvoudige vragen","vraagwoorden-in-eenvoudige-vragen",36,{"id":188,"title":189,"slug":190,"language":9,"level":10,"displayOrder":191},"01a0ba4b-8b7d-745f-abca-1a13bfda9be3","Ontkennen met niet","ontkennen-met-niet",37,{"id":193,"title":194,"slug":195,"language":9,"level":10,"displayOrder":196},"01a0ba4b-8b78-7858-b993-9170c8518752","Ontkennen met geen","ontkennen-met-geen",38,{"id":198,"title":199,"slug":200,"language":9,"level":10,"displayOrder":201},"01a0ba4b-88bf-7ea7-a50c-7274f39cbba0","Bijvoeglijke naamwoorden en de uitzondering bij een het-woord","bijvoeglijke-naamwoorden-en-de-uitzondering-bij-een-het-woord",39,{"id":203,"title":204,"slug":205,"language":9,"level":10,"displayOrder":206},"01a0ba4b-8867-7609-97d9-66b3d8eed485","Basisvoorzetsels van plaats en tijd","basisvoorzetsels-van-plaats-en-tijd",40,{"id":208,"title":209,"slug":210,"language":9,"level":10,"displayOrder":211},"01a0ba4b-8a88-7021-be52-48e4aab7ee50","Hoofdtelwoorden en aantallen","hoofdtelwoorden-en-aantallen",41,{"id":213,"title":214,"slug":215,"language":9,"level":10,"displayOrder":216},"01a0ba4b-8bbf-79ca-8709-d00ebc26530e","Rangtelwoorden en datums","rangtelwoorden-en-datums",42,{"id":218,"title":219,"slug":220,"language":9,"level":10,"displayOrder":221},"01a0ba4b-89c8-7d1c-a51c-a16727d1c740","Er is en er zijn","er-is-en-er-zijn",43,{"id":223,"title":224,"slug":225,"language":9,"level":10,"displayOrder":226},"01a0ba4b-8a8d-79ca-af90-3ef40cd6857a","Hoofdzinnen verbinden met en, maar en of","hoofdzinnen-verbinden-met-en-maar-en-of",44,{"id":228,"title":229,"slug":230,"language":9,"level":231,"displayOrder":232},"01a0ba4b-8a56-7bb1-8e39-141f60acfad3","Het trema bij botsende klinkers","het-trema-bij-botsende-klinkers","A2",45,{"id":234,"title":235,"slug":236,"language":9,"level":231,"displayOrder":237},"01a0ba4b-883b-76c5-9773-3f9bccb7952d","Accenten voor nadruk en uitspraak","accenten-voor-nadruk-en-uitspraak",46,{"id":239,"title":240,"slug":241,"language":9,"level":231,"displayOrder":242},"01a0ba4b-8a9b-706a-b8a6-c298fdf7678a","IJ of ei en au of ou spellen","ij-of-ei-en-au-of-ou-spellen",47,{"id":244,"title":245,"slug":246,"language":9,"level":231,"displayOrder":247},"01a0ba4b-89a2-7ab9-b882-800075e3ebda","Eindklanken en wisselingen tussen d en t, v en f, z en s","eindklanken-en-wisselingen-tussen-d-t-v-f-z-s",48,{"id":249,"title":250,"slug":251,"language":9,"level":231,"displayOrder":252},"01a0ba4b-8ade-76ea-98a6-573794366d51","Klinker- en medeklinkerspelling in meervouden","klinker-en-medeklinkerspelling-in-meervouden",49,{"id":254,"title":255,"slug":256,"language":9,"level":231,"displayOrder":257},"01a0ba4b-8c84-7a25-bf31-1ef3e140aa1c","Verkleinwoorden op -je, -tje, -pje, -etje en -kje","verkleinwoorden-op-je-tje-pje-etje-en-kje",50,{"id":259,"title":260,"slug":261,"language":9,"level":231,"displayOrder":262},"01a0ba4b-8c05-77e1-acf4-9db934d69ec5","Spelling van verkleinwoorden na klinkers","spelling-van-verkleinwoorden-na-klinkers",51,{"id":264,"title":265,"slug":266,"language":9,"level":231,"displayOrder":267},"01a0ba4b-8beb-7df2-870b-08702c72fb43","Samenstellingen en tussenletters","samenstellingen-en-tussenletters",52,{"id":269,"title":270,"slug":271,"language":9,"level":231,"displayOrder":272},"01a0ba4b-8b46-7183-b8ae-e8b35b9b856b","Natuurlijk geslacht bij personen en dieren","natuurlijk-geslacht-bij-personen-en-dieren",53,{"id":274,"title":275,"slug":276,"language":9,"level":231,"displayOrder":277},"01a0ba4b-8ce9-79fd-baa9-db2e0cfebf68","Wanneer een lidwoord wegblijft","wanneer-een-lidwoord-wegblijft",54,{"id":279,"title":280,"slug":281,"language":9,"level":231,"displayOrder":282},"01a0ba4b-8ba4-7bf2-8240-894d40b179fa","Persoonlijke voornaamwoorden als lijdend en meewerkend voorwerp","persoonlijke-voornaamwoorden-als-lijdend-en-meewerkend-voorwerp",55,{"id":284,"title":285,"slug":286,"language":9,"level":231,"displayOrder":287},"01a0ba4b-8d00-7c9f-b91d-b3f67e369916","Wederkerende voornaamwoorden bij dagelijkse handelingen","wederkerende-voornaamwoorden-bij-dagelijkse-handelingen",56,{"id":289,"title":290,"slug":291,"language":9,"level":231,"displayOrder":292},"01a0ba4b-89a7-7961-a088-0a996d2d0453","Elkaar als wederkerig voornaamwoord","elkaar-als-wederkerig-voornaamwoord",57,{"id":294,"title":295,"slug":296,"language":9,"level":231,"displayOrder":297},"01a0ba4b-8a96-78c9-b1c5-55d9df049328","Iemand, niemand, iets en niets","iemand-niemand-iets-en-niets",58,{"id":299,"title":300,"slug":301,"language":9,"level":231,"displayOrder":302},"01a0ba4b-8d42-71df-be56-dbd45ab0ab54","Zelfstandig gebruik van deze, die, dit en dat","zelfstandig-gebruik-van-deze-die-dit-en-dat",59,{"id":304,"title":305,"slug":306,"language":9,"level":231,"displayOrder":307},"01a0ba4b-8d4e-7ce5-afab-039fc2d6502d","Zelfstandige bezittelijke voornaamwoorden","zelfstandige-bezittelijke-voornaamwoorden",60,{"id":309,"title":310,"slug":311,"language":9,"level":231,"displayOrder":312},"01a0ba4b-89be-7a87-821b-bf950f76af86","Er als aanduiding van een plaats","er-als-aanduiding-van-een-plaats",61,{"id":314,"title":315,"slug":316,"language":9,"level":231,"displayOrder":317},"01a0ba4b-8bf6-7bcd-aa24-327a31370122","Scheidbare en onscheidbare werkwoorden herkennen","scheidbare-en-onscheidbare-werkwoorden-herkennen",62,{"id":319,"title":320,"slug":321,"language":9,"level":231,"displayOrder":322},"01a0ba4b-8b5f-7453-aab4-af4105a9563b","Onbeklemtoonde voorvoegsels be-, ge-, her-, ont- en ver-","onbeklemtoonde-voorvoegsels-be-ge-her-ont-en-ver",63,{"id":324,"title":325,"slug":326,"language":9,"level":231,"displayOrder":327},"01a0ba4b-8a42-7372-b201-afb513dfd163","Het perfectum met hebben","het-perfectum-met-hebben",64,{"id":329,"title":330,"slug":331,"language":9,"level":231,"displayOrder":332},"01a0ba4b-8a47-79e1-9e1a-1500b1c262d3","Het perfectum met zijn","het-perfectum-met-zijn",65,{"id":334,"title":335,"slug":336,"language":9,"level":231,"displayOrder":337},"01a0ba4b-8a2c-787b-9f4b-71b7dd145f99","'t kofschip en het voltooid deelwoord","het-kofschip",66,{"id":339,"title":340,"slug":341,"language":9,"level":231,"displayOrder":342},"01a0ba4b-8c9f-70ac-ae83-6de1c1344585","Voltooide deelwoorden van scheidbare en onscheidbare werkwoorden","voltooide-deelwoorden-van-scheidbare-en-onscheidbare-werkwoorden",67,{"id":344,"title":345,"slug":346,"language":9,"level":231,"displayOrder":347},"01a0ba4b-8b73-7a58-8e24-c6390984b8d4","Onregelmatige voltooide deelwoorden","onregelmatige-voltooide-deelwoorden",68,{"id":349,"title":350,"slug":351,"language":9,"level":231,"displayOrder":352},"01a0ba4b-8a27-7c1c-af66-7383f8c89dbe","Het imperfectum van regelmatige werkwoorden","het-imperfectum-van-regelmatige-werkwoorden",69,{"id":354,"title":355,"slug":356,"language":9,"level":231,"displayOrder":357},"01a0ba4b-8a22-7d3a-a1df-740d81b793b2","Het imperfectum van onregelmatige werkwoorden","het-imperfectum-van-onregelmatige-werkwoorden",70,{"id":359,"title":360,"slug":361,"language":9,"level":231,"displayOrder":362},"01a0ba4b-8b96-7433-8cbe-230bd2eb6d68","Perfectum en imperfectum in alledaagse verhalen","perfectum-en-imperfectum-in-alledaagse-verhalen",71,{"id":364,"title":365,"slug":366,"language":9,"level":231,"displayOrder":367},"01a0ba4b-8a51-7c31-a505-58ffa2df00cf","Het plusquamperfectum voor een eerder verleden","het-plusquamperfectum-voor-een-eerder-verleden",72,{"id":369,"title":370,"slug":371,"language":9,"level":231,"displayOrder":372},"01a0ba4b-8951-71b1-ac16-af18ac47a221","De toekomst met gaan","de-toekomst-met-gaan",73,{"id":374,"title":375,"slug":376,"language":9,"level":231,"displayOrder":377},"01a0ba4b-8956-733e-9339-fea32e5ff0ce","De toekomst met zullen","de-toekomst-met-zullen",74,{"id":379,"title":380,"slug":381,"language":9,"level":231,"displayOrder":382},"01a0ba4b-8998-7c2b-b340-b502436665c9","Doel uitdrukken met om te","doel-uitdrukken-met-om-te",75,{"id":384,"title":385,"slug":386,"language":9,"level":231,"displayOrder":387},"01a0ba4b-8d1d-72a6-961a-ba3b9df2bbdf","Werkwoorden die een te-infinitief krijgen","werkwoorden-die-een-te-infinitief-krijgen",76,{"id":389,"title":390,"slug":391,"language":9,"level":231,"displayOrder":392},"01a0ba4b-88a3-7417-8f7b-0a7af50301e1","Bezig zijn met aan het en een infinitief","bezig-zijn-met-aan-het-en-een-infinitief",77,{"id":394,"title":395,"slug":396,"language":9,"level":231,"displayOrder":397},"01a0ba4b-8d67-7c7a-a8a4-a90aecfeb651","Zitten, staan, liggen en lopen te","zitten-staan-liggen-en-lopen-te",78,{"id":399,"title":400,"slug":401,"language":9,"level":231,"displayOrder":402},"01a0ba4b-8c38-79c0-95eb-c9bab8f41228","Tijd, manier en plaats in het middenstuk","tijd-manier-en-plaats-in-het-middenstuk",79,{"id":404,"title":405,"slug":406,"language":9,"level":231,"displayOrder":407},"01a0ba4b-8979-713a-b198-a682e3d84d78","De werkwoordelijke tang in de hoofdzin","de-werkwoordelijke-tang-in-de-hoofdzin",80,{"id":409,"title":410,"slug":411,"language":9,"level":231,"displayOrder":412},"01a0ba4b-88ce-7ebd-9d5f-43612bb1f1c5","Bijzinnen met omdat","bijzinnen-met-omdat",81,{"id":414,"title":415,"slug":416,"language":9,"level":231,"displayOrder":417},"01a0ba4b-8cef-72d5-a29a-f5ffdc887e45","Want en omdat vergelijken","want-en-omdat-vergelijken",82,{"id":419,"title":420,"slug":421,"language":9,"level":231,"displayOrder":422},"01a0ba4b-8ab3-7bfc-9875-1ec855e5d96e","Inhoudszinnen met dat","inhoudszinnen-met-dat",83,{"id":424,"title":425,"slug":426,"language":9,"level":231,"displayOrder":427},"01a0ba4b-8a9f-7b15-8a5f-35804c226da6","Indirecte ja-neevragen met of","indirecte-ja-neevragen-met-of",84,{"id":429,"title":430,"slug":431,"language":9,"level":231,"displayOrder":432},"01a0ba4b-8ac1-7c50-8d4e-39985be9554a","Inversie na een bijzin","inversie-na-een-bijzin",85,{"id":434,"title":435,"slug":436,"language":9,"level":231,"displayOrder":437},"01a0ba4b-887e-7e76-b9e2-c037c00bbfec","Beleefde verzoeken met even, maar en alstublieft","beleefde-verzoeken-met-even-maar-en-alstublieft",86,{"id":439,"title":440,"slug":441,"language":9,"level":231,"displayOrder":442},"01a0ba4b-8942-7541-b31a-8863dcdd0857","De plaats van niet in de eenvoudige zin","de-plaats-van-niet-in-de-eenvoudige-zin",87,{"id":444,"title":445,"slug":446,"language":9,"level":231,"displayOrder":447},"01a0ba4b-895b-72b5-b26a-e2b99406dc95","De vergrotende en overtreffende trap","de-vergrotende-en-overtreffende-trap",88,{"id":449,"title":450,"slug":451,"language":9,"level":231,"displayOrder":452},"01a0ba4b-8c7e-7e35-9ec2-cc9d688c5fba","Vergelijken met dan en als","vergelijken-met-dan-en-als",89,{"id":454,"title":455,"slug":456,"language":9,"level":231,"displayOrder":457},"01a0ba4b-8c63-7588-9931-4c956065e266","Veel, weinig, genoeg, meer en minder","veel-weinig-genoeg-meer-en-minder",90,{"id":459,"title":460,"slug":461,"language":9,"level":231,"displayOrder":462},"01a0ba4b-8c73-70d5-b945-950d00700878","Veelvoorkomende vaste voorzetselcombinaties","veelvoorkomende-vaste-voorzetselcombinaties",91,{"id":464,"title":465,"slug":466,"language":9,"level":231,"displayOrder":467},"01a0ba4b-8c3f-78c9-926d-2f82bd4bee0f","Tijdsduur met al, sinds, vanaf en gedurende","tijdsduur-met-al-sinds-vanaf-en-gedurende",92,{"id":469,"title":470,"slug":471,"language":9,"level":231,"displayOrder":472},"01a0ba4b-88a7-7681-a830-52fdd77a64aa","Bezitsrelaties met van en apostrof-s","bezitsrelaties-met-van-en-apostrof-s",93,{"id":474,"title":475,"slug":476,"language":9,"level":231,"displayOrder":477},"01a0ba4b-8b6e-7e23-8519-9af18e867efd","Onregelmatige trappen van vergelijking","onregelmatige-trappen-van-vergelijking",94,{"id":479,"title":480,"slug":481,"language":9,"level":231,"displayOrder":482},"01a0ba4b-88c4-7859-852a-22ba4efa3a7a","Bijwoorden van frequentie en graad","bijwoorden-van-frequentie-en-graad",95,{"id":484,"title":485,"slug":486,"language":9,"level":231,"displayOrder":487},"01a0ba4b-8cd8-74ec-852d-9c101777836a","Voorzetsels bij richting en verplaatsing","voorzetsels-bij-richting-en-verplaatsing",96,{"id":489,"title":490,"slug":491,"language":9,"level":492,"displayOrder":493},"01a0ba4b-8d26-7b4b-be17-687d878c0751","Werkwoordspelling van stam tot verleden tijd","werkwoordspelling-van-stam-tot-verleden-tijd","B1",97,{"id":495,"title":496,"slug":497,"language":9,"level":492,"displayOrder":498},"01a0ba4b-8c4f-7144-b05f-05ff200ffd47","Tussen-n en tussen-s in samenstellingen","tussen-n-en-tussen-s-in-samenstellingen",98,{"id":500,"title":501,"slug":502,"language":9,"level":492,"displayOrder":503},"01a0ba4b-885a-7d0b-9c8a-79a701bd718a","Apostroffen en meervouden van leenwoorden","apostroffen-en-meervouden-van-leenwoorden",99,{"id":505,"title":506,"slug":507,"language":9,"level":492,"displayOrder":508},"01a0ba4b-8c18-7c39-8850-4aa863644dc2","Telbare en niet-telbare zelfstandige naamwoorden","telbare-en-niet-telbare-zelfstandige-naamwoorden",100,{"id":510,"title":511,"slug":512,"language":9,"level":492,"displayOrder":513},"01a0ba4b-8d56-7170-8598-3f83e20d35d9","Zelfstandige naamwoorden maken met achtervoegsels","zelfstandige-naamwoorden-maken-met-achtervoegsels",101,{"id":515,"title":516,"slug":517,"language":9,"level":492,"displayOrder":518},"01a0ba4b-8c8a-748a-a010-6d01a5dc3f4f","Verkleinwoorden voor betekenis en houding","verkleinwoorden-voor-betekenis-en-houding",102,{"id":520,"title":521,"slug":522,"language":9,"level":492,"displayOrder":523},"01a0ba4b-8bae-789f-a518-7256f03bc1d0","Presentatief er bij een onbepaald onderwerp","presentatief-er-bij-een-onbepaald-onderwerp",103,{"id":525,"title":526,"slug":527,"language":9,"level":492,"displayOrder":528},"01a0ba4b-8af1-72d6-98bb-ea7292642865","Kwantitatief er met aantallen en hoeveelheden","kwantitatief-er-met-aantallen-en-hoeveelheden",104,{"id":530,"title":531,"slug":532,"language":9,"level":492,"displayOrder":533},"01a0ba4b-89cd-7ad4-a14d-0ea3aaa695b0","Er met een voorzetsel","er-met-een-voorzetsel",105,{"id":535,"title":536,"slug":537,"language":9,"level":492,"displayOrder":538},"01a0ba4b-8a6a-7b57-a92b-93358fecbfe3","Hier- en daarwoorden met een voorzetsel","hier-en-daarwoorden-met-een-voorzetsel",106,{"id":540,"title":541,"slug":542,"language":9,"level":492,"displayOrder":543},"01a0ba4b-8a08-7db9-896c-f605ce17aecf","Gesplitste voornaamwoordelijke bijwoorden","gesplitste-voornaamwoordelijke-bijwoorden",107,{"id":545,"title":546,"slug":547,"language":9,"level":492,"displayOrder":548},"01a0ba4b-8a92-7104-a45e-2a65bcd86674","Iedereen, alles, men en algemeen je","iedereen-alles-men-en-algemeen-je",108,{"id":550,"title":551,"slug":552,"language":9,"level":492,"displayOrder":553},"01a0ba4b-8c5e-77df-a653-814551bdae5e","Vaste wederkerende en wederkerige werkwoorden","vaste-wederkerende-en-wederkerige-werkwoorden",109,{"id":555,"title":556,"slug":557,"language":9,"level":492,"displayOrder":558},"01a0ba4b-8b9b-72a6-98d3-2dd2dda56bb7","Perfectum en imperfectum in een samenhangend verhaal","perfectum-en-imperfectum-in-een-samenhangend-verhaal",110,{"id":560,"title":561,"slug":562,"language":9,"level":492,"displayOrder":563},"01a0ba4b-8a4c-7cff-a8fa-d1e2e50d01ba","Het plusquamperfectum in tijdsvolgorde","het-plusquamperfectum-in-tijdsvolgorde",111,{"id":565,"title":566,"slug":567,"language":9,"level":492,"displayOrder":568},"01a0ba4b-8a3d-74ad-82eb-9a81aa9ae38c","Het perfectum met een modaal werkwoord","het-perfectum-met-een-modaal-werkwoord",112,{"id":570,"title":571,"slug":572,"language":9,"level":492,"displayOrder":573},"01a0ba4b-8d7d-75ca-85ab-db19d1769f70","Zullen voor voorspellingen, beloften en aannames","zullen-voor-voorspellingen-beloften-en-aannames",113,{"id":575,"title":576,"slug":577,"language":9,"level":492,"displayOrder":578},"01a0ba4b-8d6d-75b7-82bb-ab97af5da2b1","Zou als toekomst vanuit het verleden","zou-als-toekomst-vanuit-het-verleden",114,{"id":580,"title":581,"slug":582,"language":9,"level":492,"displayOrder":583},"01a0ba4b-8c49-7dfd-8e7b-f19065381670","Tijdsprongen in verhalen markeren","tijdsprongen-in-verhalen-markeren",115,{"id":585,"title":586,"slug":587,"language":9,"level":492,"displayOrder":588},"01a0ba4b-8d22-7010-8019-e829016edf67","Werkwoorden met een vast voorzetsel","werkwoorden-met-een-vast-voorzetsel",116,{"id":590,"title":591,"slug":592,"language":9,"level":492,"displayOrder":593},"01a0ba4b-886c-75b9-b640-aace3da13a67","Beginnen, blijven, stoppen en doorgaan als fasewerkwoorden","beginnen-blijven-stoppen-en-doorgaan-als-fasewerkwoorden",117,{"id":595,"title":596,"slug":597,"language":9,"level":492,"displayOrder":598},"01a0ba4b-8d3b-7a9f-a2e4-e6e1fd140050","Worden, blijven, blijken en lijken als koppelwerkwoorden","worden-blijven-blijken-en-lijken-als-koppelwerkwoorden",118,{"id":600,"title":601,"slug":602,"language":9,"level":492,"displayOrder":603},"01a0ba4b-8d18-71b6-a8e1-a159aa6697c3","Werkwoorden achteraan in de bijzin","werkwoorden-achteraan-in-de-bijzin",119,{"id":605,"title":606,"slug":607,"language":9,"level":492,"displayOrder":608},"01a0ba4b-8c54-7240-82d4-46d7ad35a5d4","Twee werkwoorden in de bijzin","twee-werkwoorden-in-de-bijzin",120,{"id":610,"title":611,"slug":612,"language":9,"level":492,"displayOrder":613},"01a0ba4b-8cbf-7403-bb48-9f3a39d157e4","Voornaamwoorden en bepalingen in het middenstuk","voornaamwoorden-en-bepalingen-in-het-middenstuk",121,{"id":615,"title":616,"slug":617,"language":9,"level":492,"displayOrder":618},"01a0ba4b-893c-7be7-b102-7f79cc64c2f1","De plaats van niet bij werkwoorden en bepalingen","de-plaats-van-niet-bij-werkwoorden-en-bepalingen",122,{"id":620,"title":621,"slug":622,"language":9,"level":492,"displayOrder":623},"01a0ba4b-884d-7c53-9443-5e6c22bcf310","Als, wanneer en toen voor tijd","als-wanneer-en-toen-voor-tijd",123,{"id":625,"title":626,"slug":627,"language":9,"level":492,"displayOrder":628},"01a0ba4b-8c27-7e6e-93d5-e8b43acb0927","Terwijl en toen in beschrijving en verhaal","terwijl-en-toen-in-beschrijving-en-verhaal",124,{"id":630,"title":631,"slug":632,"language":9,"level":492,"displayOrder":633},"01a0ba4b-8ca9-74e1-b5fd-9c2c7b327ec3","Voordat, nadat en totdat","voordat-nadat-en-totdat",125,{"id":635,"title":636,"slug":637,"language":9,"level":492,"displayOrder":638},"01a0ba4b-8ccc-7f50-ac06-a43b549bfa23","Voorwaarden met als en tenzij","voorwaarden-met-als-en-tenzij",126,{"id":640,"title":641,"slug":642,"language":9,"level":492,"displayOrder":643},"01a0ba4b-8c14-7295-8ec8-823481094d8c","Tegenstellingen met hoewel en ook al","tegenstellingen-met-hoewel-en-ook-al",127,{"id":645,"title":646,"slug":647,"language":9,"level":492,"displayOrder":648},"01a0ba4b-8a13-7a97-9d8e-30df8e25cee4","Gevolg uitdrukken met zodat en waardoor","gevolg-uitdrukken-met-zodat-en-waardoor",128,{"id":650,"title":651,"slug":652,"language":9,"level":492,"displayOrder":653},"01a0ba4b-8aa4-7f2c-9483-ca068210593f","Indirecte rede met dat en of","indirecte-rede-met-dat-en-of",129,{"id":655,"title":656,"slug":657,"language":9,"level":492,"displayOrder":658},"01a0ba4b-889a-72b7-b319-38287ecbeed0","Betrekkelijke bijzinnen met die en dat","betrekkelijke-bijzinnen-met-die-en-dat",130,{"id":660,"title":661,"slug":662,"language":9,"level":492,"displayOrder":663},"01a0ba4b-8cd2-7938-8779-ae39d4dc8377","Voorzetsel plus wie en waar plus voorzetsel","voorzetsel-plus-wie-en-waar-plus-voorzetsel",131,{"id":665,"title":666,"slug":667,"language":9,"level":492,"displayOrder":668},"01a0ba4b-8cf4-78eb-866e-888a781e2a62","Wat als betrekkelijk voornaamwoord","wat-als-betrekkelijk-voornaamwoord",132,{"id":670,"title":671,"slug":672,"language":9,"level":492,"displayOrder":673},"01a0ba4b-8896-7047-b4db-4fa96401be6c","Betrekkelijke bijwoorden met waar","betrekkelijke-bijwoorden-met-waar",133,{"id":675,"title":676,"slug":677,"language":9,"level":492,"displayOrder":678},"01a0ba4b-8c0f-74b0-965c-85fbdbf3e755","Te en om te bij infinitiefconstructies","te-en-om-te-bij-infinitiefconstructies",134,{"id":680,"title":681,"slug":682,"language":9,"level":492,"displayOrder":683},"01a0ba4b-8a6f-7ceb-a0f7-d5116fafa9fb","Hoeven te en durven te","hoeven-te-en-durven-te",135,{"id":685,"title":686,"slug":687,"language":9,"level":492,"displayOrder":688},"01a0ba4b-8af5-7504-be93-bd68fa25b103","Laten en doen met een infinitief","laten-en-doen-met-een-infinitief",136,{"id":690,"title":691,"slug":692,"language":9,"level":492,"displayOrder":693},"01a0ba4b-892c-7298-a18f-eca5dc27bed9","De lijdende vorm met worden","de-lijdende-vorm-met-worden",137,{"id":695,"title":696,"slug":697,"language":9,"level":492,"displayOrder":698},"01a0ba4b-896e-7b18-8172-1b381a55ca10","De voltooide lijdende vorm met zijn","de-voltooide-lijdende-vorm-met-zijn",138,{"id":700,"title":701,"slug":702,"language":9,"level":492,"displayOrder":703},"01a0ba4b-8d72-7be2-be7b-5d672d145758","Zou en zouden voor advies en beleefde verzoeken","zou-en-zouden-voor-advies-en-beleefde-verzoeken",139,{"id":705,"title":706,"slug":707,"language":9,"level":492,"displayOrder":708},"01a0ba4b-8bca-7735-b371-9ecae0f90d76","Reële en mogelijke voorwaarden met als","reele-en-mogelijke-voorwaarden-met-als",140,{"id":710,"title":711,"slug":712,"language":9,"level":492,"displayOrder":713},"01a0ba4b-8c78-7a02-91ff-98b545bf9891","Verbanden markeren in verhaal en betoog","verbanden-markeren-in-verhaal-en-betoog",141,{"id":715,"title":716,"slug":717,"language":9,"level":492,"displayOrder":718},"01a0ba4b-8b64-723e-b928-67b424e66aea","Onbepaalde hoeveelheden met wat, enkele en verscheidene","onbepaalde-hoeveelheden-met-wat-enkele-en-verscheidene",142,{"id":720,"title":721,"slug":722,"language":9,"level":492,"displayOrder":723},"01a0ba4b-8bf1-7216-ba74-a4ae3d2ac863","Samenstellingen interpreteren en zelf vormen","samenstellingen-interpreteren-en-zelf-vormen",143,{"id":725,"title":726,"slug":727,"language":9,"level":492,"displayOrder":728},"01a0ba4b-8993-7b0e-a0f7-c69b3304644c","Dit, dat en zo als tekstverwijzers","dit-dat-en-zo-als-tekstverwijzers",144,{"id":730,"title":731,"slug":732,"language":9,"level":492,"displayOrder":733},"01a0ba4b-88d3-7a02-96e8-5ffccdb6ef3e","Bronnen weergeven met afstand en zekerheid","bronnen-weergeven-met-afstand-en-zekerheid",145,{"id":735,"title":736,"slug":737,"language":9,"level":492,"displayOrder":738},"01a0ba4b-8842-774d-8478-b4a6473c8846","Afzwakken en zekerheid doseren","afzwakken-en-zekerheid-doseren",146,{"id":740,"title":741,"slug":742,"language":9,"level":492,"displayOrder":743},"01a0ba4b-8bba-72ef-a8fd-24f8cf944e11","Professioneel register afstemmen op publiek en doel","professioneel-register-afstemmen-op-publiek-en-doel",147,{"id":745,"title":746,"slug":747,"language":9,"level":748,"displayOrder":749},"01a0ba4b-8861-763c-9cb5-3b69f489501a","Assimilatie en klankverbinding in vloeiende spraak","assimilatie-en-klankverbinding-in-vloeiende-spraak","B2",148,{"id":751,"title":752,"slug":753,"language":9,"level":748,"displayOrder":754},"01a0ba4b-8d5c-7448-a8ed-cab5ab14cf00","Zinsaccent en intonatie voor nieuwe informatie","zinsaccent-en-intonatie-voor-nieuwe-informatie",149,{"id":756,"title":757,"slug":758,"language":9,"level":748,"displayOrder":759},"01a0ba4b-8b33-79ad-828e-5e317f92024a","Moeilijke gevallen van d, t en dt","moeilijke-gevallen-van-d-t-en-dt",150,{"id":761,"title":762,"slug":763,"language":9,"level":748,"displayOrder":764},"01a0ba4b-8ae3-7644-92ce-0f7a90f5987d","Koppelteken, trema en tussenletters in samenstellingen","koppelteken-trema-en-tussenletters-in-samenstellingen",151,{"id":766,"title":767,"slug":768,"language":9,"level":748,"displayOrder":769},"01a0ba4b-8a81-7a52-bae3-e76afb2579bf","Hoofdletters en leestekens in formele teksten","hoofdletters-en-leestekens-in-formele-teksten",152,{"id":771,"title":772,"slug":773,"language":9,"level":748,"displayOrder":774},"01a0ba4b-8b4f-7f0b-a6fc-0c11c749e79d","Nominalisaties in informatieve teksten","nominalisaties-in-informatieve-teksten",153,{"id":776,"title":777,"slug":778,"language":9,"level":748,"displayOrder":779},"01a0ba4b-88ba-7f7c-bef5-2a5be5180ac7","Bijvoeglijk gebruikte deelwoorden en hun spelling","bijvoeglijk-gebruikte-deelwoorden-en-hun-spelling",154,{"id":781,"title":782,"slug":783,"language":9,"level":748,"displayOrder":784},"01a0ba4b-8d48-7975-926a-10f6a473824f","Zelfstandig gebruikte bijvoeglijke naamwoorden","zelfstandig-gebruikte-bijvoeglijke-naamwoorden",155,{"id":786,"title":787,"slug":788,"language":9,"level":748,"displayOrder":789},"01a0ba4b-8b16-795f-adcd-1c534952ca0f","Meerdere functies van er in één zin","meerdere-functies-van-er-in-een-zin",156,{"id":791,"title":792,"slug":793,"language":9,"level":748,"displayOrder":794},"01a0ba4b-8d35-7afa-a026-514562d280d4","Woordvolgorde bij presentatief er","woordvolgorde-bij-presentatief-er",157,{"id":796,"title":797,"slug":798,"language":9,"level":748,"displayOrder":799},"01a0ba4b-88eb-7905-abcb-7079857bb0f1","Complexe hoeveelheidsconstructies met er","complexe-hoeveelheidsconstructies-met-er",158,{"id":801,"title":802,"slug":803,"language":9,"level":748,"displayOrder":804},"01a0ba4b-8cb3-7b56-b860-963f7c68ebc0","Voornaamwoordelijke bijwoorden voor zaken en personen","voornaamwoordelijke-bijwoorden-voor-zaken-en-personen",159,{"id":806,"title":807,"slug":808,"language":9,"level":748,"displayOrder":809},"01a0ba4b-8ce3-7e7a-9447-28112fcf53da","Waarmee, waarover en waarop in vraag en verwijzing","waarmee-waarover-en-waarop-in-vraag-en-verwijzing",160,{"id":811,"title":812,"slug":813,"language":9,"level":748,"displayOrder":814},"01a0ba4b-8c44-7c98-98ff-211d1b8ec869","Tijdsperspectief kiezen in verhalen","tijdsperspectief-kiezen-in-verhalen",161,{"id":816,"title":817,"slug":818,"language":9,"level":748,"displayOrder":819},"01a0ba4b-8913-7733-9229-19fe08b6598c","De historische tegenwoordige tijd","de-historische-tegenwoordige-tijd",162,{"id":821,"title":822,"slug":823,"language":9,"level":748,"displayOrder":824},"01a0ba4b-8b9f-7deb-a298-15bbf3486984","Perfectum en plusquamperfectum in complexe vertellingen","perfectum-en-plusquamperfectum-in-complexe-vertellingen",163,{"id":826,"title":827,"slug":828,"language":9,"level":748,"displayOrder":829},"01a0ba4b-8c1d-75b0-be8a-3b7b2ae131eb","Temporeel en modaal zullen onderscheiden","temporeel-en-modaal-zullen-onderscheiden",164,{"id":831,"title":832,"slug":833,"language":9,"level":748,"displayOrder":834},"01a0ba4b-8d78-70fd-81a1-803404a3de92","Zou voor onzekerheid en informatie uit tweede hand","zou-voor-onzekerheid-en-informatie-uit-tweede-hand",165,{"id":836,"title":837,"slug":838,"language":9,"level":748,"displayOrder":839},"01a0ba4b-8960-72af-9e97-fa0d7bae46a0","De vervangende infinitief in het perfectum","de-vervangende-infinitief-in-het-perfectum",166,{"id":841,"title":842,"slug":843,"language":9,"level":748,"displayOrder":844},"01a0ba4b-8c9a-711a-866e-0f208e490710","Voltooide constructies met modale werkwoorden","voltooide-constructies-met-modale-werkwoorden",167,{"id":846,"title":847,"slug":848,"language":9,"level":748,"displayOrder":849},"01a0ba4b-8964-7d35-9bef-9ace62f5a404","De volgorde in clusters van drie werkwoorden","de-volgorde-in-clusters-van-drie-werkwoorden",168,{"id":851,"title":852,"slug":853,"language":9,"level":748,"displayOrder":854},"01a0ba4b-8c00-7a1b-a7d0-5306815f481c","Scheidbare werkwoorden in werkwoordclusters","scheidbare-werkwoorden-in-werkwoordclusters",169,{"id":856,"title":857,"slug":858,"language":9,"level":748,"displayOrder":859},"01a0ba4b-8be6-791a-a91b-c4e4e710b4e2","Rode en groene volgorde in de bijzin","rode-en-groene-volgorde-in-de-bijzin",170,{"id":861,"title":862,"slug":863,"language":9,"level":748,"displayOrder":864},"01a0ba4b-894c-7323-870c-d03909e1bad2","De tangconstructie met een lang middenstuk","de-tangconstructie-met-een-lang-middenstuk",171,{"id":866,"title":867,"slug":868,"language":9,"level":748,"displayOrder":869},"01a0ba4b-88c9-784d-8839-3d08c55b5424","Bijzinnen en woordgroepen in de uitloop","bijzinnen-en-woordgroepen-in-de-uitloop",172,{"id":871,"title":872,"slug":873,"language":9,"level":748,"displayOrder":874},"01a0ba4b-8b0d-7305-9280-ef11268ee643","Linksplaatsing en hervatting met een voornaamwoord","linksplaatsing-en-hervatting-met-een-voornaamwoord",173,{"id":876,"title":877,"slug":878,"language":9,"level":748,"displayOrder":879},"01a0ba4b-8abb-778a-b78f-b3f5d8855135","Inversie na complexe vooropplaatsing","inversie-na-complexe-vooropplaatsing",174,{"id":881,"title":882,"slug":883,"language":9,"level":748,"displayOrder":884},"01a0ba4b-8aae-7a6c-aa8f-c49cfb96327a","Ingebedde vragen en vraagwoordzinnen","ingebedde-vragen-en-vraagwoordzinnen",175,{"id":886,"title":887,"slug":888,"language":9,"level":748,"displayOrder":889},"01a0ba4b-8b5a-7274-8fbb-cfe29611a76a","Omdat, doordat, aangezien en want","omdat-doordat-aangezien-en-want",176,{"id":891,"title":892,"slug":893,"language":9,"level":748,"displayOrder":894},"01a0ba4b-8a75-73ce-bdd3-8c7e5ca3f31d","Hoewel, ofschoon, ondanks en desondanks","hoewel-ofschoon-ondanks-en-desondanks",177,{"id":896,"title":897,"slug":898,"language":9,"level":748,"displayOrder":899},"01a0ba4b-8848-7308-ae1b-5e9b078a21d2","Als, indien, mits en tenzij voor voorwaarden","als-indien-mits-en-tenzij-voor-voorwaarden",178,{"id":901,"title":902,"slug":903,"language":9,"level":748,"displayOrder":904},"01a0ba4b-89d2-7e0b-a15d-e6131d8f633e","Evenredige vergelijking met hoe en des te","evenredige-vergelijking-met-hoe-en-des-te",179,{"id":906,"title":907,"slug":908,"language":9,"level":748,"displayOrder":909},"01a0ba4b-8875-7a7f-ba1e-d067a39069c3","Beknopte bepalingen met tegenwoordige en voltooide deelwoorden","beknopte-bepalingen-met-tegenwoordige-en-voltooide-deelwoorden",180,{"id":911,"title":912,"slug":913,"language":9,"level":748,"displayOrder":914},"01a0ba4b-8883-72cc-98a4-94343e4f5bfc","Beperkende en uitbreidende betrekkelijke bijzinnen","beperkende-en-uitbreidende-betrekkelijke-bijzinnen",181,{"id":916,"title":917,"slug":918,"language":9,"level":748,"displayOrder":919},"01a0ba4b-8932-78a6-addf-7b2435a81866","De onpersoonlijke lijdende vorm met er","de-onpersoonlijke-lijdende-vorm-met-er",182,{"id":921,"title":922,"slug":923,"language":9,"level":748,"displayOrder":924},"01a0ba4b-8b91-7518-a27d-a7365466884d","Passieve zinnen met modale en voltooide vormen","passieve-zinnen-met-modale-en-voltooide-vormen",183,{"id":926,"title":927,"slug":928,"language":9,"level":748,"displayOrder":929},"01a0ba4b-8927-7af2-8bec-06615ad26161","De krijgen-constructie bij overdracht","de-krijgen-constructie-bij-overdracht",184,{"id":931,"title":932,"slug":933,"language":9,"level":748,"displayOrder":934},"01a0ba4b-898e-78cd-bd1a-d5a07ca9ccf6","Directe en indirecte rede met tijd- en plaatsverschuiving","directe-en-indirecte-rede-met-tijd-en-plaatsverschuiving",185,{"id":936,"title":937,"slug":938,"language":9,"level":748,"displayOrder":939},"01a0ba4b-889e-793d-ba6f-5dae28eafedf","Bevelen en verzoeken indirect weergeven","bevelen-en-verzoeken-indirect-weergeven",186,{"id":941,"title":942,"slug":943,"language":9,"level":748,"displayOrder":944},"01a0ba4b-8d06-7972-a5b6-8cb6a050167e","Wel, toch, even, maar, eens en nou als modale partikels","wel-toch-even-maar-eens-en-nou-als-modale-partikels",187,{"id":946,"title":947,"slug":948,"language":9,"level":748,"displayOrder":949},"01a0ba4b-88e1-7670-ad5e-b5ad8a0af8b9","Combinaties van modale partikels en hun intonatie","combinaties-van-modale-partikels-en-hun-intonatie",188,{"id":951,"title":952,"slug":953,"language":9,"level":748,"displayOrder":954},"01a0ba4b-8c94-7d02-9e7d-fb006bb9593c","Verwijzing en signaalwoorden in een betoog","verwijzing-en-signaalwoorden-in-een-betoog",189,{"id":956,"title":957,"slug":958,"language":9,"level":748,"displayOrder":959},"01a0ba4b-89dd-718f-8ee2-37a48218817e","Formele e-mails, verslagen en adviezen structureren","formele-e-mails-verslagen-en-adviezen-structureren",190,{"id":961,"title":962,"slug":963,"language":9,"level":748,"displayOrder":964},"01a0ba4b-8bb3-7544-aa39-faa0ecdb8456","Productieve afleidingen en nominalisaties","productieve-afleidingen-en-nominalisaties",191,{"id":966,"title":967,"slug":968,"language":9,"level":748,"displayOrder":969},"01a0ba4b-8b08-7855-bf64-93e9361e6c98","Lidwoordkeuze bij abstracte, institutionele en stoffelijke namen","lidwoordkeuze-bij-abstracte-institutionele-en-stoffelijke-namen",192,{"id":971,"title":972,"slug":973,"language":9,"level":748,"displayOrder":974},"01a0ba4b-8902-7e43-9b3b-a4bedec4bce1","Creatieve woordvorming met samenstelling en afleiding","creatieve-woordvorming-met-samenstelling-en-afleiding",193,{"id":976,"title":977,"slug":978,"language":9,"level":748,"displayOrder":979},"01a0ba4b-8b8c-7138-ac2b-739b5849b7cd","Parenthetische toevoegingen en tussenzinnen","parenthetische-toevoegingen-en-tussenzinnen",194,{"id":981,"title":982,"slug":983,"language":9,"level":984,"displayOrder":985},"01a0ba4b-8c59-744f-9954-4dad96d6b47c","Uitspraakreductie en verzorgd spreken per situatie","uitspraakreductie-en-verzorgd-spreken-per-situatie","C1",195,{"id":987,"title":988,"slug":989,"language":9,"level":984,"displayOrder":990},"01a0ba4b-8aff-7801-ad31-043ec2109822","Leestekens in lange en gelaagde zinnen","leestekens-in-lange-en-gelaagde-zinnen",196,{"id":992,"title":993,"slug":994,"language":9,"level":984,"displayOrder":995},"01a0ba4b-89b3-7a37-8149-77c0f8601174","Engelse leenwerkwoorden volgens de Nederlandse spelling","engelse-leenwerkwoorden-volgens-de-nederlandse-spelling",197,{"id":997,"title":998,"slug":999,"language":9,"level":984,"displayOrder":1000},"01a0ba4b-8a18-79ef-b865-80be3240a8eb","Grensgevallen tussen bijvoeglijk naamwoord en bijwoord","grensgevallen-tussen-bijvoeglijk-naamwoord-en-bijwoord",198,{"id":1002,"title":1003,"slug":1004,"language":9,"level":984,"displayOrder":1005},"01a0ba4b-8891-7b07-8277-2d09f93097aa","Betekenisverschillen door de- en het-variatie","betekenisverschillen-door-de-en-het-variatie",199,{"id":1007,"title":1008,"slug":1009,"language":9,"level":984,"displayOrder":1010},"01a0ba4b-8c8f-7a74-90b3-6f9644477629","Verwijsketens zonder dubbelzinnige voornaamwoorden","verwijsketens-zonder-dubbelzinnige-voornaamwoorden",200,{"id":1012,"title":1013,"slug":1014,"language":9,"level":984,"displayOrder":1015},"01a0ba4b-89c3-7d86-9a4b-b0273f2b3875","Er, daar en hier in vaste uitdrukkingen","er-daar-en-hier-in-vaste-uitdrukkingen",201,{"id":1017,"title":1018,"slug":1019,"language":9,"level":984,"displayOrder":1020},"01a0ba4b-8cae-76c5-9faa-a78c7c473a99","Voornaamwoordelijke bijwoorden in spreektaal en schrijftaal","voornaamwoordelijke-bijwoorden-in-spreektaal-en-schrijftaal",202,{"id":1022,"title":1023,"slug":1024,"language":9,"level":984,"displayOrder":1025},"01a0ba4b-89d7-7dd1-857e-c54664898a97","Fase, duur en voltooiing als aspectuele keuze","fase-duur-en-voltooiing-als-aspectuele-keuze",203,{"id":1027,"title":1028,"slug":1029,"language":9,"level":984,"displayOrder":1030},"01a0ba4b-8c22-7563-a522-69538e76339c","Temporeel gezichtspunt en verschuivende verteltijd","temporeel-gezichtspunt-en-verschuivende-verteltijd",204,{"id":1032,"title":1033,"slug":1034,"language":9,"level":984,"displayOrder":1035},"01a0ba4b-8969-7930-8953-bd06179ab5dc","De voltooid toekomende tijd","de-voltooid-toekomende-tijd",205,{"id":1037,"title":1038,"slug":1039,"language":9,"level":984,"displayOrder":1040},"01a0ba4b-8973-7d1b-8b6e-5bf91a6590b7","De voltooide voorwaardelijke wijs met zou hebben","de-voltooide-voorwaardelijke-wijs-met-zou-hebben",206,{"id":1042,"title":1043,"slug":1044,"language":9,"level":984,"displayOrder":1045},"01a0ba4b-8b29-73b7-91cf-a8afeb39d069","Modale betekenis in voltooide werkwoordgroepen","modale-betekenis-in-voltooide-werkwoordgroepen",207,{"id":1047,"title":1048,"slug":1049,"language":9,"level":984,"displayOrder":1050},"01a0ba4b-8c2d-76cd-9ebc-07db702f03d3","Thema, focus en informatiestructuur","thema-focus-en-informatiestructuur",208,{"id":1052,"title":1053,"slug":1054,"language":9,"level":984,"displayOrder":1055},"01a0ba4b-89f2-7749-80e8-de5d8cb78a96","Gemarkeerde woordvolgorde en topicalisatie","gemarkeerde-woordvolgorde-en-topicalisatie",209,{"id":1057,"title":1058,"slug":1059,"language":9,"level":984,"displayOrder":1060},"01a0ba4b-8bc5-70b7-8a4d-a21b38109f60","Rechtsplaatsing en hervatting in gesproken taal","rechtsplaatsing-en-hervatting-in-gesproken-taal",210,{"id":1062,"title":1063,"slug":1064,"language":9,"level":984,"displayOrder":1065},"01a0ba4b-8b54-7c00-8aca-7e8e582da32e","Objecten en bijwoorden herschikken in het middenstuk","objecten-en-bijwoorden-herschikken-in-het-middenstuk",211,{"id":1067,"title":1068,"slug":1069,"language":9,"level":984,"displayOrder":1070},"01a0ba4b-8887-7cfc-b8f4-4cf982a9ac4e","Bereik en contrast van ontkenning","bereik-en-contrast-van-ontkenning",212,{"id":1072,"title":1073,"slug":1074,"language":9,"level":984,"displayOrder":1075},"01a0ba4b-89e7-79e6-91ef-b0c19b27243d","Gedeeltelijke ontkenning met niet alle en niet altijd","gedeeltelijke-ontkenning-met-niet-alle-en-niet-altijd",213,{"id":1077,"title":1078,"slug":1079,"language":9,"level":984,"displayOrder":1080},"01a0ba4b-8d0c-7663-9634-cf27c57e8c93","Werkwoordclusters met vier of meer werkwoorden","werkwoordclusters-met-vier-of-meer-werkwoorden",214,{"id":1082,"title":1083,"slug":1084,"language":9,"level":984,"displayOrder":1085},"01a0ba4b-88f9-7de1-b7d9-7a39d387c57c","Controle en onderwerpsinterpretatie bij infinitieven","controle-en-onderwerpsinterpretatie-bij-infinitieven",215,{"id":1087,"title":1088,"slug":1089,"language":9,"level":984,"displayOrder":1090},"01a0ba4b-8ca3-7f9d-a41a-ff74ee12a783","Voltooide infinitieven met te hebben en te zijn","voltooide-infinitieven-met-te-hebben-en-te-zijn",216,{"id":1092,"title":1093,"slug":1094,"language":9,"level":984,"displayOrder":1095},"01a0ba4b-88f0-70e2-9e9e-aeff8e20f4f3","Concessieve en adversatieve verbanden nuanceren","concessieve-en-adversatieve-verbanden-nuanceren",217,{"id":1097,"title":1098,"slug":1099,"language":9,"level":984,"displayOrder":1100},"01a0ba4b-8b82-7268-bc28-ef8b5721f063","Oorzaak, reden en aanleiding zorgvuldig onderscheiden","oorzaak-reden-en-aanleiding-zorgvuldig-onderscheiden",218,{"id":1102,"title":1103,"slug":1104,"language":9,"level":984,"displayOrder":1105},"01a0ba4b-88fe-7659-8bc8-0184591a1bde","Correlatieve verbindingen met zowel, noch en niet alleen","correlatieve-verbindingen-met-zowel-noch-en-niet-alleen",219,{"id":1107,"title":1108,"slug":1109,"language":9,"level":984,"displayOrder":1110},"01a0ba4b-887a-74c2-87f8-77fe0964b1cb","Beknopte bijzinnen en weggelaten zinsdelen","beknopte-bijzinnen-en-weggelaten-zinsdelen",220,{"id":1112,"title":1113,"slug":1114,"language":9,"level":984,"displayOrder":1115},"01a0ba4b-8cfa-7a61-a334-17199be89a16","Wat na een hele zin als antecedent","wat-na-een-hele-zin-als-antecedent",221,{"id":1117,"title":1118,"slug":1119,"language":9,"level":984,"displayOrder":1120},"01a0ba4b-8afa-7647-8e1d-1e7da7628e95","Leestekens bij beperkende en uitbreidende bijzinnen","leestekens-bij-beperkende-en-uitbreidende-bijzinnen",222,{"id":1122,"title":1123,"slug":1124,"language":9,"level":984,"displayOrder":1125},"01a0ba4b-8b24-73d8-96ae-b307e7d5256b","Meervoudige inbedding leesbaar houden","meervoudige-inbedding-leesbaar-houden",223,{"id":1127,"title":1128,"slug":1129,"language":9,"level":984,"displayOrder":1130},"01a0ba4b-8a1d-7b36-8670-8808d38edfec","Handelende personen weglaten in passieve teksten","handelende-personen-weglaten-in-passieve-teksten",224,{"id":1132,"title":1133,"slug":1134,"language":9,"level":984,"displayOrder":1135},"01a0ba4b-8853-7c23-a983-3c417e58cf87","Alternatieven voor het passief met men, ze en krijgen","alternatieven-voor-het-passief-met-men-ze-en-krijgen",225,{"id":1137,"title":1138,"slug":1139,"language":9,"level":984,"displayOrder":1140},"01a0ba4b-8a0e-740f-97f4-d2092114c6cb","Gestapelde modale partikels en subtiele houding","gestapelde-modale-partikels-en-subtiele-houding",226,{"id":1142,"title":1143,"slug":1144,"language":9,"level":984,"displayOrder":1145},"01a0ba4b-88dc-7d42-a759-f7d4735e1320","Cohesie in academische en beschouwende teksten","cohesie-in-academische-en-beschouwende-teksten",227,{"id":1147,"title":1148,"slug":1149,"language":9,"level":984,"displayOrder":1150},"01a0ba4b-8b4a-7f47-b04f-e46c34bc07ff","Nominale en verbale stijl afwisselen","nominale-en-verbale-stijl-afwisselen",228,{"id":1152,"title":1153,"slug":1154,"language":9,"level":984,"displayOrder":1155},"01a0ba4b-8c0a-73f0-bced-c55e50a93cf9","Standaardtaal in Nederland en België vergelijken","standaardtaal-in-nederland-en-belgie-vergelijken",229,{"id":1157,"title":1158,"slug":1159,"language":9,"level":1160,"displayOrder":1161},"01a0ba4b-8bd5-708c-948e-9c05d67bd8bf","Regionale uitspraakvariatie herkennen en interpreteren","regionale-uitspraakvariatie-herkennen-en-interpreteren","C2",230,{"id":1163,"title":1164,"slug":1165,"language":9,"level":1160,"displayOrder":1166},"01a0ba4b-89fd-78a1-bcd5-e31c7323d0a3","Genitiefresten en oude naamvallen in vaste uitdrukkingen","genitiefresten-en-oude-naamvallen-in-vaste-uitdrukkingen",231,{"id":1168,"title":1169,"slug":1170,"language":9,"level":1160,"displayOrder":1171},"01a0ba4b-88f4-78c3-91da-9a8628961b2a","Congruentie bij complexe onderwerpen en grensgevallen","congruentie-bij-complexe-onderwerpen-en-grensgevallen",232,{"id":1173,"title":1174,"slug":1175,"language":9,"level":1160,"displayOrder":1176},"01a0ba4b-8cb9-7469-80c5-629be98648f5","Voornaamwoordelijke verwijzing in juridische en academische teksten","voornaamwoordelijke-verwijzing-in-juridische-en-academische-teksten",233,{"id":1178,"title":1179,"slug":1180,"language":9,"level":1160,"displayOrder":1181},"01a0ba4b-88e6-797c-a1c4-643afba9bfb1","Complex en idiomatisch gebruik van er","complex-en-idiomatisch-gebruik-van-er",234,{"id":1183,"title":1184,"slug":1185,"language":9,"level":1160,"displayOrder":1186},"01a0ba4b-8a03-722f-a5ea-8f396ec56e85","Gespleten voornaamwoordelijke bijwoorden en voorzetselstranding","gespleten-voornaamwoordelijke-bijwoorden-en-voorzetselstranding",235,{"id":1188,"title":1189,"slug":1190,"language":9,"level":1160,"displayOrder":1191},"01a0ba4b-8c32-7aac-8a75-d2072a4e667e","Tijd en gezichtspunt in de vrije indirecte rede","tijd-en-gezichtspunt-in-de-vrije-indirecte-rede",236,{"id":1193,"title":1194,"slug":1195,"language":9,"level":1160,"displayOrder":1196},"01a0ba4b-8b11-7b97-af3f-dbd6f5d143cd","Literaire verschuivingen tussen verteltijden","literaire-verschuivingen-tussen-verteltijden",237,{"id":1198,"title":1199,"slug":1200,"language":9,"level":1160,"displayOrder":1201},"01a0ba4b-89b9-70b4-8c4d-c943d8d660ee","Epistemische toekomst en voorwaardelijkheid","epistemische-toekomst-en-voorwaardelijkheid",238,{"id":1203,"title":1204,"slug":1205,"language":9,"level":1160,"displayOrder":1206},"01a0ba4b-8b69-757c-b5df-effc104eaa56","Onpersoonlijke constructies in academische en ambtelijke stijl","onpersoonlijke-constructies-in-academische-en-ambtelijke-stijl",239,{"id":1208,"title":1209,"slug":1210,"language":9,"level":1160,"displayOrder":1211},"01a0ba4b-888c-7d5c-9447-04bde8300fef","Betekenisverschillen door complexe clustervolgorde","betekenisverschillen-door-complexe-clustervolgorde",240,{"id":1213,"title":1214,"slug":1215,"language":9,"level":1160,"displayOrder":1216},"01a0ba4b-8d12-7729-8b99-dca7365e1309","Werkwoordclustervolgorde in Nederland en België","werkwoordclustervolgorde-in-nederland-en-belgie",241,{"id":1218,"title":1219,"slug":1220,"language":9,"level":1160,"displayOrder":1221},"01a0ba4b-882a-7ef6-b063-406970da6735","Absolute constructies in formele teksten","absolute-constructies-in-formele-teksten",242,{"id":1223,"title":1224,"slug":1225,"language":9,"level":1160,"displayOrder":1226},"01a0ba4b-8b40-77ec-bfb4-30b5846d6379","Naamwoordzinnen en zinnen zonder persoonsvorm","naamwoordzinnen-en-zinnen-zonder-persoonsvorm",243,{"id":1228,"title":1229,"slug":1230,"language":9,"level":1160,"displayOrder":1231},"01a0ba4b-89ac-7c9a-a4da-858c8f8ecd4f","Ellips en samentrekking over zinsgrenzen heen","ellips-en-samentrekking-over-zinsgrenzen-heen",244,{"id":1233,"title":1234,"slug":1235,"language":9,"level":1160,"displayOrder":1236},"01a0ba4b-8d61-7e1a-87a6-70dde79c73d0","Zinsvervlechting in gesproken en geschreven taal","zinsvervlechting-in-gesproken-en-geschreven-taal",245,{"id":1238,"title":1239,"slug":1240,"language":9,"level":1160,"displayOrder":1241},"01a0ba4b-89ed-704e-bf7b-44aab5189ed0","Gemarkeerde ontkenning met pas, slechts en niet dan","gemarkeerde-ontkenning-met-pas-slechts-en-niet-dan",246,{"id":1243,"title":1244,"slug":1245,"language":9,"level":1160,"displayOrder":1246},"01a0ba4b-8cc6-7a1b-8246-44834fdc4a02","Voorwaardelijke inversie met mocht, ware en had","voorwaardelijke-inversie-met-mocht-ware-en-had",247,{"id":1248,"title":1249,"slug":1250,"language":9,"level":1160,"displayOrder":1251},"01a0ba4b-89f8-70a8-8988-9f838f3c6926","Gemengde en impliciete tegenfeitelijke voorwaarden","gemengde-en-impliciete-tegenfeitelijke-voorwaarden",248,{"id":1253,"title":1254,"slug":1255,"language":9,"level":1160,"displayOrder":1256},"01a0ba4b-8bda-78df-936f-3cdf804428fc","Resten van de aanvoegende wijs","resten-van-de-aanvoegende-wijs",249,{"id":1258,"title":1259,"slug":1260,"language":9,"level":1160,"displayOrder":1261},"01a0ba4b-8989-7325-a700-764e2b152bfe","Dienen te, behoren te en geacht worden te","dienen-te-behoren-te-en-geacht-worden-te",250,{"id":1263,"title":1264,"slug":1265,"language":9,"level":1160,"displayOrder":1266},"01a0ba4b-8b2e-71b9-bb2b-62eae7a54f1d","Modale partikels voor ironie en afstand","modale-partikels-voor-ironie-en-afstand",251,{"id":1268,"title":1269,"slug":1270,"language":9,"level":1160,"displayOrder":1271},"01a0ba4b-8be0-7294-83e0-8db09c7564c6","Retorische vragen en stilistische inversie","retorische-vragen-en-stilistische-inversie",252,{"id":1273,"title":1274,"slug":1275,"language":9,"level":1160,"displayOrder":1276},"01a0ba4b-8aa9-7bec-bae9-d3ded87541e1","Informatiedichtheid en ritme in complexe teksten","informatiedichtheid-en-ritme-in-complexe-teksten",253,{"id":1278,"title":1279,"slug":1280,"language":9,"level":1160,"displayOrder":1281},"01a0ba4b-88d8-7307-a2c4-2f08400c6d26","Citaten, parafrases en meerstemmige indirecte rede","citaten-parafrases-en-meerstemmige-indirecte-rede",254,{"id":1283,"title":1284,"slug":1285,"language":9,"level":1160,"displayOrder":1286},"01a0ba4b-8ad8-774e-b512-9e2bd067e629","Juridisch en bestuurlijk Nederlands ontleden","juridisch-en-bestuurlijk-nederlands-ontleden",255,{"id":1288,"title":1289,"slug":1290,"language":9,"level":1160,"displayOrder":1291},"01a0ba4b-8b3a-74ed-8eb1-8d7b1a9f58cb","Morfosyntaxis in Nederlands-Nederlands en Belgisch-Nederlands","morfosyntaxis-in-nederlands-nederlands-en-belgisch-nederlands",256,{"id":1293,"title":1294,"slug":1295,"language":9,"level":1160,"displayOrder":1296},"01a0ba4b-8983-76d8-a278-981528f599d4","Dialect, omgangstaal en standaardtaal doelgericht plaatsen","dialect-omgangstaal-en-standaardtaal-doelgericht-plaatsen",257,{"id":1193,"title":1194,"slug":1195,"seoDescription":1298,"content":1299,"language":9,"level":1160,"displayOrder":1196,"grammarTopics":1300,"createdAt":1306,"updatedAt":1307,"vocabularyLists":1308,"primaryTopicHub":1483,"readyImages":1485},"Leer literaire verschuivingen tussen presens, imperfectum en voltooide tijden duiden en bewust inzetten voor afstand, focalisatie en vertelritme.","## Verteltijd is ook een stijlmiddel\n\nEen vertelling hoeft niet van begin tot eind in één werkwoordstijd te staan. Een schrijver kan tussen het **imperfectum**, het **presens**, het **perfectum** en het **plusquamperfectum** verschuiven om een ander gezichtspunt, een andere afstand of een andere tekstlaag te activeren.\n\n:::example\nHet plein **lag** verlaten. Mara **liep** naar de fontein en **keek** om zich heen. Dan **hoort** ze achter zich een metalen klik. Ze **draait** zich om. Niemand. Later **zou** ze zich vooral die stilte herinneren.\n:::\n\nDe passage begint in een verleden vertelraam, schakelt voor het schrikmoment naar het presens en kijkt ten slotte vanuit dat verleden vooruit. De gebeurtenis verandert niet van historische datum; de manier waarop de verteller haar presenteert verandert.\n\nEen geslaagde verschuiving is dus meer dan variatie in werkwoordsvormen. Ze herschikt de verhouding tussen:\n\n- het moment waarop wordt verteld;\n- het tijdelijke oriëntatiepunt binnen het verhaal;\n- de gebeurtenissen die vóór, tijdens of na dat punt liggen;\n- de waarneming van de verteller of een personage.\n\n## Het verleden als onopvallend vertelraam\n\nHet **imperfectum** is een gebruikelijk raam voor literaire vertellingen in het verleden. Binnen dat raam kan dezelfde vorm zowel opeenvolgende gebeurtenissen als achtergronden en toestanden weergeven.\n\n| Functie in de passage | Voorbeeld | Wat bepaalt de lezing? |\n| --- | --- | --- |\n| verhaallijn | *Hij **opende** de brief, **las** de eerste zin en **verstijfde***. | opeenvolging en werkwoordbetekenis |\n| achtergrond | *De regen **tikte** tegen het raam.* | duur en gelijktijdigheid |\n| toestand | *Hij **kende** het handschrift.* | statische betekenis |\n| gewoonte | *Elke winter **schreef** zij hem één kaart.* | frequentiebepaling |\n\nHet is daarom te grof om het imperfectum gelijk te stellen aan ‘achtergrond’. Ook een reeks centrale gebeurtenissen kan in het imperfectum staan. Voorgrond en achtergrond ontstaan uit een samenspel van werkwoordbetekenis, zinsbouw, alinea-indeling, tijdsbepalingen en verteltempo.\n\n:::note\nDe termen *verteltijd* en *verhaaltijd* worden in de literatuurwetenschap ook gebruikt voor de duur van het vertellen en de duur van de gebeurtenissen. In deze les betekent **verteltijd** het actieve temporele raam van een passage.\n:::\n\n## Historisch presens: nabijheid zonder nieuw heden\n\nMet het **historisch presens** presenteert de verteller een gebeurtenis uit het verleden in de tegenwoordige tijd. Dat kan de afstand tijdelijk verkleinen, een omslag markeren of het ritme versnellen.\n\n:::example\nTot dat moment **had** Elias geen woord gezegd. Hij **stond** bij het raam, bijna onzichtbaar achter het gordijn. Dan **stapt** hij naar voren, **legt** de sleutel op tafel en **zegt**: ‘Jullie zoeken de verkeerde deur.’\n:::\n\nDe woorden **tot dat moment** en **dan** maken de sprong herkenbaar. Het presens betekent hier niet dat Elias handelt op het moment waarop de roman wordt geschreven. De verteller verplaatst het ervaringscentrum naar de scène.\n\nHet effect is niet automatisch ‘spannender’. Een historisch presens kan ook zakelijk samenvatten: *In 1928 **verhuist** het gezin naar Antwerpen; drie jaar later **keert** het terug.* In een roman kan dezelfde vorm afstandelijk, filmisch, ironisch of juist indringend werken. Dat hangt af van de omliggende stijl.\n\nGebruik bij analyse daarom preciezere vragen:\n\n1. Waar begint en eindigt de presenspassage?\n2. Welke gebeurtenis krijgt door de omschakeling extra gewicht?\n3. Verandert ook de waarneming, de zinslengte of het ritme?\n4. Keert de tekst daarna naar het oude raam terug, of ontstaat een nieuw raam?\n\n:::warning\nNoem niet elke tegenwoordige tijd in een verleden verhaal historisch presens. In *Ze wist dat water bij normale luchtdruk rond honderd graden kookt* geeft **kookt** een algemeen geldige bewering weer. Dat is een ander gebruik van het presens.\n:::\n\n## Perfectum tussen terugblik en vertellersheden\n\nHet **perfectum** presenteert een gebeurtenis als voorafgaand aan een actief referentiepunt. In literair proza kan dat referentiepunt het actuele spreekmoment van een ik-verteller zijn, maar ook een tijdelijk ‘nu’ dat de tekst heeft opgebouwd.\n\nVergelijk drie mogelijke openingen:\n\n| Opening | Uitgangspunt van de stem |\n| --- | --- |\n| *Ik **verliet** het dorp op een novemberavond.* | de vertelling opent direct in een verleden raam |\n| *Ik **heb** het dorp op een novemberavond **verlaten***. | de verteller kijkt vanuit een later nu terug op een afgerond feit |\n| *Ik **verlaat** het dorp op een novemberavond.* | de gebeurtenis wordt als actueel tafereel gepresenteerd |\n\nHet perfectum kan daardoor een herinnering aan het heden van de verteller koppelen: *Ik heb haar daarna nooit meer gezien.* Zo'n zin kan een scène afsluiten en tegelijk de latere kennis van de verteller binnenbrengen.\n\n:::example\nZe **zwaaide** nog één keer vanaf het perron. De trein **trok** op en haar gezicht **verdween** achter de regen. Ik **heb** haar daarna nooit meer **gezien**.\n\nDe laatste zin hoort niet simpelweg bij de opeenvolging op het perron. De verteller overspant vanuit een later moment de hele periode na het vertrek.\n:::\n\nEen auteur kan het perfectum ook gebruiken in een spreeknabije, associatieve vertelstem. Het onderscheid met het imperfectum is dan geen absolute tegenstelling tussen ‘voltooid feit’ en ‘beschrijving’. Let op het referentiepunt en op de tekstfunctie: samenvatting, actuele relevantie, afsluiting of nieuwe inzet.\n\n## Plusquamperfectum opent een eerdere laag\n\nHet **plusquamperfectum** markeert vaak dat een gebeurtenis vóór het actieve verleden raam ligt.\n\n:::example\nLina **vond** de foto onder in de lade. Haar vader **had** hem daar na de verhuizing **verstopt**. In die eerste winter **kwam** hij elke avond laat thuis, **at** zwijgend en **verdween** naar zijn werkkamer. Pas veel later **begreep** ze waarom.\n:::\n\nMet **had verstopt** opent de passage een eerdere laag. Daarna gaan **kwam**, **at** en **verdween** verder in het imperfectum. Dat is mogelijk omdat **in die eerste winter** de terugblik zelfstandig verankert. Een schrijver hoeft dus niet elke zin van een lange flashback in het plusquamperfectum te houden.\n\nDe terugkeer naar de latere verhaallijn moet wel herkenbaar zijn. Dat kan met:\n\n- een tijdanker: **terug in de keuken**, **diezelfde avond**, **jaren later**;\n- een herneming: **Lina legde de foto terug**;\n- een witregel of hoofdstukgrens;\n- een verschuiving in waarneming of verteltempo.\n\nZonder zo'n signaal kan een correct gevormde tijdsprong toch desoriënterend zijn. Voltooide tijden dragen de chronologie niet alleen; tekststructuur en lexicale tijdsaanduidingen doen mee.\n\n## Zou als vooruitblik vanuit het verleden\n\nMet **zou\u002Fzouden + infinitief** kan een verteller vooruitkijken vanuit een punt in het verleden. Die latere gebeurtenis kan op het moment van vertellen al bekend zijn.\n\n| Formulering | Status van het latere gebeuren |\n| --- | --- |\n| *De volgende ochtend **zou** de rivier buiten haar oevers **treden***. | vertellersvooruitblik; de lezer krijgt latere kennis |\n| *Volgens de opzichter **zou** de rivier buiten haar oevers **treden***. | voorspelling of toegeschreven verwachting |\n| *Met minder regen **zou** de rivier binnen haar oevers **blijven***. | voorwaardelijke mogelijkheid |\n\nAlle drie bevatten **zou**, maar alleen de eerste is ondubbelzinnig een literaire vooruitwijzing door een verteller die het vervolg kent. De tweede laat de realisatie open; de derde veronderstelt een voorwaarde.\n\n:::tip\nControleer bij een vooruitwijzing of de verteller de uitkomst als latere werkelijkheid presenteert of slechts een verwachting uit het toenmalige perspectief weergeeft. Voeg zo nodig een vervolgzinnetje toe: **En inderdaad ...**, **Maar zover kwam het niet** of **Niemand wist of ...**\n:::\n\nEen vooruitwijzing kan spanning juist verminderen door de uitkomst alvast te onthullen: *Hij wist niet dat hij het huis nooit meer zou terugzien.* De spanning verschuift dan van **wat** er gebeurt naar **hoe** en **waarom** het gebeurt.\n\n## Directe en vrije indirecte rede\n\nEen tijdwisseling kan ook aangeven wiens tijdelijke en mentale perspectief actief is. In **directe rede** heeft het personage een eigen spreekmoment:\n\n:::example\nVera dacht: ‘**Morgen vertrek ik. Vandaag zeg ik nog niets.**’\n:::\n\nIn indirecte weergave kunnen tijd en deiktische woorden vanuit het verleden raam worden herschikt: *Vera dacht dat ze de volgende dag zou vertrekken en die dag nog niets zou zeggen.*\n\nIn **vrije indirecte rede** kunnen de verleden werkwoordsvormen van de vertelling samengaan met woorden die dicht bij de beleving van het personage staan:\n\n:::example\nVera keek naar de halflege kast. Morgen **zou** ze vertrekken. Vandaag **zei** ze nog niets. Waarom **moest** juist zij alles uitleggen?\n:::\n\n**Morgen**, **vandaag** en de vraagzin liggen dicht bij Vera's ervaringscentrum, terwijl **zou**, **zei** en **moest** binnen het verleden vertelraam passen. Die menging is geen slordige tijdsfout, maar kan de grens tussen verteller en personage bewust poreus maken.\n\nNiet elk literair werk past deiktische woorden op dezelfde manier aan. **Morgen** kan ‘de dag na het nu van het personage’ betekenen, terwijl **de volgende dag** meer afstand schept. De keuze beïnvloedt focalisatie en toon.\n\n## Commentaar van de verteller\n\nEen verteller kan een verleden scène onderbreken met commentaar in het presens. Dat presens kan een algemene uitspraak, een actuele beoordeling of een expliciete aanspreking van de lezer dragen.\n\n:::example\nDe bewoners **sloten** hun luiken en **wachtten**. Angst **maakt** mensen niet zwijgzaam; hij verandert alleen wat ze hardop durven zeggen. Tegen de ochtend **ging** de eerste deur weer open.\n:::\n\nDe middelste zin staat buiten de opeenvolging van die nacht. Hij generaliseert vanuit het perspectief van de verteller. Als daarna het imperfectum terugkeert, wordt de verhaallijn hervat.\n\nZo'n commentaar kan gezaghebbend, beschouwend of ironisch klinken. Bij een onbetrouwbare verteller hoeft de algemene formulering niet de waarheid van het boek weer te geven. Grammaticale algemeenheid is geen garantie voor inhoudelijke geldigheid.\n\n## Verschuiving, breuk of fout?\n\nEen gemarkeerde tijdwisseling is functioneel als de lezer kan reconstrueren wat verandert. De vorm alleen bewijst die functie niet.\n\n| Diagnose | Kenmerk | Redactionele reactie |\n| --- | --- | --- |\n| doelgerichte scèneversnelling | duidelijke grens en geconcentreerd presens | behouden en consequent uitwerken |\n| nieuwe vertelstem | verschuiving valt samen met perspectief of tekstlaag | stem en tijdankers verduidelijken |\n| terugblik of vooruitwijzing | chronologische relatie is afleidbaar | begin en terugkeer markeren |\n| vrije indirecte rede | personagegebonden woorden mengen met vertelvormen | focalisatie consequent houden |\n| onbedoelde breuk | geen nieuw tijdpunt, perspectief of effect | tijden gelijkmaken of functie toevoegen |\n\nEen experimentele roman mag de lezer tijdelijk onzeker maken. Ook dan moet de onzekerheid productief zijn: ze draagt bij aan geheugen, desoriëntatie, meerstemmigheid of een ander centraal effect. Wanneer dezelfde wisseling willekeurig terugkeert, verliest ze haar signaalwaarde.\n\n:::warning\nVerdedig een onduidelijke vorm niet uitsluitend met ‘het is literair’. Literaire vrijheid heft grammaticale interpretatie niet op; ze maakt de verantwoordelijkheid voor ritme, perspectief en samenhang juist groter.\n:::\n\n## Een passage redigeren op temporele werking\n\nLees een literaire passage in meerdere rondes:\n\n1. Markeer per alinea het actieve tijdelijke raam.\n2. Zet gebeurtenissen op volgorde ten opzichte van dat raam en het latere vertelmoment.\n3. Bepaal bij elke verschuiving of tijd, afstand, stem of focalisatie verandert.\n4. Controleer terugblikken en vooruitwijzingen op duidelijke begin- en eindpunten.\n5. Onderstreep deiktische woorden als **nu**, **toen**, **vandaag**, **morgen** en **hier** en bepaal bij wiens perspectief ze horen.\n6. Vergelijk verteltempo, zinslengte en waarneming vóór en na de wisseling.\n7. Herstel tijdwisselingen die geen herkenbaar nieuw perspectief of literair effect dragen.\n\nDe centrale vraag is niet of een tekst ‘dezelfde tijd volhoudt’. Vraag welke temporele positie elke vorm aan de lezer aanbiedt en welk literair effect die positie ondersteunt. Een beheerste verschuiving maakt tijd voelbaar als afstand, herinnering, verwachting of onmiddellijk ervaren scène.",[1301],{"id":1302,"name":1303,"level":1160,"language":9,"isCompleted":1304,"completionPercentage":1305,"totalExercises":26,"completedExercises":1305},"01a0ba4b-87f1-7e59-848a-9416309c59d6","Verteltijd en perspectief in literair proza",false,0,"2026-09-19T15:31:48+00:00","2026-10-11T12:53:41+00:00",[1309],{"id":1310,"title":1311,"vocabularyListWords":1312,"isPublished":1324},"01a0ba4c-4eab-7935-ac3e-379811f316f5","Kernwoorden bij Literaire verschuivingen tussen verteltijden",[1313,1326,1334,1350,1358,1366,1374,1382,1398,1406,1414,1422,1430,1441,1449,1459,1467,1475],{"id":1314,"vocabularyWord":1315,"displayOrder":46},"01a0ba4c-4eab-7a8d-ac3e-3798154f41fb",{"id":1316,"word":1317,"frequency":16,"level":748,"language":9,"audioFilePath":1318,"partsOfSpeech":1319,"audio":1324,"audioUrl":1325},"01a0ba4b-e047-71e2-a58b-8e699bfcc3af","verteller","tts_d7b520834d996fcb_nl-NL.mp3",[1320],{"id":1321,"partOfSpeech":1322,"definition":1323,"isPrimary":1324,"meaningOrder":11},"01a0ba4b-e088-7a01-8497-1c4c440cdaf1","NOUN","",true,"\u002Fuploads\u002Faudio\u002Ftts_d7b520834d996fcb_nl-NL.mp3",{"id":1327,"vocabularyWord":1328,"displayOrder":61},"01a0ba4c-4eab-7af5-ac3e-379816e36625",{"id":1329,"word":1330,"frequency":11,"level":1160,"language":9,"audioFilePath":1331,"partsOfSpeech":1332,"audio":1324,"audioUrl":1333},"01a0ba4b-e314-7e97-abb0-7683ca23b3e9","personage","tts_fd9dc6e97caa1be2_nl-NL.mp3",[],"\u002Fuploads\u002Faudio\u002Ftts_fd9dc6e97caa1be2_nl-NL.mp3",{"id":1335,"vocabularyWord":1336,"displayOrder":66},"01a0ba4c-4eab-7b11-ac3e-379817907110",{"id":1337,"word":1338,"frequency":46,"level":748,"language":9,"audioFilePath":1339,"partsOfSpeech":1340,"audio":1324,"audioUrl":1349},"01a0ba4b-df99-7d6c-8bf6-27bd863975f5","perspectief","tts_220fc5e2d12256d6_nl-NL.mp3",[1341,1345],{"id":1342,"partOfSpeech":1322,"definition":1343,"exampleSentences":1344,"isPrimary":1324,"meaningOrder":11},"01a0ba4b-dfe4-75e9-ac55-929163c21a60","(het; perspectieven) manier waarop iemand vanuit een bepaalde ervaring of positie naar een onderwerp kijkt.","Vanuit het perspectief van de bewoners heeft het plan ook duidelijke nadelen.",{"id":1346,"partOfSpeech":1322,"definition":1347,"exampleSentences":1348,"isPrimary":1304,"meaningOrder":16},"01a0ba4b-dfe4-7635-ac55-929164be5fc3","(het; perspectieven) gunstige mogelijkheid of vooruitzicht voor de toekomst.","De opleiding biedt jongeren meer perspectief op vast werk.","\u002Fuploads\u002Faudio\u002Ftts_220fc5e2d12256d6_nl-NL.mp3",{"id":1351,"vocabularyWord":1352,"displayOrder":76},"01a0ba4c-4eab-7b49-ac3e-379818df526b",{"id":1353,"word":1354,"frequency":11,"level":984,"language":9,"audioFilePath":1355,"partsOfSpeech":1356,"audio":1324,"audioUrl":1357},"01a0ba4b-e375-788b-8c61-09359db92b73","ervaringscentrum","tts_7b326540f63486e7_nl-NL.mp3",[],"\u002Fuploads\u002Faudio\u002Ftts_7b326540f63486e7_nl-NL.mp3",{"id":1359,"vocabularyWord":1360,"displayOrder":81},"01a0ba4c-4eab-7b65-ac3e-3798190c5cd0",{"id":1361,"word":1362,"frequency":41,"level":231,"language":9,"audioFilePath":1363,"partsOfSpeech":1364,"audio":1324,"audioUrl":1365},"01a0ba4b-e157-79c4-9b63-ac2fedaea6c3","afstand","tts_4af8c98a6e6f0be4_nl-NL.mp3",[],"\u002Fuploads\u002Faudio\u002Ftts_4af8c98a6e6f0be4_nl-NL.mp3",{"id":1367,"vocabularyWord":1368,"displayOrder":91},"01a0ba4c-4eab-7b9d-ac3e-37981a56f7ec",{"id":1369,"word":1370,"frequency":16,"level":748,"language":9,"audioFilePath":1371,"partsOfSpeech":1372,"audio":1324,"audioUrl":1373},"01a0ba4b-db32-7cb4-8030-abfd4caf5e5f","verhaallijn","tts_66ee0ce37d18d28d_nl-NL.mp3",[],"\u002Fuploads\u002Faudio\u002Ftts_66ee0ce37d18d28d_nl-NL.mp3",{"id":1375,"vocabularyWord":1376,"displayOrder":96},"01a0ba4c-4eab-7bb5-ac3e-37981a5e2eed",{"id":1377,"word":1378,"frequency":16,"level":748,"language":9,"audioFilePath":1379,"partsOfSpeech":1380,"audio":1324,"audioUrl":1381},"01a0ba4b-de68-72eb-8c26-0c0af29efb7b","voorgrond","tts_ed293dd20643cf0f_nl-NL.mp3",[],"\u002Fuploads\u002Faudio\u002Ftts_ed293dd20643cf0f_nl-NL.mp3",{"id":1383,"vocabularyWord":1384,"displayOrder":101},"01a0ba4c-4eab-7bd1-ac3e-37981b31af1e",{"id":1385,"word":1386,"frequency":46,"level":748,"language":9,"audioFilePath":1387,"partsOfSpeech":1388,"audio":1324,"audioUrl":1397},"01a0ba4b-dcb4-70fa-be6c-9dbbe15d1856","achtergrond","tts_1a548e3a0e523d90_nl-NL.mp3",[1389,1393],{"id":1390,"partOfSpeech":1322,"definition":1391,"exampleSentences":1392,"isPrimary":1324,"meaningOrder":11},"01a0ba4b-dcc3-7be6-8bac-76b93f125d1e","(de; achtergronden) ervaringen, opleiding en omstandigheden die helpen verklaren wie iemand is of waarom iets gebeurt.","Kandidaten met verschillende culturele achtergronden reageerden op de vacature.",{"id":1394,"partOfSpeech":1322,"definition":1395,"exampleSentences":1396,"isPrimary":1304,"meaningOrder":16},"01a0ba4b-dcc3-7c2a-8bac-76b93fc9332c","(de; achtergronden) deel van een beeld of ruimte dat zich achter het belangrijkste onderwerp bevindt.","Op de foto is het oude station op de achtergrond te zien.","\u002Fuploads\u002Faudio\u002Ftts_1a548e3a0e523d90_nl-NL.mp3",{"id":1399,"vocabularyWord":1400,"displayOrder":106},"01a0ba4c-4eab-7bed-ac3e-37981c2cdb32",{"id":1401,"word":1402,"frequency":11,"level":984,"language":9,"audioFilePath":1403,"partsOfSpeech":1404,"audio":1324,"audioUrl":1405},"01a0ba4b-dbed-7826-bcb6-9ae622f577e3","referentiepunt","tts_ee22876a804c7bff_nl-NL.mp3",[],"\u002Fuploads\u002Faudio\u002Ftts_ee22876a804c7bff_nl-NL.mp3",{"id":1407,"vocabularyWord":1408,"displayOrder":111},"01a0ba4c-4eab-7c09-ac3e-37981cba8ec3",{"id":1409,"word":1410,"frequency":31,"level":748,"language":9,"audioFilePath":1411,"partsOfSpeech":1412,"audio":1324,"audioUrl":1413},"01a0ba4b-db17-7352-8d0f-3da3bc441a3f","terugblik","tts_3b7f41daf39d715f_nl-NL.mp3",[],"\u002Fuploads\u002Faudio\u002Ftts_3b7f41daf39d715f_nl-NL.mp3",{"id":1415,"vocabularyWord":1416,"displayOrder":116},"01a0ba4c-4eab-7c25-ac3e-37981d5ee0d2",{"id":1417,"word":1418,"frequency":11,"level":984,"language":9,"audioFilePath":1419,"partsOfSpeech":1420,"audio":1324,"audioUrl":1421},"01a0ba4b-e3ff-776c-bb17-a89e7622245c","herneming","tts_378444e6b6b7f95a_nl-NL.mp3",[],"\u002Fuploads\u002Faudio\u002Ftts_378444e6b6b7f95a_nl-NL.mp3",{"id":1423,"vocabularyWord":1424,"displayOrder":121},"01a0ba4c-4eab-7c41-ac3e-37981dda5580",{"id":1425,"word":1426,"frequency":11,"level":984,"language":9,"audioFilePath":1427,"partsOfSpeech":1428,"audio":1324,"audioUrl":1429},"01a0ba4b-db89-7f38-a766-72e99f0fec49","tijdsprong","tts_1dbf43ae597067a1_nl-NL.mp3",[],"\u002Fuploads\u002Faudio\u002Ftts_1dbf43ae597067a1_nl-NL.mp3",{"id":1431,"vocabularyWord":1432,"displayOrder":131},"01a0ba4c-4eab-7c75-ac3e-37981e621348",{"id":1433,"word":1434,"frequency":56,"level":231,"language":9,"audioFilePath":1435,"partsOfSpeech":1436,"audio":1324,"audioUrl":1440},"01a0ba4b-e525-72de-9189-db1a30080cc3","zullen","tts_db62e1c74c948569_nl-NL.mp3",[1437],{"id":1438,"partOfSpeech":1439,"definition":1323,"isPrimary":1324,"meaningOrder":11},"01a0ba4b-e52f-7e82-b8a0-7c156399661e","VERB","\u002Fuploads\u002Faudio\u002Ftts_db62e1c74c948569_nl-NL.mp3",{"id":1442,"vocabularyWord":1443,"displayOrder":141},"01a0ba4c-4eab-7cad-ac3e-37981ff3ccb3",{"id":1444,"word":1445,"frequency":16,"level":984,"language":9,"audioFilePath":1446,"partsOfSpeech":1447,"audio":1324,"audioUrl":1448},"01a0ba4b-e2f2-757a-ab6b-54e24b85fda9","chronologie","tts_b427bc2c373b7c0b_nl-NL.mp3",[],"\u002Fuploads\u002Faudio\u002Ftts_b427bc2c373b7c0b_nl-NL.mp3",{"id":1450,"vocabularyWord":1451,"displayOrder":166},"01a0ba4c-4eab-7d41-ac3e-379821afc6e0",{"id":1452,"word":1453,"frequency":41,"level":748,"language":9,"audioFilePath":1454,"partsOfSpeech":1455,"audio":1324,"audioUrl":1458},"01a0ba4b-e1f8-7c72-aec4-ab357a119da1","commentaar","tts_dc4105342504ef02_nl-NL.mp3",[1456],{"id":1457,"partOfSpeech":1322,"definition":1323,"isPrimary":1324,"meaningOrder":11},"01a0ba4b-e203-7d30-9f47-2d81dc85e49a","\u002Fuploads\u002Faudio\u002Ftts_dc4105342504ef02_nl-NL.mp3",{"id":1460,"vocabularyWord":1461,"displayOrder":171},"01a0ba4c-4eab-7d5d-ac3e-379821d6bd27",{"id":1462,"word":1463,"frequency":36,"level":748,"language":9,"audioFilePath":1464,"partsOfSpeech":1465,"audio":1324,"audioUrl":1466},"01a0ba4b-e35b-70cd-ab48-fd9d63b59f54","onbetrouwbaar","tts_a5fddfbed4410b2b_nl-NL.mp3",[],"\u002Fuploads\u002Faudio\u002Ftts_a5fddfbed4410b2b_nl-NL.mp3",{"id":1468,"vocabularyWord":1469,"displayOrder":176},"01a0ba4c-4eab-7d75-ac3e-379822775d76",{"id":1470,"word":1471,"frequency":16,"level":984,"language":9,"audioFilePath":1472,"partsOfSpeech":1473,"audio":1324,"audioUrl":1474},"01a0ba4b-e42a-7b16-8299-ec9b4fed820e","verschuiving","tts_dcfc5fc18f4d5a65_nl-NL.mp3",[],"\u002Fuploads\u002Faudio\u002Ftts_dcfc5fc18f4d5a65_nl-NL.mp3",{"id":1476,"vocabularyWord":1477,"displayOrder":186},"01a0ba4c-4eab-7dad-ac3e-379823891fff",{"id":1478,"word":1479,"frequency":36,"level":492,"language":9,"audioFilePath":1480,"partsOfSpeech":1481,"audio":1324,"audioUrl":1482},"01a0ba4b-e39e-7dcd-8808-ced1514b4618","breuk","tts_63fe37741d8c2297_nl-NL.mp3",[],"\u002Fuploads\u002Faudio\u002Ftts_63fe37741d8c2297_nl-NL.mp3",{"name":1303,"slug":1484,"language":9},"verteltijd-en-perspectief-in-literair-proza-c2",[],{"id":1302,"name":1303,"slug":1484,"language":9,"level":1160,"introduction":1487,"lessonCount":16,"totalExercises":26,"objectives":1488,"prerequisites":1492,"lessons":1495},"Literaire tijd is geen mechanische chronologie. Je onderzoekt hoe verteller en personage verschillende ankerpunten delen, en hoe verschuivingen tussen verteltijden nabijheid, terugblik, vooruitwijzing, ritme en commentaar organiseren.",[1489,1490,1491],"De tijds- en perspectiefankers van vrije indirecte rede reconstrueren.","Historisch presens, perfectum, plusquamperfectum en zou vanuit hun lokale vertelwerking interpreteren.","Een tijdwisseling als functioneel stijlmiddel of onduidelijke breuk beoordelen.",[1493,1494],"Je kunt gebeurtenistijd, referentietijd en verteltijd onderscheiden.","Je herkent directe, indirecte en vrije indirecte rede.",[1496,1507],{"id":1188,"contentId":1497,"slug":1190,"title":1189,"level":1160,"summary":1498,"order":11,"exercises":1499},"pg_e237894d-60d9-4199-8924-dd004a3a367d","Volg verteller en personage tegelijk via tijd, deixis en modaliteit in vrije indirecte rede.",[1500,1504],{"id":1501,"title":1502,"order":1305,"type":1503},"01a0ba4b-bcd2-70f6-8cde-3630a55f2713","Tijd en deixis vanuit het personage","word_select",{"id":1505,"title":1506,"order":11,"type":1503},"01a0ba4b-bce8-7cd1-9322-888e389b79a5","Stem, zekerheid en perspectief bewaken",{"id":1193,"contentId":1508,"slug":1195,"title":1194,"level":1160,"summary":1509,"order":16,"exercises":1510},"pg_4b91ce05-9dd3-440f-8442-9bfe45fc7fb7","Analyseer verschuivingen tussen imperfectum, presens, perfectum en plusquamperfectum als perspectief-, afstands- en ritmemiddel.",[1511,1514],{"id":1512,"title":1513,"order":1305,"type":1503},"01a0ba4b-b010-794a-95c5-099bfb85e1ab","Tijdlagen en vertelafstand",{"id":1515,"title":1516,"order":11,"type":1503},"01a0ba4b-b025-7696-9a52-906982f8be56","Perspectief, vooruitwijzing en redactie",[1518,1524],{"@id":1519,"@type":1520,"id":1512,"grammarPage":1521,"title":1513,"instructions":1522,"displayOrder":1305,"type":1503,"questionCount":66,"blankCount":66,"isCompleted":1304,"ogImageUrl":1523},"\u002Fapi\u002Fgrammar_exercises\u002F01a0ba4b-b010-794a-95c5-099bfb85e1ab","GrammarExercise","\u002Fapi\u002Fgrammar_pages\u002F01a0ba4b-8b11-7b97-af3f-dbd6f5d143cd","Lees elke passage en kies de analyse die door de tekst wordt ondersteund. Beoordeel het referentiepunt en de tekstfunctie, niet alleen de werkwoordsvorm.","\u002Fuploads\u002Fimages\u002Fgpimg_dc56a3dc-b00e-496b-9c9e-e3f5492d846f_hero.webp?v=1789831917",{"@id":1525,"@type":1520,"id":1515,"grammarPage":1521,"title":1516,"instructions":1526,"displayOrder":11,"type":1503,"questionCount":66,"blankCount":66,"isCompleted":1304,"ogImageUrl":1527},"\u002Fapi\u002Fgrammar_exercises\u002F01a0ba4b-b025-7696-9a52-906982f8be56","Kies de analyse of redactionele beslissing die bij alle zichtbare aanwijzingen past. Een andere tijdsvorm is niet automatisch een fout.","\u002Fuploads\u002Fimages\u002Fgpimg_15334b91-327a-4bc1-acc0-48e71e186fe4_hero.webp?v=1789831917",{"id":1512,"grammarPage":1521,"title":1513,"instructions":1522,"seoTitle":1529,"seoDescription":1530,"displayOrder":1305,"type":1503,"questions":1531,"ogImageUrl":1523},"Verteltijden in literatuur: tijdlagen","Analyseer romanpassages met wisselingen tussen verleden en tegenwoordige tijd en kies wat de tekst zegt over referentiepunt en vertelafstand.",[1532],{"id":1533,"sentenceTemplate":1534,"displayOrder":1305,"explanation":1535,"exampleSentence":1536,"blanks":1537},"01a0ba4b-b010-7b72-95c5-099bfd520e11","Een roman vertelt over 1890: ‘De koets wachtte. Dan springt de gevangene naar buiten. Een ogenblik later verdween hij tussen de bomen.’ Bij ‘springt’ verandert __1__.","Het verleden raam en de terugkeer met ‘verdween’ plaatsen de ontsnapping in 1890. Het historisch presens brengt het moment dichterbij zonder het naar het schrijfheden te verplaatsen of een terugblik te openen.","Tijdens de tocht van 1912 brak de mast. Ineens slaat een golf over het dek. Daarna werd alles stil.",[1538],{"id":1539,"blankNumber":11,"options":1540},"01a0ba4b-b010-7b22-95c5-099bfd14a2f2",[1541,1544,1547],{"id":1542,"optionText":1543,"isCorrect":1304,"displayOrder":1305},"01a0ba4b-b010-7a82-95c5-099bfc37eb75","de historische datering van de ontsnapping naar het schrijfheden",{"id":1545,"optionText":1546,"isCorrect":1324,"displayOrder":11},"01a0ba4b-b010-7ac2-95c5-099bfc45a5f9","de presentatie van een gebeurtenis binnen hetzelfde historische tijdvak",{"id":1548,"optionText":1549,"isCorrect":1304,"displayOrder":16},"01a0ba4b-b010-7aee-95c5-099bfcd50838","de chronologische richting van de passage naar een eerdere ontsnapping",{"html":1551,"toc":1552},"\u003Ch2 id=\"verteltijd-is-ook-een-stijlmiddel\">\u003Cspan class=\"section-number\" aria-hidden=\"true\">1.\u003C\u002Fspan>Verteltijd is ook een stijlmiddel\u003C\u002Fh2>\n\u003Cp>Een vertelling hoeft niet van begin tot eind in één werkwoordstijd te staan. Een schrijver kan tussen het \u003Cstrong>imperfectum\u003C\u002Fstrong>, het \u003Cstrong>presens\u003C\u002Fstrong>, het \u003Cstrong>perfectum\u003C\u002Fstrong> en het \u003Cstrong>plusquamperfectum\u003C\u002Fstrong> verschuiven om een ander gezichtspunt, een andere afstand of een andere tekstlaag te activeren.\u003C\u002Fp>\n\u003Cdiv class=\"grammar-callout grammar-callout--example\">\u003Cp>Het plein \u003Cstrong>lag\u003C\u002Fstrong> verlaten. Mara \u003Cstrong>liep\u003C\u002Fstrong> naar de fontein en \u003Cstrong>keek\u003C\u002Fstrong> om zich heen. Dan \u003Cstrong>hoort\u003C\u002Fstrong> ze achter zich een metalen klik. Ze \u003Cstrong>draait\u003C\u002Fstrong> zich om. Niemand. Later \u003Cstrong>zou\u003C\u002Fstrong> ze zich vooral die stilte herinneren.\u003C\u002Fp>\n\u003C\u002Fdiv>\n\u003Cp>De passage begint in een verleden vertelraam, schakelt voor het schrikmoment naar het presens en kijkt ten slotte vanuit dat verleden vooruit. De gebeurtenis verandert niet van historische datum; de manier waarop de verteller haar presenteert verandert.\u003C\u002Fp>\n\u003Cp>Een geslaagde verschuiving is dus meer dan variatie in werkwoordsvormen. Ze herschikt de verhouding tussen:\u003C\u002Fp>\n\u003Cul>\n\u003Cli>het moment waarop wordt verteld;\u003C\u002Fli>\n\u003Cli>het tijdelijke oriëntatiepunt binnen het verhaal;\u003C\u002Fli>\n\u003Cli>de gebeurtenissen die vóór, tijdens of na dat punt liggen;\u003C\u002Fli>\n\u003Cli>de waarneming van de verteller of een personage.\u003C\u002Fli>\n\u003C\u002Ful>\n\u003Ch2 id=\"het-verleden-als-onopvallend-vertelraam\">\u003Cspan class=\"section-number\" aria-hidden=\"true\">2.\u003C\u002Fspan>Het verleden als onopvallend vertelraam\u003C\u002Fh2>\n\u003Cp>Het \u003Cstrong>imperfectum\u003C\u002Fstrong> is een gebruikelijk raam voor literaire vertellingen in het verleden. Binnen dat raam kan dezelfde vorm zowel opeenvolgende gebeurtenissen als achtergronden en toestanden weergeven.\u003C\u002Fp>\n\u003Ctable>\n\u003Cthead>\n\u003Ctr>\n\u003Cth>Functie in de passage\u003C\u002Fth>\n\u003Cth>Voorbeeld\u003C\u002Fth>\n\u003Cth>Wat bepaalt de lezing?\u003C\u002Fth>\n\u003C\u002Ftr>\n\u003C\u002Fthead>\n\u003Ctbody>\u003Ctr>\n\u003Ctd>verhaallijn\u003C\u002Ftd>\n\u003Ctd>\u003Cem>Hij \u003Cstrong>opende\u003C\u002Fstrong> de brief, \u003Cstrong>las\u003C\u002Fstrong> de eerste zin en \u003Cstrong>verstijfde\u003C\u002Fstrong>\u003C\u002Fem>.\u003C\u002Ftd>\n\u003Ctd>opeenvolging en werkwoordbetekenis\u003C\u002Ftd>\n\u003C\u002Ftr>\n\u003Ctr>\n\u003Ctd>achtergrond\u003C\u002Ftd>\n\u003Ctd>\u003Cem>De regen \u003Cstrong>tikte\u003C\u002Fstrong> tegen het raam.\u003C\u002Fem>\u003C\u002Ftd>\n\u003Ctd>duur en gelijktijdigheid\u003C\u002Ftd>\n\u003C\u002Ftr>\n\u003Ctr>\n\u003Ctd>toestand\u003C\u002Ftd>\n\u003Ctd>\u003Cem>Hij \u003Cstrong>kende\u003C\u002Fstrong> het handschrift.\u003C\u002Fem>\u003C\u002Ftd>\n\u003Ctd>statische betekenis\u003C\u002Ftd>\n\u003C\u002Ftr>\n\u003Ctr>\n\u003Ctd>gewoonte\u003C\u002Ftd>\n\u003Ctd>\u003Cem>Elke winter \u003Cstrong>schreef\u003C\u002Fstrong> zij hem één kaart.\u003C\u002Fem>\u003C\u002Ftd>\n\u003Ctd>frequentiebepaling\u003C\u002Ftd>\n\u003C\u002Ftr>\n\u003C\u002Ftbody>\u003C\u002Ftable>\n\u003Cp>Het is daarom te grof om het imperfectum gelijk te stellen aan ‘achtergrond’. Ook een reeks centrale gebeurtenissen kan in het imperfectum staan. Voorgrond en achtergrond ontstaan uit een samenspel van werkwoordbetekenis, zinsbouw, alinea-indeling, tijdsbepalingen en verteltempo.\u003C\u002Fp>\n\u003Cdiv class=\"grammar-callout grammar-callout--note\">\u003Cp>De termen \u003Cem>verteltijd\u003C\u002Fem> en \u003Cem>verhaaltijd\u003C\u002Fem> worden in de literatuurwetenschap ook gebruikt voor de duur van het vertellen en de duur van de gebeurtenissen. In deze les betekent \u003Cstrong>verteltijd\u003C\u002Fstrong> het actieve temporele raam van een passage.\u003C\u002Fp>\n\u003C\u002Fdiv>\n\u003Ch2 id=\"historisch-presens-nabijheid-zonder-nieuw-heden\">\u003Cspan class=\"section-number\" aria-hidden=\"true\">3.\u003C\u002Fspan>Historisch presens: nabijheid zonder nieuw heden\u003C\u002Fh2>\n\u003Cp>Met het \u003Cstrong>historisch presens\u003C\u002Fstrong> presenteert de verteller een gebeurtenis uit het verleden in de tegenwoordige tijd. Dat kan de afstand tijdelijk verkleinen, een omslag markeren of het ritme versnellen.\u003C\u002Fp>\n\u003Cdiv class=\"grammar-callout grammar-callout--example\">\u003Cp>Tot dat moment \u003Cstrong>had\u003C\u002Fstrong> Elias geen woord gezegd. Hij \u003Cstrong>stond\u003C\u002Fstrong> bij het raam, bijna onzichtbaar achter het gordijn. Dan \u003Cstrong>stapt\u003C\u002Fstrong> hij naar voren, \u003Cstrong>legt\u003C\u002Fstrong> de sleutel op tafel en \u003Cstrong>zegt\u003C\u002Fstrong>: ‘Jullie zoeken de verkeerde deur.’\u003C\u002Fp>\n\u003C\u002Fdiv>\n\u003Cp>De woorden \u003Cstrong>tot dat moment\u003C\u002Fstrong> en \u003Cstrong>dan\u003C\u002Fstrong> maken de sprong herkenbaar. Het presens betekent hier niet dat Elias handelt op het moment waarop de roman wordt geschreven. De verteller verplaatst het ervaringscentrum naar de scène.\u003C\u002Fp>\n\u003Cp>Het effect is niet automatisch ‘spannender’. Een historisch presens kan ook zakelijk samenvatten: \u003Cem>In 1928 \u003Cstrong>verhuist\u003C\u002Fstrong> het gezin naar Antwerpen; drie jaar later \u003Cstrong>keert\u003C\u002Fstrong> het terug.\u003C\u002Fem> In een roman kan dezelfde vorm afstandelijk, filmisch, ironisch of juist indringend werken. Dat hangt af van de omliggende stijl.\u003C\u002Fp>\n\u003Cp>Gebruik bij analyse daarom preciezere vragen:\u003C\u002Fp>\n\u003Col>\n\u003Cli>Waar begint en eindigt de presenspassage?\u003C\u002Fli>\n\u003Cli>Welke gebeurtenis krijgt door de omschakeling extra gewicht?\u003C\u002Fli>\n\u003Cli>Verandert ook de waarneming, de zinslengte of het ritme?\u003C\u002Fli>\n\u003Cli>Keert de tekst daarna naar het oude raam terug, of ontstaat een nieuw raam?\u003C\u002Fli>\n\u003C\u002Fol>\n\u003Cdiv class=\"grammar-callout grammar-callout--warning\">\u003Cp>Noem niet elke tegenwoordige tijd in een verleden verhaal historisch presens. In \u003Cem>Ze wist dat water bij normale luchtdruk rond honderd graden kookt\u003C\u002Fem> geeft \u003Cstrong>kookt\u003C\u002Fstrong> een algemeen geldige bewering weer. Dat is een ander gebruik van het presens.\u003C\u002Fp>\n\u003C\u002Fdiv>\n\u003Ch2 id=\"perfectum-tussen-terugblik-en-vertellersheden\">\u003Cspan class=\"section-number\" aria-hidden=\"true\">4.\u003C\u002Fspan>Perfectum tussen terugblik en vertellersheden\u003C\u002Fh2>\n\u003Cp>Het \u003Cstrong>perfectum\u003C\u002Fstrong> presenteert een gebeurtenis als voorafgaand aan een actief referentiepunt. In literair proza kan dat referentiepunt het actuele spreekmoment van een ik-verteller zijn, maar ook een tijdelijk ‘nu’ dat de tekst heeft opgebouwd.\u003C\u002Fp>\n\u003Cp>Vergelijk drie mogelijke openingen:\u003C\u002Fp>\n\u003Ctable>\n\u003Cthead>\n\u003Ctr>\n\u003Cth>Opening\u003C\u002Fth>\n\u003Cth>Uitgangspunt van de stem\u003C\u002Fth>\n\u003C\u002Ftr>\n\u003C\u002Fthead>\n\u003Ctbody>\u003Ctr>\n\u003Ctd>\u003Cem>Ik \u003Cstrong>verliet\u003C\u002Fstrong> het dorp op een novemberavond.\u003C\u002Fem>\u003C\u002Ftd>\n\u003Ctd>de vertelling opent direct in een verleden raam\u003C\u002Ftd>\n\u003C\u002Ftr>\n\u003Ctr>\n\u003Ctd>\u003Cem>Ik \u003Cstrong>heb\u003C\u002Fstrong> het dorp op een novemberavond \u003Cstrong>verlaten\u003C\u002Fstrong>\u003C\u002Fem>.\u003C\u002Ftd>\n\u003Ctd>de verteller kijkt vanuit een later nu terug op een afgerond feit\u003C\u002Ftd>\n\u003C\u002Ftr>\n\u003Ctr>\n\u003Ctd>\u003Cem>Ik \u003Cstrong>verlaat\u003C\u002Fstrong> het dorp op een novemberavond.\u003C\u002Fem>\u003C\u002Ftd>\n\u003Ctd>de gebeurtenis wordt als actueel tafereel gepresenteerd\u003C\u002Ftd>\n\u003C\u002Ftr>\n\u003C\u002Ftbody>\u003C\u002Ftable>\n\u003Cp>Het perfectum kan daardoor een herinnering aan het heden van de verteller koppelen: \u003Cem>Ik heb haar daarna nooit meer gezien.\u003C\u002Fem> Zo'n zin kan een scène afsluiten en tegelijk de latere kennis van de verteller binnenbrengen.\u003C\u002Fp>\n\u003Cdiv class=\"grammar-callout grammar-callout--example\">\u003Cp>Ze \u003Cstrong>zwaaide\u003C\u002Fstrong> nog één keer vanaf het perron. De trein \u003Cstrong>trok\u003C\u002Fstrong> op en haar gezicht \u003Cstrong>verdween\u003C\u002Fstrong> achter de regen. Ik \u003Cstrong>heb\u003C\u002Fstrong> haar daarna nooit meer \u003Cstrong>gezien\u003C\u002Fstrong>.\u003C\u002Fp>\n\u003Cp>De laatste zin hoort niet simpelweg bij de opeenvolging op het perron. De verteller overspant vanuit een later moment de hele periode na het vertrek.\u003C\u002Fp>\n\u003C\u002Fdiv>\n\u003Cp>Een auteur kan het perfectum ook gebruiken in een spreeknabije, associatieve vertelstem. Het onderscheid met het imperfectum is dan geen absolute tegenstelling tussen ‘voltooid feit’ en ‘beschrijving’. Let op het referentiepunt en op de tekstfunctie: samenvatting, actuele relevantie, afsluiting of nieuwe inzet.\u003C\u002Fp>\n\u003Ch2 id=\"plusquamperfectum-opent-een-eerdere-laag\">\u003Cspan class=\"section-number\" aria-hidden=\"true\">5.\u003C\u002Fspan>Plusquamperfectum opent een eerdere laag\u003C\u002Fh2>\n\u003Cp>Het \u003Cstrong>plusquamperfectum\u003C\u002Fstrong> markeert vaak dat een gebeurtenis vóór het actieve verleden raam ligt.\u003C\u002Fp>\n\u003Cdiv class=\"grammar-callout grammar-callout--example\">\u003Cp>Lina \u003Cstrong>vond\u003C\u002Fstrong> de foto onder in de lade. Haar vader \u003Cstrong>had\u003C\u002Fstrong> hem daar na de verhuizing \u003Cstrong>verstopt\u003C\u002Fstrong>. In die eerste winter \u003Cstrong>kwam\u003C\u002Fstrong> hij elke avond laat thuis, \u003Cstrong>at\u003C\u002Fstrong> zwijgend en \u003Cstrong>verdween\u003C\u002Fstrong> naar zijn werkkamer. Pas veel later \u003Cstrong>begreep\u003C\u002Fstrong> ze waarom.\u003C\u002Fp>\n\u003C\u002Fdiv>\n\u003Cp>Met \u003Cstrong>had verstopt\u003C\u002Fstrong> opent de passage een eerdere laag. Daarna gaan \u003Cstrong>kwam\u003C\u002Fstrong>, \u003Cstrong>at\u003C\u002Fstrong> en \u003Cstrong>verdween\u003C\u002Fstrong> verder in het imperfectum. Dat is mogelijk omdat \u003Cstrong>in die eerste winter\u003C\u002Fstrong> de terugblik zelfstandig verankert. Een schrijver hoeft dus niet elke zin van een lange flashback in het plusquamperfectum te houden.\u003C\u002Fp>\n\u003Cp>De terugkeer naar de latere verhaallijn moet wel herkenbaar zijn. Dat kan met:\u003C\u002Fp>\n\u003Cul>\n\u003Cli>een tijdanker: \u003Cstrong>terug in de keuken\u003C\u002Fstrong>, \u003Cstrong>diezelfde avond\u003C\u002Fstrong>, \u003Cstrong>jaren later\u003C\u002Fstrong>;\u003C\u002Fli>\n\u003Cli>een herneming: \u003Cstrong>Lina legde de foto terug\u003C\u002Fstrong>;\u003C\u002Fli>\n\u003Cli>een witregel of hoofdstukgrens;\u003C\u002Fli>\n\u003Cli>een verschuiving in waarneming of verteltempo.\u003C\u002Fli>\n\u003C\u002Ful>\n\u003Cp>Zonder zo'n signaal kan een correct gevormde tijdsprong toch desoriënterend zijn. Voltooide tijden dragen de chronologie niet alleen; tekststructuur en lexicale tijdsaanduidingen doen mee.\u003C\u002Fp>\n\u003Ch2 id=\"zou-als-vooruitblik-vanuit-het-verleden\">\u003Cspan class=\"section-number\" aria-hidden=\"true\">6.\u003C\u002Fspan>Zou als vooruitblik vanuit het verleden\u003C\u002Fh2>\n\u003Cp>Met \u003Cstrong>zou\u002Fzouden + infinitief\u003C\u002Fstrong> kan een verteller vooruitkijken vanuit een punt in het verleden. Die latere gebeurtenis kan op het moment van vertellen al bekend zijn.\u003C\u002Fp>\n\u003Ctable>\n\u003Cthead>\n\u003Ctr>\n\u003Cth>Formulering\u003C\u002Fth>\n\u003Cth>Status van het latere gebeuren\u003C\u002Fth>\n\u003C\u002Ftr>\n\u003C\u002Fthead>\n\u003Ctbody>\u003Ctr>\n\u003Ctd>\u003Cem>De volgende ochtend \u003Cstrong>zou\u003C\u002Fstrong> de rivier buiten haar oevers \u003Cstrong>treden\u003C\u002Fstrong>\u003C\u002Fem>.\u003C\u002Ftd>\n\u003Ctd>vertellersvooruitblik; de lezer krijgt latere kennis\u003C\u002Ftd>\n\u003C\u002Ftr>\n\u003Ctr>\n\u003Ctd>\u003Cem>Volgens de opzichter \u003Cstrong>zou\u003C\u002Fstrong> de rivier buiten haar oevers \u003Cstrong>treden\u003C\u002Fstrong>\u003C\u002Fem>.\u003C\u002Ftd>\n\u003Ctd>voorspelling of toegeschreven verwachting\u003C\u002Ftd>\n\u003C\u002Ftr>\n\u003Ctr>\n\u003Ctd>\u003Cem>Met minder regen \u003Cstrong>zou\u003C\u002Fstrong> de rivier binnen haar oevers \u003Cstrong>blijven\u003C\u002Fstrong>\u003C\u002Fem>.\u003C\u002Ftd>\n\u003Ctd>voorwaardelijke mogelijkheid\u003C\u002Ftd>\n\u003C\u002Ftr>\n\u003C\u002Ftbody>\u003C\u002Ftable>\n\u003Cp>Alle drie bevatten \u003Cstrong>zou\u003C\u002Fstrong>, maar alleen de eerste is ondubbelzinnig een literaire vooruitwijzing door een verteller die het vervolg kent. De tweede laat de realisatie open; de derde veronderstelt een voorwaarde.\u003C\u002Fp>\n\u003Cdiv class=\"grammar-callout grammar-callout--tip\">\u003Cp>Controleer bij een vooruitwijzing of de verteller de uitkomst als latere werkelijkheid presenteert of slechts een verwachting uit het toenmalige perspectief weergeeft. Voeg zo nodig een vervolgzinnetje toe: \u003Cstrong>En inderdaad ...\u003C\u002Fstrong>, \u003Cstrong>Maar zover kwam het niet\u003C\u002Fstrong> of \u003Cstrong>Niemand wist of ...\u003C\u002Fstrong>\u003C\u002Fp>\n\u003C\u002Fdiv>\n\u003Cp>Een vooruitwijzing kan spanning juist verminderen door de uitkomst alvast te onthullen: \u003Cem>Hij wist niet dat hij het huis nooit meer zou terugzien.\u003C\u002Fem> De spanning verschuift dan van \u003Cstrong>wat\u003C\u002Fstrong> er gebeurt naar \u003Cstrong>hoe\u003C\u002Fstrong> en \u003Cstrong>waarom\u003C\u002Fstrong> het gebeurt.\u003C\u002Fp>\n\u003Ch2 id=\"directe-en-vrije-indirecte-rede\">\u003Cspan class=\"section-number\" aria-hidden=\"true\">7.\u003C\u002Fspan>Directe en vrije indirecte rede\u003C\u002Fh2>\n\u003Cp>Een tijdwisseling kan ook aangeven wiens tijdelijke en mentale perspectief actief is. In \u003Cstrong>directe rede\u003C\u002Fstrong> heeft het personage een eigen spreekmoment:\u003C\u002Fp>\n\u003Cdiv class=\"grammar-callout grammar-callout--example\">\u003Cp>Vera dacht: ‘\u003Cstrong>Morgen vertrek ik. Vandaag zeg ik nog niets.\u003C\u002Fstrong>’\u003C\u002Fp>\n\u003C\u002Fdiv>\n\u003Cp>In indirecte weergave kunnen tijd en deiktische woorden vanuit het verleden raam worden herschikt: \u003Cem>Vera dacht dat ze de volgende dag zou vertrekken en die dag nog niets zou zeggen.\u003C\u002Fem>\u003C\u002Fp>\n\u003Cp>In \u003Cstrong>vrije indirecte rede\u003C\u002Fstrong> kunnen de verleden werkwoordsvormen van de vertelling samengaan met woorden die dicht bij de beleving van het personage staan:\u003C\u002Fp>\n\u003Cdiv class=\"grammar-callout grammar-callout--example\">\u003Cp>Vera keek naar de halflege kast. Morgen \u003Cstrong>zou\u003C\u002Fstrong> ze vertrekken. Vandaag \u003Cstrong>zei\u003C\u002Fstrong> ze nog niets. Waarom \u003Cstrong>moest\u003C\u002Fstrong> juist zij alles uitleggen?\u003C\u002Fp>\n\u003C\u002Fdiv>\n\u003Cp>\u003Cstrong>Morgen\u003C\u002Fstrong>, \u003Cstrong>vandaag\u003C\u002Fstrong> en de vraagzin liggen dicht bij Vera's ervaringscentrum, terwijl \u003Cstrong>zou\u003C\u002Fstrong>, \u003Cstrong>zei\u003C\u002Fstrong> en \u003Cstrong>moest\u003C\u002Fstrong> binnen het verleden vertelraam passen. Die menging is geen slordige tijdsfout, maar kan de grens tussen verteller en personage bewust poreus maken.\u003C\u002Fp>\n\u003Cp>Niet elk literair werk past deiktische woorden op dezelfde manier aan. \u003Cstrong>Morgen\u003C\u002Fstrong> kan ‘de dag na het nu van het personage’ betekenen, terwijl \u003Cstrong>de volgende dag\u003C\u002Fstrong> meer afstand schept. De keuze beïnvloedt focalisatie en toon.\u003C\u002Fp>\n\u003Ch2 id=\"commentaar-van-de-verteller\">\u003Cspan class=\"section-number\" aria-hidden=\"true\">8.\u003C\u002Fspan>Commentaar van de verteller\u003C\u002Fh2>\n\u003Cp>Een verteller kan een verleden scène onderbreken met commentaar in het presens. Dat presens kan een algemene uitspraak, een actuele beoordeling of een expliciete aanspreking van de lezer dragen.\u003C\u002Fp>\n\u003Cdiv class=\"grammar-callout grammar-callout--example\">\u003Cp>De bewoners \u003Cstrong>sloten\u003C\u002Fstrong> hun luiken en \u003Cstrong>wachtten\u003C\u002Fstrong>. Angst \u003Cstrong>maakt\u003C\u002Fstrong> mensen niet zwijgzaam; hij verandert alleen wat ze hardop durven zeggen. Tegen de ochtend \u003Cstrong>ging\u003C\u002Fstrong> de eerste deur weer open.\u003C\u002Fp>\n\u003C\u002Fdiv>\n\u003Cp>De middelste zin staat buiten de opeenvolging van die nacht. Hij generaliseert vanuit het perspectief van de verteller. Als daarna het imperfectum terugkeert, wordt de verhaallijn hervat.\u003C\u002Fp>\n\u003Cp>Zo'n commentaar kan gezaghebbend, beschouwend of ironisch klinken. Bij een onbetrouwbare verteller hoeft de algemene formulering niet de waarheid van het boek weer te geven. Grammaticale algemeenheid is geen garantie voor inhoudelijke geldigheid.\u003C\u002Fp>\n\u003Ch2 id=\"verschuiving-breuk-of-fout\">\u003Cspan class=\"section-number\" aria-hidden=\"true\">9.\u003C\u002Fspan>Verschuiving, breuk of fout?\u003C\u002Fh2>\n\u003Cp>Een gemarkeerde tijdwisseling is functioneel als de lezer kan reconstrueren wat verandert. De vorm alleen bewijst die functie niet.\u003C\u002Fp>\n\u003Ctable>\n\u003Cthead>\n\u003Ctr>\n\u003Cth>Diagnose\u003C\u002Fth>\n\u003Cth>Kenmerk\u003C\u002Fth>\n\u003Cth>Redactionele reactie\u003C\u002Fth>\n\u003C\u002Ftr>\n\u003C\u002Fthead>\n\u003Ctbody>\u003Ctr>\n\u003Ctd>doelgerichte scèneversnelling\u003C\u002Ftd>\n\u003Ctd>duidelijke grens en geconcentreerd presens\u003C\u002Ftd>\n\u003Ctd>behouden en consequent uitwerken\u003C\u002Ftd>\n\u003C\u002Ftr>\n\u003Ctr>\n\u003Ctd>nieuwe vertelstem\u003C\u002Ftd>\n\u003Ctd>verschuiving valt samen met perspectief of tekstlaag\u003C\u002Ftd>\n\u003Ctd>stem en tijdankers verduidelijken\u003C\u002Ftd>\n\u003C\u002Ftr>\n\u003Ctr>\n\u003Ctd>terugblik of vooruitwijzing\u003C\u002Ftd>\n\u003Ctd>chronologische relatie is afleidbaar\u003C\u002Ftd>\n\u003Ctd>begin en terugkeer markeren\u003C\u002Ftd>\n\u003C\u002Ftr>\n\u003Ctr>\n\u003Ctd>vrije indirecte rede\u003C\u002Ftd>\n\u003Ctd>personagegebonden woorden mengen met vertelvormen\u003C\u002Ftd>\n\u003Ctd>focalisatie consequent houden\u003C\u002Ftd>\n\u003C\u002Ftr>\n\u003Ctr>\n\u003Ctd>onbedoelde breuk\u003C\u002Ftd>\n\u003Ctd>geen nieuw tijdpunt, perspectief of effect\u003C\u002Ftd>\n\u003Ctd>tijden gelijkmaken of functie toevoegen\u003C\u002Ftd>\n\u003C\u002Ftr>\n\u003C\u002Ftbody>\u003C\u002Ftable>\n\u003Cp>Een experimentele roman mag de lezer tijdelijk onzeker maken. Ook dan moet de onzekerheid productief zijn: ze draagt bij aan geheugen, desoriëntatie, meerstemmigheid of een ander centraal effect. Wanneer dezelfde wisseling willekeurig terugkeert, verliest ze haar signaalwaarde.\u003C\u002Fp>\n\u003Cdiv class=\"grammar-callout grammar-callout--warning\">\u003Cp>Verdedig een onduidelijke vorm niet uitsluitend met ‘het is literair’. Literaire vrijheid heft grammaticale interpretatie niet op; ze maakt de verantwoordelijkheid voor ritme, perspectief en samenhang juist groter.\u003C\u002Fp>\n\u003C\u002Fdiv>\n\u003Ch2 id=\"een-passage-redigeren-op-temporele-werking\">\u003Cspan class=\"section-number\" aria-hidden=\"true\">10.\u003C\u002Fspan>Een passage redigeren op temporele werking\u003C\u002Fh2>\n\u003Cp>Lees een literaire passage in meerdere rondes:\u003C\u002Fp>\n\u003Col>\n\u003Cli>Markeer per alinea het actieve tijdelijke raam.\u003C\u002Fli>\n\u003Cli>Zet gebeurtenissen op volgorde ten opzichte van dat raam en het latere vertelmoment.\u003C\u002Fli>\n\u003Cli>Bepaal bij elke verschuiving of tijd, afstand, stem of focalisatie verandert.\u003C\u002Fli>\n\u003Cli>Controleer terugblikken en vooruitwijzingen op duidelijke begin- en eindpunten.\u003C\u002Fli>\n\u003Cli>Onderstreep deiktische woorden als \u003Cstrong>nu\u003C\u002Fstrong>, \u003Cstrong>toen\u003C\u002Fstrong>, \u003Cstrong>vandaag\u003C\u002Fstrong>, \u003Cstrong>morgen\u003C\u002Fstrong> en \u003Cstrong>hier\u003C\u002Fstrong> en bepaal bij wiens perspectief ze horen.\u003C\u002Fli>\n\u003Cli>Vergelijk verteltempo, zinslengte en waarneming vóór en na de wisseling.\u003C\u002Fli>\n\u003Cli>Herstel tijdwisselingen die geen herkenbaar nieuw perspectief of literair effect dragen.\u003C\u002Fli>\n\u003C\u002Fol>\n\u003Cp>De centrale vraag is niet of een tekst ‘dezelfde tijd volhoudt’. Vraag welke temporele positie elke vorm aan de lezer aanbiedt en welk literair effect die positie ondersteunt. Een beheerste verschuiving maakt tijd voelbaar als afstand, herinnering, verwachting of onmiddellijk ervaren scène.\u003C\u002Fp>\n",[1553,1557,1561,1565,1569,1573,1577,1581,1585,1589],{"id":1554,"text":1555,"depth":16,"number":1556},"verteltijd-is-ook-een-stijlmiddel","Verteltijd is ook een stijlmiddel","1",{"id":1558,"text":1559,"depth":16,"number":1560},"het-verleden-als-onopvallend-vertelraam","Het verleden als onopvallend vertelraam","2",{"id":1562,"text":1563,"depth":16,"number":1564},"historisch-presens-nabijheid-zonder-nieuw-heden","Historisch presens: nabijheid zonder nieuw heden","3",{"id":1566,"text":1567,"depth":16,"number":1568},"perfectum-tussen-terugblik-en-vertellersheden","Perfectum tussen terugblik en vertellersheden","4",{"id":1570,"text":1571,"depth":16,"number":1572},"plusquamperfectum-opent-een-eerdere-laag","Plusquamperfectum opent een eerdere laag","5",{"id":1574,"text":1575,"depth":16,"number":1576},"zou-als-vooruitblik-vanuit-het-verleden","Zou als vooruitblik vanuit het verleden","6",{"id":1578,"text":1579,"depth":16,"number":1580},"directe-en-vrije-indirecte-rede","Directe en vrije indirecte rede","7",{"id":1582,"text":1583,"depth":16,"number":1584},"commentaar-van-de-verteller","Commentaar van de verteller","8",{"id":1586,"text":1587,"depth":16,"number":1588},"verschuiving-breuk-of-fout","Verschuiving, breuk of fout?","9",{"id":1590,"text":1591,"depth":16,"number":1592},"een-passage-redigeren-op-temporele-werking","Een passage redigeren op temporele werking","10"]