[{"data":1,"prerenderedAt":-1},["ShallowReactive",2],{"grammar-page-pl-wieloznacznosc-skladniowa-i-sposoby-jej-usuwania":3,"grammar-exercises-by-page-01a0f20c-8318-7b1c-8031-c09e2441a800":22,"exercise-list-path-pl-none":40},{"id":4,"title":5,"slug":6,"seoDescription":7,"content":8,"language":9,"level":10,"displayOrder":11,"grammarTopics":12,"createdAt":18,"updatedAt":19,"vocabularyLists":20,"readyImages":21},"01a0f20c-8318-7b1c-8031-c09e2441a800","Wieloznaczność składniowa i sposoby jej usuwania","wieloznacznosc-skladniowa-i-sposoby-jej-usuwania","Rozpoznawaj wieloznaczność składniową i usuwaj ją przez zmianę konstrukcji, doprecyzowanie zależności oraz kontrolę zakresu określeń i odniesień zaimków.","Wieloznaczność składniowa powstaje wtedy, gdy tę samą wypowiedź można zasadnie odczytać jako wyrażającą różne zależności między jej składnikami. Aby ją usunąć, trzeba ustalić zamierzony sens, a następnie dobrać konstrukcję, która jednoznacznie wskazuje wykonawcę czynności, zasięg określenia lub odniesienie zaimka.\n\n## 1. Dwa odczytania, nie tylko niejasne słowo\n\nPorównaj dwa źródła niejednoznaczności:\n\n- **Wieloznaczność leksykalna:** „Oglądaliśmy zamek” — wyraz *zamek* ma kilka znaczeń.\n- **Wieloznaczność składniowa:** „Widziałem mężczyznę z lornetką” — wyrażenie *z lornetką* można powiązać z mężczyzną albo z czynnością obserwatora.\n\nNie każda interpretacja musi być równie prawdopodobna. Sytuacja i wiedza o świecie często uprzywilejowują jedną z nich, lecz nie zmieniają samej budowy zdania.\n\n:::example\n**Zdanie:** Widziałem mężczyznę z lornetką.\n\n**Lornetkę miał mężczyzna:** Widziałem mężczyznę, **który miał przy sobie lornetkę**.\n\n**Lornetką posługiwał się obserwator:** **Przez lornetkę** widziałem mężczyznę.\n:::\n\nDobrym testem jest zatem próba napisania **dwóch parafraz o różnych znaczeniach**, bez zmieniania znaczeń poszczególnych wyrazów. Jeśli obie odpowiadają możliwym zależnościom w zdaniu wyjściowym, problem dotyczy jego konstrukcji.\n\n## 2. Co określa dany składnik?\n\nWyrażenie przyimkowe lub zdanie względne może mieć więcej niż jeden możliwy człon nadrzędny. Sama bliskość wyrazów sprzyja określonemu odczytaniu, ale nie zawsze je wymusza.\n\n| Zdanie wieloznaczne | Możliwe zależności | Jednoznaczne wersje |\n| --- | --- | --- |\n| Rozmawiałem z siostrą lekarza z Krakowa. | Z Krakowa pochodzi siostra albo lekarz. | Rozmawiałem z pochodzącą z Krakowa siostrą lekarza. \u002F Rozmawiałem z siostrą lekarza pochodzącego z Krakowa. |\n| Rozmawiałem z asystentem profesora, który wrócił z konferencji. | Z konferencji wrócił asystent albo profesor. | Asystent profesora wrócił z konferencji. Rozmawiałem z nim. \u002F Profesor wrócił z konferencji. Rozmawiałem z jego asystentem. |\n\nW drugim przykładzie forma **który** pasuje do obu rzeczowników: oba są rodzaju męskiego i występują w liczbie pojedynczej. Przypadek zaimka względnego wynika z jego funkcji w zdaniu podrzędnym: **który wrócił**, ale **którego spotkałem**. Nie musi być taki sam jak przypadek rzeczownika, do którego zaimek się odnosi.\n\n:::warning\nPrzecinek przed **który** wyznacza granicę zdania podrzędnego, lecz sam nie wskazuje, czy chodzi o asystenta, czy o profesora. Usunięcie wymaganego przecinka nie jest sposobem na zmianę odniesienia zaimka.\n:::\n\nGdy przestawienie określenia nadal pozostawia dwie możliwości, lepiej powtórzyć rzeczownik lub rozdzielić wypowiedź na dwa zdania.\n\n## 3. Kto wykonuje czynność?\n\nPolskie końcówki często pozwalają rozpoznać funkcje składniowe mimo zmiany szyku. Nie gwarantują jednak jednoznaczności: niektóre formy różnych przypadków są identyczne. To zjawisko nazywamy **synkretyzmem przypadków**.\n\n:::example\n**Matki odwiedziły córki.**\n\nFormy **matki** i **córki** mogą być zarówno mianownikiem, jak i biernikiem liczby mnogiej. Orzeczenie **odwiedziły** pasuje do każdego z tych wyrazów jako podmiotu.\n\n**Matki były gośćmi:** Matki złożyły wizytę **córkom**.\n\n**Córki były gośćmi:** Córki złożyły wizytę **matkom**.\n:::\n\nBez dodatkowego kontekstu najbardziej naturalne jest odczytanie pierwszego rzeczownika jako podmiotu. To jednak **preferencja interpretacyjna**, a nie bezwzględna reguła. Polski dopuszcza także dopełnienie przed orzeczeniem i podmiot po nim.\n\nInny problem pojawia się w grupach z rzeczownikiem oznaczającym czynność, takich jak **krytyka profesora**. Profesor może być autorem krytyki albo jej przedmiotem. Jest to niejednoznaczność relacji znaczeniowej wyrażonej dopełniaczem, blisko związana z budową grupy nominalnej.\n\n- Wykonawca: **Profesor skrytykował raport** albo **krytyka raportu przez profesora**.\n- Osoba krytykowana: **Studenci skrytykowali profesora** albo **krytyka skierowana przeciwko profesorowi**.\n\nPrzekształcenie rzeczownika w czasownik często ułatwia jawne przypisanie ról. Nie wolno jednak dopisywać wykonawcy, którego tożsamości nie znamy.\n\n### Czyje są „swoje” rzeczy?\n\nZaimek **swój** zwykle wskazuje na posiadacza będącego podmiotem czynności. Przy bezokoliczniku lub rzeczowniku odczasownikowym trzeba jednak rozpoznać także niewyrażonego wprost wykonawcę tej czynności. Nie należy automatycznie odnosić **swój** do podmiotu głównego orzeczenia.\n\nW zdaniu **Kazałem mu spakować swoje rzeczy** naturalne odczytanie wiąże rzeczy z osobą, która ma je spakować, czyli z odbiorcą polecenia. Nie jest to neutralny sposób wskazania rzeczy mówiącego. Jeśli odniesienie budzi wątpliwość, nazwij posiadacza:\n\n- Rzeczy mówiącego: **Kazałem mu spakować moje rzeczy.**\n- Rzeczy odbiorcy polecenia: **Kazałem mu spakować rzeczy należące do niego.** Wersja **Kazałem mu spakować jego rzeczy** wystarcza, jeśli kontekst jednoznacznie wskazuje, do kogo odnosi się **jego**.\n\nW zdaniu **Poprosiłam Annę o przyniesienie swoich notatek** konstrukcja z rzeczownikiem odczasownikowym może wywołać wahanie: czy chodzi o notatki proszącej, czy Anny, która ma je przynieść? Odpowiednio doprecyzuj: **Poprosiłam Annę o przyniesienie moich notatek** albo **Poprosiłam Annę, żeby przyniosła swoje notatki**. W drugiej wersji podmiotem czynności **przyniosła** jest Anna, co wyraźnie ustala odniesienie zaimka.\n\n## 4. Jak szeroki jest zakres określenia?\n\nW konstrukcjach współrzędnych określenie może dotyczyć jednego członu albo całego szeregu.\n\n:::example\n**Na spotkanie zaproszono nowych nauczycieli i uczniów.**\n\n**Obie grupy są nowe:** Na spotkanie zaproszono **nowych nauczycieli i nowych uczniów**.\n\n**Nowość dotyczy tylko nauczycieli:** Na spotkanie zaproszono **uczniów oraz nowych nauczycieli**.\n:::\n\nDruga parafraza nie oznacza, że uczniowie na pewno nie są nowi. Oznacza jedynie, że wypowiedź nie przypisuje im tej cechy. **Usunięcie wieloznaczności nie powinno wprowadzać dodatkowego przeciwstawienia.**\n\nZakres ma znaczenie również przy partykułach, zwłaszcza **tylko**:\n\n| Konstrukcja | Co zostaje ograniczone? |\n| --- | --- |\n| Tylko Marta wysłała raport dyrektorowi. | Wykonawca: nikt poza Martą nie wykonał wskazanej czynności. |\n| Marta wysłała dyrektorowi tylko raport. | Przedmiot: nie wysłała mu niczego poza raportem. |\n| Marta wysłała raport tylko dyrektorowi. | Odbiorca: nie wysłała raportu nikomu innemu. |\n\nW neutralnym tekście umieszczenie **tylko bezpośrednio przed ograniczanym składnikiem** ułatwia odczytanie. W mowie zakres może dodatkowo zależeć od akcentu i kontekstu; zapis nie zawsze oddaje te wskazówki.\n\n### Zakres negacji i kwantyfikatorów\n\nW zdaniu **Wszyscy studenci nie zdali egzaminu** kwantyfikator **wszyscy** i negacja mogą prowadzić do konkurencyjnych odczytań: każdy student poniósł porażkę albo nie jest prawdą, że zdali wszyscy. W starannym tekście wybierz konstrukcję odpowiadającą zamierzonemu zakresowi:\n\n- **Nikt ze studentów nie zdał egzaminu** — negatywny wynik dotyczy każdego studenta z rozpatrywanej grupy.\n- **Nie wszyscy studenci zdali egzamin** — zanegowane jest twierdzenie o całej grupie; co najmniej jedna osoba nie zdała. Samo zdanie nie przesądza logicznie, że ktokolwiek zdał, choć zwykle to sugeruje. Jeśli wiadomo, że wyniki były różne, można napisać: **Część studentów zdała egzamin, a część go nie zdała**.\n\nNegacja może też obejmować czynność albo związek między czynnością a podaną przyczyną. **Nie wyszedł, bo padało** zwykle znaczy, że deszcz powstrzymał go od wyjścia. Przy odpowiednim akcencie i kontekście można jednak zaprzeczać temu, że deszcz był powodem wyjścia. Sam przecinek nie rozstrzyga zakresu.\n\n| Zamierzony sens | Jednoznaczna wersja |\n| --- | --- |\n| Nie doszło do wyjścia z powodu deszczu. | Z powodu deszczu zrezygnował z wyjścia. |\n| Doszło do wyjścia, ale z innego powodu. | Wyszedł, ale nie dlatego, że padało. |\n\n## 5. Co naprawdę usuwa wieloznaczność?\n\nDobór metody zależy od źródła problemu. Najskuteczniejsze są zmiany, które ujawniają relację, a nie tylko sugerują bardziej prawdopodobne odczytanie.\n\n- **Zmień konstrukcję:** „przez lornetkę” zamiast niejednoznacznego „z lornetką”, jeśli chodzi o narzędzie obserwacji.\n- **Wykorzystaj wyraźne formy przypadków:** „złożyły wizytę córkom” zamiast „odwiedziły córki”.\n- **Zastosuj stronę bierną:** „Córki zostały odwiedzone przez matki” albo „Matki zostały odwiedzone przez córki” — zależnie od tego, kto kogo odwiedził. Wyrażenie z **przez** jawnie wskazuje wykonawcę.\n- **Powtórz określenie:** „nowi nauczyciele i nowi uczniowie”, jeśli cecha obejmuje obie grupy.\n- **Nazwij odniesienie:** powtórz „profesor” lub „asystent”, gdy zaimek pasuje do obu osób.\n- **Rozdziel zdanie:** przedstaw osobno informacje, których połączenie zaciera zależności.\n\nSama zmiana szyku z **Matki odwiedziły córki** na **Córki odwiedziły matki** nie usuwa synkretyzmu: nadal oba rzeczowniki mogą pełnić funkcję podmiotu lub dopełnienia. Zmienia się przede wszystkim preferowane odczytanie, nie zestaw możliwych zależności.\n\n:::note\nNie każda niejednoznaczność jest ściśle składniowa. W zdaniu „Anna powiedziała Marii, że wygrała konkurs” domyślny podmiot zdania podrzędnego może odnosić się do Anny albo Marii. To przede wszystkim problem odniesienia. Można go usunąć podobną metodą: „Anna powiedziała Marii, że konkurs wygrała Anna” albo „Anna powiedziała Marii, że konkurs wygrała Maria”. Powtórzenie imienia jest jednoznaczne, lecz zwłaszcza w pierwszej wersji brzmi sztywno. W narracji naturalniejsza może być mowa niezależna: **Anna powiedziała Marii: „Wygrałam konkurs”** — gdy wygrała Anna; **Anna powiedziała Marii: „Wygrałaś konkurs”** — gdy wygrała Maria. Mowa niezależna ożywia relację, ale przedstawia wypowiedź jako przytoczenie słów; jeśli nie znamy ich dokładnego brzmienia, lepiej pozostać przy mowie zależnej.\n:::\n\nW tekstach prawnych, instrukcjach i opisie wyników powtórzenie bywa lepsze niż elegancki, lecz niejasny zaimek. W literaturze lub żarcie wieloznaczność może natomiast być zamierzona. Korekta powinna uwzględniać funkcję tekstu, a nie automatycznie usuwać każde podwójne odczytanie.\n\n## 6. Kontrola jednoznaczności\n\nPrzed przyjęciem poprawionej wersji wykonaj cztery kroki:\n\n1. **Wypisz możliwe sensy.** Wskaż dokładnie, kto działa, do czego odnosi się określenie i jaki ma zakres.\n2. **Ustal sens zamierzony.** Jeśli nie wynika z kontekstu, zapytaj autora zamiast zgadywać.\n3. **Ujawnij zależność.** Zmień konstrukcję, powtórz składnik albo podziel zdanie.\n4. **Sprawdź parafrazę wstecz.** Czy niezamierzone odczytanie nadal jest możliwe? Czy nie dodano informacji, której wcześniej nie było?\n\n**Dobra korekta zachowuje zamierzoną treść, ale nie pozostawia konkurencyjnej zależności składniowej.** Sama większa naturalność jednego odczytania nie jest jeszcze dowodem jednoznaczności.","pl","C2",251,[13],{"id":14,"name":5,"level":10,"language":9,"isCompleted":15,"completionPercentage":16,"totalExercises":17,"completedExercises":16},"01a0f20c-7d6a-71e4-8ddc-4f72ab6fb9e8",false,0,2,"2026-09-30T11:21:41+00:00","2026-10-12T17:16:15+00:00",[],[],[23,33],{"@id":24,"@type":25,"id":26,"grammarPage":27,"title":28,"instructions":29,"displayOrder":16,"type":30,"questionCount":31,"blankCount":31,"isCompleted":15,"ogImageUrl":32},"\u002Fapi\u002Fgrammar_exercises\u002F01a0f20c-bf4c-7409-99ae-a66b8e44f249","GrammarExercise","01a0f20c-bf4c-7409-99ae-a66b8e44f249","\u002Fapi\u002Fgrammar_pages\u002F01a0f20c-8318-7b1c-8031-c09e2441a800","Kto działa i do kogo odnosi się określenie?","Wybierz uzupełnienie zgodne z podanym sensem. Zachowaj wszystkie informacje i nie dodawaj nowych; sama większa naturalność odczytania nie wystarcza.","word_select",12,"\u002Fuploads\u002Fimages\u002Fgpimg_d20c6b13-d2cc-45fe-a58f-a45a956cccef_hero.webp?v=1790767316",{"@id":34,"@type":25,"id":35,"grammarPage":27,"title":36,"instructions":37,"displayOrder":38,"type":30,"questionCount":31,"blankCount":31,"isCompleted":15,"ogImageUrl":39},"\u002Fapi\u002Fgrammar_exercises\u002F01a0f20c-bf60-7cd1-a225-06013e2229b1","01a0f20c-bf60-7cd1-a225-06013e2229b1","Zakres znaczenia i granice korekty","Uzupełnij zdania zgodnie ze wskazanym sensem i celem tekstu. Wybieraj rozwiązania jednoznaczne, które nie dodają niepotwierdzonych informacji.",1,"\u002Fuploads\u002Fimages\u002Fgpimg_fae29111-39c4-4f80-aada-520df0b3d311_hero.webp?v=1790767316",null]