[{"data":1,"prerenderedAt":-1},["ShallowReactive",2],{"grammar-topic-hubs-sw":3,"grammar-page-sw-kiswahili-sanifu-na-tofauti-za-kikanda":4,"grammar-pages-sw":173,"grammar-lesson-path-sw-kiswahili-sanifu-na-tofauti-za-kikanda-none":1001,"grammar-exercises-by-page-01a1c61d-269b-7e72-84fa-756057a927b0":1002,"grammar-quick-check-01a1c61d-269b-7e72-84fa-756057a927b0":1018,"grammar-lesson-body-01a1c61d-269b-7e72-84fa-756057a927b0-6wk199i1gu":1040},[],{"id":5,"title":6,"slug":7,"seoDescription":8,"content":9,"language":10,"level":11,"displayOrder":12,"grammarTopics":13,"createdAt":19,"updatedAt":20,"totalExercises":18,"vocabularyLists":21,"readyImages":172},"01a1c61d-269b-7e72-84fa-756057a927b0","Kiswahili sanifu na tofauti za kikanda","kiswahili-sanifu-na-tofauti-za-kikanda","Tofautisha Kiswahili sanifu, lahaja na matumizi ya kikanda; chagua msamiati unaoeleweka, tathmini tofauti za sarufi na hariri bila kufuta utambulisho.","## 1. Usanifu na utofauti\n\nKiswahili sanifu hutoa msingi wa pamoja wa mawasiliano, lakini hakifuti tofauti za kikanda. Ili kuchagua lugha inayofaa, unahitaji kutofautisha kanuni za usanifu, lahaja, msamiati wa eneo na uchaguzi wa mtu binafsi. Tofauti katika matamshi au maneno si ushahidi wa kosa la sarufi.\n\nKatika ukurasa huu, utajifunza kutathmini tofauti hizo na kuhariri matini kwa hadhira pana bila kuondoa utambulisho wa mzungumzaji bila sababu.\n\nKiswahili sanifu cha kisasa kina msingi mkuu wa **Kiunguja**, lakini kimeendelezwa kupitia elimu, uchapishaji na matumizi ya taasisi. Kwa hiyo, **Kiswahili sanifu si sawa na kila matumizi ya Kiunguja**. Pia, usanifu si kipimo cha thamani ya jamii au uwezo wa kufikiri wa wazungumzaji wake.\n\n## 2. Tofautisha aina za tofauti\n\nLahaja ni namna ya lugha inayohusishwa na jamii au eneo, yenye sifa zinazojirudia katika matamshi, msamiati au sarufi. Si kila tofauti kati ya wazungumzaji wawili inayotosha kuitwa tofauti ya lahaja.\n\n| Dhana | Unachochunguza | Mpaka wa hitimisho |\n| --- | --- | --- |\n| **Kiswahili sanifu** | Kanuni zinazotambuliwa kwa matumizi ya pamoja, hasa katika elimu na maandishi rasmi | Si nakala ya mazungumzo yote ya eneo moja |\n| **Lahaja** | Mfumo wa sifa zinazojirudia katika jamii fulani | Neno moja pekee halithibitishi lahaja ya mtu |\n| **Matumizi ya kikanda** | Maneno au miundo inayopendelewa katika eneo fulani | Inaweza pia kutumiwa nje ya eneo hilo |\n| **Sajili** | Uchaguzi wa lugha kulingana na shughuli, uhusiano na mazingira | Si lazima ihusishwe na eneo |\n\n**Kimvita** huhusishwa na Mombasa, **Kiamu** na Lamu, na **Kiunguja** na Unguja. Haya ni mahusiano ya kilahaja; hayamaanishi kwamba kila mkazi wa maeneo hayo huzungumza kwa namna ileile.\n\n:::note\nMipaka ya nchi si mipaka kamili ya lahaja. Kauli kama “Wakenya husema…” au “Watanzania hawasemi…” zinahitaji ushahidi na masharti. Umri, elimu, shughuli, uhamaji na lugha nyingine anazotumia mtu pia huathiri matumizi yake.\n:::\n\n## 3. Msamiati wa eneo na maana katika muktadha\n\nTofauti ya msamiati inaweza kubadili namna ya kutaja kitu bila kubadili mpangilio wa sehemu za sentensi. Hata hivyo, nomino zinazobadilishana zikiwa za ngeli tofauti, upatanisho unaweza kubadilika. Pia, usidhanie kwamba maneno yanayokaribiana kimaana yanaweza kubadilishana katika kila muktadha.\n\n:::example\n**Msamiati wa kikanda — usafiri wa abiria:** Nchini Kenya, **matatu** hutumiwa kwa magari ya usafiri wa pamoja yanayobeba abiria kwa nauli; nchini Tanzania, hasa Dar es Salaam, **daladala** hutumiwa kwa huduma inayolingana nayo.\n\n- **Nairobi:** Nimepanda matatu kwenda kazini.\n- **Dar es Salaam:** Nimepanda daladala kwenda kazini.\n\nHaya ni majina ya matumizi ya kikanda, si majina ya kila gari la abiria wala ushahidi wa lahaja ya msemaji. Ukubwa wa magari na namna huduma zinavyoendeshwa vinaweza kutofautiana. Katika maelezo ya safari, hifadhi jina linalotumiwa mahali husika; kwa msomaji asiyelifahamu, eleza kuwa ni gari la usafiri wa pamoja linalobeba abiria kwa nauli. Usibadili **matatu** kuwa **daladala** katika taarifa kuhusu Nairobi kwa sababu tu msomaji anaishi Tanzania.\n:::\n\nKwa mfano, **gari** ni neno lenye matumizi mapana; **motokaa** pia hutumiwa kutaja gari la injini. Katika sentensi kuhusu usafiri wa familia, maneno hayo yanaweza kurejelea kitu kilekile. Hayatoshi, yenyewe tu, kutambua nchi au lahaja ya mwandishi.\n\n:::example\n**Muktadha:** Familia ina gari moja dogo la kusafiria.\n\n- **Gari letu limeharibika.**\n- **Motokaa yetu imeharibika.**\n\nKitu kinachorejelewa kinaweza kuwa kilekile, lakini upatanisho hubadilika: **gari letu limeharibika**, si *gari yetu imeharibika* katika Kiswahili sanifu. Kwa **motokaa**, tunatumia **yetu imeharibika**. Umbo **gari yetu** husikika katika mazungumzo; kutokuwa sanifu hakumaanishi kwamba halitumiki. Umbo hilo pekee pia halitoshi kutambua eneo la msemaji.\n:::\n\nMfano huu unaonyesha kwa nini kuhariri si kubadilisha neno pekee. Ukichagua nomino nyingine, kagua pia vimilikishi, vivumishi, vioneshi na viambishi vya kitenzi vinavyoihusu.\n\nKwa hadhira pana:\n\n- tumia neno linaloeleweka kwa urahisi katika muktadha husika;\n- fafanua neno la eneo ikiwa lina umuhimu wa kitamaduni au kitaalamu;\n- usibadilishe neno kwa sababu tu hulitumii wewe mwenyewe.\n\n## 4. Tathmini tofauti za sarufi kwa ushahidi\n\nLahaja zinaweza kutofautiana katika maumbo ya maneno na miundo ya sentensi. Hata hivyo, **umbo lisilo sanifu si lazima liwe la lahaja fulani**: linaweza kuwa kosa la uchapaji, matumizi ya kujifunza lugha au uchaguzi wa mtu binafsi.\n\nKinyume chake, kuwepo kwa miundo miwili sahihi hakumaanishi kwamba mmoja ni wa Kenya na mwingine wa Tanzania.\n\n:::example\n- Nimezungumza na mwalimu **ambaye anafundisha hapa**.\n- Nimezungumza na mwalimu **anayefundisha hapa**.\n\nMiundo yote miwili inakubalika katika Kiswahili sanifu. Tofauti hii peke yake haitoshi kuihusisha sentensi na eneo fulani.\n:::\n\nUnapokutana na umbo usilolijua, fuata hatua hizi:\n\n1. Tambua tofauti yenyewe: ni tahajia, matamshi, msamiati, upatanisho au mpangilio wa maneno?\n2. Chunguza kama matumizi hayo yanajirudia kwa wazungumzaji kadhaa katika mazingira yanayolingana.\n3. Linganisha na kamusi, sarufi au maelezo ya lahaja husika.\n4. Tenganisha hitimisho la **“si sanifu katika muktadha huu”** na la **“halitumiki katika Kiswahili”**.\n\n:::example\n**Mfano wa kilahaja — Kiunguja na Kimvita:** **njia** katika Kiunguja na Kiswahili sanifu hulingana na **ndia** katika Kimvita. Huu ni mfano wa tofauti ya sauti inayowakilishwa katika maandishi, si tofauti ya upatanisho au mpangilio wa sentensi.\n\nTumia hatua nne juu ya **ndia** katika nakala ya mahojiano:\n\n1. **Tambua:** Tofauti iko katika **nj** ya **njia** na **nd** ya **ndia**; usiiite moja kwa moja kosa la sarufi.\n2. **Chunguza kujirudia:** Angalia kama **ndia** inatumiwa tena na wazungumzaji kadhaa wa Kimvita katika muktadha wa maana hiyo. Tukio moja katika nakala linaweza pia kuwa kosa la uchapaji.\n3. **Linganisha:** Hakiki **ndia** yenye maana ya **njia** katika maelezo au kamusi ya Kimvita. Ulinganisho huu haukupi ruhusa ya kubadili kila **nj** kuwa **nd** katika maneno mengine.\n4. **Hitimisha kwa muktadha:** Katika maelezo rasmi ya mhariri, tumia **njia**. Katika nukuu au rekodi ya Kimvita, hifadhi **ndia** na ufafanue inapohitajika. Kutotumia **ndia** katika maandishi sanifu hakumaanishi kwamba umbo hilo halitumiki katika Kiswahili.\n:::\n\n:::warning\nUsihusishe kosa la upatanisho na jamii nzima bila ushahidi. Vilevile, usihukumu sarufi ya lahaja kwa kanuni za usanifu pekee: lahaja inaweza kuwa na kanuni zake thabiti.\n:::\n\n## 5. Hariri bila kufuta sauti ya mzungumzaji\n\nUamuzi wa kuleta matini kwenye usanifu hutegemea kusudi lake. Katika taarifa kwa umma, uelewekaji wa pamoja unaweza kupewa uzito mkubwa. Katika mahojiano au kazi ya fasihi, namna ya kuzungumza inaweza kuwa sehemu muhimu ya utambulisho.\n\n| Aina ya matini | Uamuzi unaofaa |\n| --- | --- |\n| Taarifa kwa wasomaji wa maeneo mengi | Tumia miundo sanifu na fafanua msamiati wenye maana ya eneo |\n| Nukuu ya moja kwa moja | Hifadhi maneno ya msemaji; eleza jambo lisilo wazi nje ya nukuu |\n| Mazungumzo ya mhusika wa fasihi | Tathmini kama tofauti inajenga sauti ya mhusika kabla ya kuibadili |\n| Utafiti wa lahaja | Rekodi umbo lililotumika kwa uaminifu na eleza mfumo wa unukuzi |\n\n**Sheng** isichukuliwe kuwa jina la Kiswahili chote kinachozungumzwa Kenya. Ni namna ya lugha ya kijamii inayobadilika, inayohusishwa hasa na mazingira ya mijini nchini Kenya. Vivyo hivyo, si kila matumizi yasiyo rasmi ni Sheng, wala si kila umbo lisilo sanifu ni la kikanda.\n\n:::example\n**Sajili: Sheng katika mazungumzo yasiyo rasmi kati ya marafiki mjini Kenya.**\n\n- **Kauli:** “Sina doo.”\n- **Maana katika muktadha huu:** “Sina pesa.”\n\n**Doo** hutumiwa kwa maana ya pesa katika Sheng, ingawa matumizi hutofautiana kati ya makundi na hubadilika kwa wakati. Kwa maelezo sanifu yanayowasilisha maana hiyo kwa hadhira pana, tumia **Sina pesa**. Ikiwa ni nukuu ya moja kwa moja, hifadhi **Sina doo** na ueleze maana ya **doo** nje ya nukuu inapohitajika. Neno hili moja halitoshi kuainisha lugha yote ya msemaji kuwa Sheng.\n:::\n\n:::tip\nKatika maoni ya uhariri, sema: “Kwa taarifa hii ya umma, tumia umbo sanifu…” badala ya “Watu wa eneo hilo hawajui Kiswahili.” Eleza hitaji la matini, si hukumu kuhusu wazungumzaji.\n:::\n\n## 6. Orodha ya ukaguzi\n\nKabla ya kukubali au kubadili matumizi fulani, jiulize:\n\n- **Ni tofauti ya aina gani?** Usichanganye msamiati, sarufi, lahaja na sajili.\n- **Nina ushahidi gani wa eneo lake?** Usitumie mfano mmoja kuwakilisha nchi nzima.\n- **Hadhira itaelewa?** Fafanua inapohitajika badala ya kufuta tofauti moja kwa moja.\n- **Nimehifadhi maana na upatanisho?** Kubadili nomino kunaweza kuhitaji marekebisho mengine.\n- **Ninahifadhi nukuu au ninahariri maelezo?** Majukumu hayo yanahitaji maamuzi tofauti.\n\nLengo ni **kutumia usanifu kwa usahihi na kutambua utofauti kwa ushahidi**, bila kugeuza tofauti ya matumizi kuwa hukumu kuhusu jamii.","sw","C1",155,[14],{"id":15,"name":6,"level":11,"language":10,"isCompleted":16,"completionPercentage":17,"totalExercises":18,"completedExercises":17},"01a1c61d-2608-7562-8c60-0a1b2e764022",false,0,2,"2026-11-10T15:39:21+00:00","2026-11-10T17:57:01+00:00",[22],{"id":23,"title":6,"vocabularyListWords":24,"isPublished":38},"01a1c61d-77e9-732a-8c70-e242edb1b74e",[25,44,56,72,84,96,112,122,136,150,161],{"id":26,"vocabularyWord":27,"displayOrder":39},"01a1c61d-77e9-73ae-8c70-e242eeb1234b",{"id":28,"word":29,"frequency":30,"level":31,"language":10,"partsOfSpeech":32,"audio":16},"01a1c61d-5e28-79c7-a8fa-3c49e98ba38c","sanifu",5,"B2",[33,40],{"id":34,"partOfSpeech":35,"definition":36,"exampleSentences":37,"isPrimary":38,"meaningOrder":39},"01a1c61d-5e2f-7869-8213-419deca2b3be","ADJECTIVE","Inayofuata kanuni, taratibu au viwango vinavyokubalika rasmi, hasa katika lugha; kinyume cha lugha isiyo rasmi au ya mitaani.","Kiswahili sanifu hutumika shuleni, katika vyombo vya habari na ofisi za serikali.\nMwalimu aliwataka wanafunzi waandike insha kwa lugha sanifu.\nBaraza la Kiswahili la Taifa lina kazi ya kukuza Kiswahili sanifu.",true,1,{"id":41,"partOfSpeech":35,"definition":42,"exampleSentences":43,"isPrimary":16,"meaningOrder":18},"01a1c696-064c-7da0-bef8-4990f2bc784b","Iliyotengenezwa au kufanywa kwa ustadi, ubora na mpangilio mzuri; iliyo safi na nadhifu.","Fundi alijenga nyumba sanifu iliyovutia kila mtu mtaani.\nOfisi yao ina mpangilio sanifu wa samani na mafaili.\nAlivaa mavazi sanifu kwenye mahojiano ya kazi.",{"id":45,"vocabularyWord":46,"displayOrder":18},"01a1c61d-77e9-73e6-8c70-e242eefaf8de",{"id":47,"word":48,"frequency":49,"level":31,"language":10,"partsOfSpeech":50,"audio":16},"01a1c61d-5e25-78b6-bc01-980ceb714655","lahaja",4,[51],{"id":52,"partOfSpeech":53,"definition":54,"exampleSentences":55,"isPrimary":38,"meaningOrder":39},"01a1c61d-5e2f-7519-8213-419deb507cbc","NOUN","Aina ya lugha inayozungumzwa na watu wa eneo fulani au kundi fulani la jamii, inayotofautiana kidogo na lugha sanifu kwa matamshi, msamiati au sarufi.","Kiswahili kina lahaja nyingi, kama vile Kiunguja, Kimvita na Kiamu.\nLahaja ya Kiunguja ndiyo iliyochaguliwa kuwa msingi wa Kiswahili sanifu.\nWatafiti wanasoma lahaja za pwani ili kuelewa historia ya lugha yetu.",{"id":57,"vocabularyWord":58,"displayOrder":71},"01a1c61d-77e9-740e-8c70-e242ef809ff1",{"id":59,"word":60,"frequency":49,"level":31,"language":10,"partsOfSpeech":61,"audio":16},"01a1c61d-5e27-7935-ae4d-af1edfb84fa7","sajili",[62,67],{"id":63,"partOfSpeech":64,"definition":65,"exampleSentences":66,"isPrimary":38,"meaningOrder":39},"01a1c696-064c-7c4c-bef8-4990f1ca28a2","VERB","Kuandika jina au taarifa za mtu, kitu au shirika kwenye orodha au daftari rasmi ili litambuliwe na mamlaka husika.","Ni lazima kusajili kampuni yako kabla ya kuanza biashara.\nWazazi walimsajili mtoto wao katika shule ya msingi jirani.\nSajili laini yako ya simu kwa kutumia kitambulisho cha taifa.",{"id":68,"partOfSpeech":64,"definition":69,"exampleSentences":70,"isPrimary":16,"meaningOrder":18},"01a1c696-064c-7c98-bef8-4990f266ea1d","Kumwingiza mchezaji katika klabu au timu rasmi kwa kumwandikisha na kumpa mkataba wa kuichezea.","Klabu ya Simba imemsajili mshambuliaji mpya kutoka nchi jirani.\nTimu yetu inapanga kusajili wachezaji vijana msimu ujao.\nWalimsajili kipa huyo kwa mkataba wa miaka mitatu.",3,{"id":73,"vocabularyWord":74,"displayOrder":49},"01a1c61d-77e9-7432-8c70-e242f0685484",{"id":75,"word":76,"frequency":77,"level":78,"language":10,"partsOfSpeech":79,"audio":16},"01a1c61d-5cb7-7542-b30e-8c7b290efa59","matatu",7,"A2",[80],{"id":81,"partOfSpeech":53,"definition":82,"exampleSentences":83,"isPrimary":38,"meaningOrder":39},"01a1c696-02c5-7eac-a01d-8f09fae74198","Basi dogo au gari la abiria linalobeba watu wengi na kutumika kama usafiri wa umma, hasa nchini Kenya.","Kila asubuhi mimi hupanda matatu kwenda kazini Nairobi.\nMatatu hii imejaa abiria, hakuna kiti kilichobaki.\nNauli ya matatu imepanda kwa sababu ya bei ya mafuta.",{"id":85,"vocabularyWord":86,"displayOrder":30},"01a1c61d-77e9-744e-8c70-e242f072792c",{"id":87,"word":88,"frequency":89,"level":90,"language":10,"partsOfSpeech":91,"audio":16},"01a1c61d-5a67-7575-ac7d-5dcfe6657d0e","daladala",8,"A1",[92],{"id":93,"partOfSpeech":53,"definition":94,"exampleSentences":95,"isPrimary":38,"meaningOrder":39},"01a1c695-fd7e-7ad8-8f11-2cb40806254e","Basi dogo la abiria linalobeba watu mjini au kati ya miji, hasa nchini Tanzania.","Ninapanda daladala kila asubuhi kwenda kazini.\nDaladala imejaa abiria leo.\nNauli ya daladala ni shilingi mia nane.",{"id":97,"vocabularyWord":98,"displayOrder":111},"01a1c61d-77e9-746e-8c70-e242f0f8a1a0",{"id":99,"word":100,"frequency":101,"level":90,"language":10,"partsOfSpeech":102,"audio":16},"01a1c61d-5a6c-7774-8835-d2f35eac9961","gari",9,[103,107],{"id":104,"partOfSpeech":53,"definition":105,"exampleSentences":106,"isPrimary":38,"meaningOrder":39},"01a1c695-fd7f-70a8-a052-4e5148805e17","Chombo chenye magurudumu na injini kinachotumika kusafirisha watu au mizigo barabarani.","Baba ana gari jipya jekundu.\nGari letu limeharibika njiani.\nTulisafiri kwa gari kutoka Dar es Salaam hadi Morogoro.",{"id":108,"partOfSpeech":53,"definition":109,"exampleSentences":110,"isPrimary":16,"meaningOrder":18},"01a1c695-fd7f-70f4-a052-4e5148c21a06","Chombo chenye magurudumu kinachovutwa na wanyama au kusukumwa, kinachobeba watu au mizigo, kama vile gari la ng'ombe au gari la moshi (treni).","Mkulima alipakia mazao kwenye gari la ng'ombe.\nGari la moshi linaondoka saa mbili asubuhi.\nWatoto walifurahi kupanda gari la farasi.",6,{"id":113,"vocabularyWord":114,"displayOrder":77},"01a1c61d-77e9-748a-8c70-e242f1926edc",{"id":115,"word":116,"frequency":30,"level":78,"language":10,"partsOfSpeech":117,"audio":16},"01a1c61d-5cc1-7a29-a87f-6e123f017e33","motokaa",[118],{"id":119,"partOfSpeech":53,"definition":120,"exampleSentences":121,"isPrimary":38,"meaningOrder":39},"01a1c696-02c6-7ada-936e-0fc873863fc6","Chombo chenye injini na magurudumu manne kinachotumika kubeba watu au mizigo barabarani; gari.","Baba yangu ana motokaa mpya.\nTulisafiri kwa motokaa hadi Arusha.\nMotokaa iliharibika njiani, kwa hiyo tulichelewa.",{"id":123,"vocabularyWord":124,"displayOrder":89},"01a1c61d-77e9-74aa-8c70-e242f266fcd6",{"id":125,"word":126,"frequency":101,"level":90,"language":10,"partsOfSpeech":127,"audio":16},"01a1c61d-5be2-7cfe-ad96-ffee7a12b1bc","njia",[128,132],{"id":129,"partOfSpeech":53,"definition":130,"exampleSentences":131,"isPrimary":16,"meaningOrder":18},"01a1c696-00ee-7c25-a7c9-417e9989a951","Namna au mbinu ya kufanya jambo fulani.","Hii ni njia nzuri ya kujifunza Kiswahili.\nDaktari alitumia njia mpya ya kutibu ugonjwa.\nKuna njia nyingi za kutatua tatizo hili.",{"id":133,"partOfSpeech":53,"definition":134,"exampleSentences":135,"isPrimary":38,"meaningOrder":39},"01a1c61d-5c1c-7f82-b9e4-9f1b01ecf799","Mahali pa kupita watu, wanyama au magari kwenda sehemu fulani; barabara ndogo au kubwa.","Njia hii inaelekea sokoni.\nWatoto wanatembea njiani kwenda shuleni.\nTulipotea njia msituni.",{"id":137,"vocabularyWord":138,"displayOrder":101},"01a1c61d-77e9-74c6-8c70-e242f34cf299",{"id":139,"word":140,"frequency":18,"level":11,"language":10,"partsOfSpeech":141,"audio":16},"01a1c61d-5e7d-7567-8763-3e738af02618","ndia",[142,146],{"id":143,"partOfSpeech":53,"definition":144,"exampleSentences":145,"isPrimary":38,"meaningOrder":39},"01a1c61d-5e7d-77ab-8763-3e738b9e6b65","Njia, yaani mahali pembamba pa kupita watu au wanyama kutoka mahali kimoja hadi pengine; neno hili hutumika zaidi katika mashairi na lahaja za zamani badala ya \"njia\".","Mtembezi alifuata ndia nyembamba iliyopita katikati ya msitu.\nNdia ya kijijini kwetu huwa na matope wakati wa mvua.\nMshairi aliimba juu ya ndia ndefu iliyomleta nyumbani.",{"id":147,"partOfSpeech":53,"definition":148,"exampleSentences":149,"isPrimary":16,"meaningOrder":18},"01a1c696-06bc-7d87-8e86-57987072892c","Namna au mbinu ya kufanya jambo fulani au kufikia lengo; maana ya kitamathali ya njia.","Mwalimu alitafuta ndia bora ya kuwafundisha wanafunzi wake.\nMzee alisema kuwa uvumilivu ndio ndia ya kufikia mafanikio.\nKila mtu huchagua ndia yake ya kupambana na maisha.",{"id":151,"vocabularyWord":152,"displayOrder":160},"01a1c61d-77e9-74e2-8c70-e242f3f5f434",{"id":153,"word":154,"frequency":101,"level":90,"language":10,"partsOfSpeech":155,"audio":16},"01a1c61d-5be3-7d9f-9d0f-b5374cf9447f","pesa",[156],{"id":157,"partOfSpeech":53,"definition":158,"exampleSentences":159,"isPrimary":38,"meaningOrder":39},"01a1c61d-5c1d-70f5-b81a-647ce28a265c","Vitu kama sarafu na noti ambavyo watu hutumia kununua bidhaa au kulipia huduma.","Ninahitaji pesa ili kununua mkate.\nBaba anafanya kazi kila siku ili apate pesa.\nJe, una pesa za kutosha kulipa nauli?",10,{"id":162,"vocabularyWord":163,"displayOrder":171},"01a1c61d-77e9-74fe-8c70-e242f4398b3c",{"id":164,"word":165,"frequency":49,"level":31,"language":10,"partsOfSpeech":166,"audio":16},"01a1c61d-5e21-71e1-9b20-0572e684bffc","doo",[167],{"id":168,"partOfSpeech":53,"definition":169,"exampleSentences":170,"isPrimary":38,"meaningOrder":39},"01a1c61d-5e2f-70a1-8213-419de90bf4a8","Pesa; neno la mitaani linalotumiwa hasa katika Sheng na mazungumzo yasiyo rasmi ya vijana badala ya neno sanifu \"pesa\".","Sina doo leo, nitakulipa kesho.\nAlipata doo nyingi kutokana na biashara yake ya nguo.\nVijana hao walikuwa wakitafuta doo ili wafungue duka dogo.",11,[],[174,178,182,186,190,194,198,202,206,210,214,218,223,228,233,238,243,248,253,258,263,268,273,278,283,288,293,298,303,308,313,318,323,328,333,338,343,348,353,358,363,368,373,378,383,388,393,398,403,408,413,418,423,428,433,438,443,448,453,458,463,468,473,478,483,488,493,498,503,508,513,519,524,529,534,539,544,549,554,559,564,569,574,579,584,589,594,599,604,609,614,619,624,629,634,639,644,649,654,659,664,669,674,679,684,689,694,699,704,709,714,719,724,729,734,739,744,749,754,759,764,769,774,779,784,789,794,799,804,809,814,819,824,829,834,839,844,849,854,859,864,869,874,879,884,889,894,899,904,909,914,919,924,929,934,935,940,946,951,956,961,966,971,976,981,986,991,996],{"id":175,"title":176,"slug":177,"language":10,"level":90,"displayOrder":39},"01a1c61d-2686-7e1d-90ce-ac64e1561816","Irabu na matamshi yake","irabu-na-matamshi-yake",{"id":179,"title":180,"slug":181,"language":10,"level":90,"displayOrder":18},"01a1c61d-26b7-7995-9d90-320c37e9dea5","Konsonanti na miandiko sh, ch, dh na gh","konsonanti-na-miandiko-sh-ch-dh-na-gh",{"id":183,"title":184,"slug":185,"language":10,"level":90,"displayOrder":71},"01a1c61d-284b-73f8-ab03-7925e17e7b20","Silabi na mkazo wa neno","silabi-na-mkazo-wa-neno",{"id":187,"title":188,"slug":189,"language":10,"level":90,"displayOrder":49},"01a1c61d-27b4-7ebb-8a6f-5e3d87d02330","Mimi, wewe, yeye, sisi, ninyi na wao","mimi-wewe-yeye-sisi-ninyi-na-wao",{"id":191,"title":192,"slug":193,"language":10,"level":90,"displayOrder":30},"01a1c61d-294d-7830-819f-3e772d4c8280","Viambishi vya nafsi katika kitenzi","viambishi-vya-nafsi-katika-kitenzi",{"id":195,"title":196,"slug":197,"language":10,"level":90,"displayOrder":111},"01a1c61d-26a5-790d-ae6b-5d7f8eb2efc8","Kitenzi kuwa na kiunganishi ni","kitenzi-kuwa-na-kiunganishi-ni",{"id":199,"title":200,"slug":201,"language":10,"level":90,"displayOrder":77},"01a1c61d-289c-7bd1-bfc5-d2d15ba863fa","Ukanushi wa ni kwa si","ukanushi-wa-ni-kwa-si",{"id":203,"title":204,"slug":205,"language":10,"level":90,"displayOrder":89},"01a1c61d-2824-7db5-9ac5-dd4c27e18946","Ngeli ya M-WA: watu","ngeli-ya-m-wa-watu",{"id":207,"title":208,"slug":209,"language":10,"level":90,"displayOrder":101},"01a1c61d-28d0-7dd3-baf0-d224dc0e6d7e","Upatanisho wa M-WA katika sentensi","upatanisho-wa-m-wa-katika-sentensi",{"id":211,"title":212,"slug":213,"language":10,"level":90,"displayOrder":160},"01a1c61d-2820-7049-9e8a-5a3b407cc730","Ngeli ya M-MI: miti na vitu vingine","ngeli-ya-m-mi-miti-na-vitu-vingine",{"id":215,"title":216,"slug":217,"language":10,"level":90,"displayOrder":171},"01a1c61d-2814-7628-b854-a994b9d20bd9","Ngeli ya KI-VI: vitu na lugha","ngeli-ya-ki-vi-vitu-na-lugha",{"id":219,"title":220,"slug":221,"language":10,"level":90,"displayOrder":222},"01a1c61d-2829-706d-b9b0-ca4223b89bd2","Ngeli ya N-N: nomino zisizobadilika","ngeli-ya-n-n-nomino-zisizobadilika",12,{"id":224,"title":225,"slug":226,"language":10,"level":90,"displayOrder":227},"01a1c61d-280e-762d-94e5-ccc319d706a1","Ngeli ya JI-MA: nomino za kawaida","ngeli-ya-ji-ma-nomino-za-kawaida",13,{"id":229,"title":230,"slug":231,"language":10,"level":90,"displayOrder":232},"01a1c61d-2994-7dad-877c-76aa8937e9e9","Vivumishi vya msingi na upatanisho","vivumishi-vya-msingi-na-upatanisho",14,{"id":234,"title":235,"slug":236,"language":10,"level":90,"displayOrder":237},"01a1c61d-28c1-7267-8148-f7455ddaf2a2","Umilikaji kwa -angu, -ako na -ake","umilikaji-kwa-angu-ako-na-ake",15,{"id":239,"title":240,"slug":241,"language":10,"level":90,"displayOrder":242},"01a1c61d-28c6-7133-b7dc-d83ba27e73ea","Umilikaji kwa -etu, -enu na -ao","umilikaji-kwa-etu-enu-na-ao",16,{"id":244,"title":245,"slug":246,"language":10,"level":90,"displayOrder":247},"01a1c61d-29ba-745e-b573-7ca3d594f788","Wakati uliopo kwa -na-","wakati-uliopo-kwa-na",17,{"id":249,"title":250,"slug":251,"language":10,"level":90,"displayOrder":252},"01a1c61d-28ab-7ce0-8117-085345472775","Ukanushi wa wakati uliopo","ukanushi-wa-wakati-uliopo",18,{"id":254,"title":255,"slug":256,"language":10,"level":90,"displayOrder":257},"01a1c61d-2744-7237-8402-24e377d48f19","Kuwa na kitu: nina na una","kuwa-na-kitu-nina-na-una",19,{"id":259,"title":260,"slug":261,"language":10,"level":90,"displayOrder":262},"01a1c61d-2736-7bc0-b69d-e68f8a214aa8","Kutokuwa na kitu: sina na huna","kutokuwa-na-kitu-sina-na-huna",20,{"id":264,"title":265,"slug":266,"language":10,"level":90,"displayOrder":267},"01a1c61d-276f-7ae8-893e-b47f0a2ad710","Mahali kwa hapa, hapo na pale","mahali-kwa-hapa-hapo-na-pale",21,{"id":269,"title":270,"slug":271,"language":10,"level":90,"displayOrder":272},"01a1c61d-2749-7986-8647-a34a3568a5b9","Kuwepo mahali: yuko, iko na viko","kuwepo-mahali-yuko-iko-na-viko",22,{"id":274,"title":275,"slug":276,"language":10,"level":90,"displayOrder":277},"01a1c61d-2963-77bf-8d22-0d389e96fd37","Vioneshi vya karibu na mbali","vioneshi-vya-karibu-na-mbali",23,{"id":279,"title":280,"slug":281,"language":10,"level":90,"displayOrder":282},"01a1c61d-27f7-7b1f-86f9-23cd244585ee","Namba moja hadi kumi","namba-moja-hadi-kumi",24,{"id":284,"title":285,"slug":286,"language":10,"level":90,"displayOrder":287},"01a1c61d-27f2-7dcc-b0ab-b60e952d8340","Namba kubwa katika hesabu za kawaida","namba-kubwa-katika-hesabu-za-kawaida",25,{"id":289,"title":290,"slug":291,"language":10,"level":90,"displayOrder":292},"01a1c61d-273b-70c0-8fe3-3784dac30270","Kuuliza kiasi kwa ngapi","kuuliza-kiasi-kwa-ngapi",26,{"id":294,"title":295,"slug":296,"language":10,"level":90,"displayOrder":297},"01a1c61d-278f-7672-a665-096a05f35eb5","Maswali ya nani, nini na wapi","maswali-ya-nani-nini-na-wapi",27,{"id":299,"title":300,"slug":301,"language":10,"level":90,"displayOrder":302},"01a1c61d-278b-7842-8ff6-714f8effee78","Maswali ya lini, kwa nini na namna gani","maswali-ya-lini-kwa-nini-na-namna-gani",28,{"id":304,"title":305,"slug":306,"language":10,"level":90,"displayOrder":307},"01a1c61d-2793-7413-89a4-7e18e4bddc08","Maswali ya ndiyo au hapana","maswali-ya-ndiyo-au-hapana",29,{"id":309,"title":310,"slug":311,"language":10,"level":90,"displayOrder":312},"01a1c61d-2803-700a-8f8c-1356dbbbad43","Ndani ya, juu ya na chini ya","ndani-ya-juu-ya-na-chini-ya",30,{"id":314,"title":315,"slug":316,"language":10,"level":90,"displayOrder":317},"01a1c61d-299a-766a-ab57-7947eb8fad1b","Vivumishi vya rangi","vivumishi-vya-rangi",31,{"id":319,"title":320,"slug":321,"language":10,"level":90,"displayOrder":322},"01a1c61d-273f-79b6-b998-7546aaf05470","Kuunganisha kwa na, lakini na au","kuunganisha-kwa-na-lakini-na-au",32,{"id":324,"title":325,"slug":326,"language":10,"level":90,"displayOrder":327},"01a1c61d-2700-7dce-a172-c9e012a8ee40","Kutaka na kupenda pamoja na kitenzi-jina","kutaka-na-kupenda-pamoja-na-kitenzi-jina",33,{"id":329,"title":330,"slug":331,"language":10,"level":90,"displayOrder":332},"01a1c61d-2757-748f-8a5c-428081730207","Maagizo ya kawaida katika umoja","maagizo-ya-kawaida-katika-umoja",34,{"id":334,"title":335,"slug":336,"language":10,"level":78,"displayOrder":337},"01a1c61d-2861-7a54-9961-c12b23d349f4","Tofauti ya n, ng na ng'","tofauti-ya-n-ng-na-ng",35,{"id":339,"title":340,"slug":341,"language":10,"level":78,"displayOrder":342},"01a1c61d-282d-7061-a1b7-d38b8c3fe574","Ngeli ya U: nomino za hali na vitu","ngeli-ya-u-nomino-za-hali-na-vitu",36,{"id":344,"title":345,"slug":346,"language":10,"level":78,"displayOrder":347},"01a1c61d-281a-72c5-962b-e41d59deb3b1","Ngeli ya KU: vitenzi-jina","ngeli-ya-ku-vitenzi-jina",37,{"id":349,"title":350,"slug":351,"language":10,"level":78,"displayOrder":352},"01a1c61d-26aa-7352-a516-43bad817857b","Kiunganishi -a cha uhusiano kwa ngeli","kiunganishi-a-cha-uhusiano-kwa-ngeli",38,{"id":354,"title":355,"slug":356,"language":10,"level":78,"displayOrder":357},"01a1c61d-28ec-7801-a163-6dbee90d0185","Upatanisho wa nomino za viumbe hai","upatanisho-wa-nomino-za-viumbe-hai",39,{"id":359,"title":360,"slug":361,"language":10,"level":78,"displayOrder":362},"01a1c61d-295c-794a-8913-212362ca5e0e","Vioneshi vya hapo awali kwa huyo, hicho na hiyo","vioneshi-vya-hapo-awali-kwa-huyo-hicho-na-hiyo",40,{"id":364,"title":365,"slug":366,"language":10,"level":78,"displayOrder":367},"01a1c61d-26ae-7a70-a5f9-e386a85443c0","Kiwakilishi chenyewe na maumbo yake","kiwakilishi-chenyewe-na-maumbo-yake",41,{"id":369,"title":370,"slug":371,"language":10,"level":78,"displayOrder":372},"01a1c61d-2681-7625-8a31-a5aa959b9cc0","Idadi kwa -ote, kila na baadhi ya","idadi-kwa-ote-kila-na-baadhi-ya",42,{"id":374,"title":375,"slug":376,"language":10,"level":78,"displayOrder":377},"01a1c61d-2697-73a4-9bd2-d9127b10ecbb","Kiasi kwa -ingi na -chache","kiasi-kwa-ingi-na-chache",43,{"id":379,"title":380,"slug":381,"language":10,"level":78,"displayOrder":382},"01a1c61d-27fc-7c74-a606-a70ce2aad945","Namba za mpangilio kwa -a kwanza","namba-za-mpangilio-kwa-a-kwanza",44,{"id":384,"title":385,"slug":386,"language":10,"level":78,"displayOrder":387},"01a1c61d-29af-75ee-9338-838807215d7e","Wakati uliopita kwa -li-","wakati-uliopita-kwa-li",45,{"id":389,"title":390,"slug":391,"language":10,"level":78,"displayOrder":392},"01a1c61d-28a6-74a1-a86c-d258fec97c84","Ukanushi wa wakati uliopita kwa -ku-","ukanushi-wa-wakati-uliopita-kwa-ku",46,{"id":394,"title":395,"slug":396,"language":10,"level":78,"displayOrder":397},"01a1c61d-29a5-7596-9256-1e8c35f7028b","Wakati ujao kwa -ta-","wakati-ujao-kwa-ta",47,{"id":399,"title":400,"slug":401,"language":10,"level":78,"displayOrder":402},"01a1c61d-28a1-78af-a789-f1fe43531f3b","Ukanushi wa wakati ujao","ukanushi-wa-wakati-ujao",48,{"id":404,"title":405,"slug":406,"language":10,"level":78,"displayOrder":407},"01a1c61d-2670-7d54-acde-bc2d90b90155","Hali timilifu kwa -me-","hali-timilifu-kwa-me",49,{"id":409,"title":410,"slug":411,"language":10,"level":78,"displayOrder":412},"01a1c61d-2665-7968-9ba7-6525e14732a8","Bado na ukanushi kwa -ja-","bado-na-ukanushi-kwa-ja",50,{"id":414,"title":415,"slug":416,"language":10,"level":78,"displayOrder":417},"01a1c61d-279c-7083-82be-c333f14e58f9","Mazoea kwa hu-","mazoea-kwa-hu",51,{"id":419,"title":420,"slug":421,"language":10,"level":78,"displayOrder":422},"01a1c61d-285d-77c6-96a2-6222b41aee66","Tofauti ya -li- na -me-","tofauti-ya-li-na-me",52,{"id":424,"title":425,"slug":426,"language":10,"level":78,"displayOrder":427},"01a1c61d-2984-75c3-ab32-542faca42571","Vitenzi vya silabi moja katika nyakati za msingi","vitenzi-vya-silabi-moja-katika-nyakati-za-msingi",53,{"id":429,"title":430,"slug":431,"language":10,"level":78,"displayOrder":432},"01a1c61d-2989-79ef-8feb-4c47b560e1ff","Vitenzi vyenye asili ya kigeni","vitenzi-vyenye-asili-ya-kigeni",54,{"id":434,"title":435,"slug":436,"language":10,"level":78,"displayOrder":437},"01a1c61d-2957-7262-b9c9-996161c8b92d","Viambishi vya yambwa kwa watu","viambishi-vya-yambwa-kwa-watu",55,{"id":439,"title":440,"slug":441,"language":10,"level":78,"displayOrder":442},"01a1c61d-2952-7678-913b-9cc68fe07822","Viambishi vya yambwa kwa vitu","viambishi-vya-yambwa-kwa-vitu",56,{"id":444,"title":445,"slug":446,"language":10,"level":78,"displayOrder":447},"01a1c61d-26da-7cd0-b226-049e5ab357ac","Kujirejelea kwa -ji-","kujirejelea-kwa-ji",57,{"id":449,"title":450,"slug":451,"language":10,"level":78,"displayOrder":452},"01a1c61d-275b-7267-8eef-f7f27994e8ed","Maagizo ya wingi kwa -eni","maagizo-ya-wingi-kwa-eni",58,{"id":454,"title":455,"slug":456,"language":10,"level":78,"displayOrder":457},"01a1c61d-2753-75a4-872a-93a44dd055f5","Maagizo hasi kwa usi- na msi-","maagizo-hasi-kwa-usi-na-msi",59,{"id":459,"title":460,"slug":461,"language":10,"level":78,"displayOrder":462},"01a1c61d-2774-746b-bdd5-199db4bb31c9","Maombi ya heshima kwa naomba na tafadhali","maombi-ya-heshima-kwa-naomba-na-tafadhali",60,{"id":464,"title":465,"slug":466,"language":10,"level":78,"displayOrder":467},"01a1c61d-28b6-78cc-8044-695cb699fa05","Ulinganisho kwa kuliko","ulinganisho-kwa-kuliko",61,{"id":469,"title":470,"slug":471,"language":10,"level":78,"displayOrder":472},"01a1c61d-2933-75df-896e-871a1b261cb7","Usawa kwa kama na sawa na","usawa-kwa-kama-na-sawa-na",62,{"id":474,"title":475,"slug":476,"language":10,"level":78,"displayOrder":477},"01a1c61d-26b3-74b3-85f8-152411bc8096","Kiwango kwa sana na mno","kiwango-kwa-sana-na-mno",63,{"id":479,"title":480,"slug":481,"language":10,"level":78,"displayOrder":482},"01a1c61d-2691-7f4f-bc74-0b81bc7a41e0","Kiambishi cha mahali -ni","kiambishi-cha-mahali-ni",64,{"id":484,"title":485,"slug":486,"language":10,"level":78,"displayOrder":487},"01a1c61d-2831-7272-bbbc-15914a70f2e8","Ngeli za mahali PA, KU na MU","ngeli-za-mahali-pa-ku-na-mu",65,{"id":489,"title":490,"slug":491,"language":10,"level":78,"displayOrder":492},"01a1c61d-26c5-7692-a70f-5ad9bcb069e1","Kuelekea na kutoka mahali","kuelekea-na-kutoka-mahali",66,{"id":494,"title":495,"slug":496,"language":10,"level":78,"displayOrder":497},"01a1c61d-283d-7bd4-8556-9f0dac0d6cd8","Sababu kwa kwa sababu","sababu-kwa-kwa-sababu",67,{"id":499,"title":500,"slug":501,"language":10,"level":78,"displayOrder":502},"01a1c61d-277d-7c0b-a1f4-976fe38ad8a9","Masharti ya msingi kwa kama","masharti-ya-msingi-kwa-kama",68,{"id":504,"title":505,"slug":506,"language":10,"level":78,"displayOrder":507},"01a1c61d-27e3-7420-99ee-cdce59f21cd3","Muda kwa kabla ya na baada ya","muda-kwa-kabla-ya-na-baada-ya",69,{"id":509,"title":510,"slug":511,"language":10,"level":78,"displayOrder":512},"01a1c61d-26fb-74bd-a8db-1cbe3465a9e4","Kusimulia kwa kwanza, halafu na mwisho","kusimulia-kwa-kwanza-halafu-na-mwisho",70,{"id":514,"title":515,"slug":516,"language":10,"level":517,"displayOrder":518},"01a1c61d-28dd-7089-ba6c-68dbb94b9702","Upatanisho wa ngeli za mahali katika vitenzi","upatanisho-wa-ngeli-za-mahali-katika-vitenzi","B1",71,{"id":520,"title":521,"slug":522,"language":10,"level":517,"displayOrder":523},"01a1c61d-28e7-7b35-ae75-ca64f1f6689b","Upatanisho wa nomino za U zenye wingi tofauti","upatanisho-wa-nomino-za-u-zenye-wingi-tofauti",72,{"id":525,"title":526,"slug":527,"language":10,"level":517,"displayOrder":528},"01a1c61d-299f-7b79-b666-06bdead8bee0","Viwakilishi vya kurejelea vilivyotajwa","viwakilishi-vya-kurejelea-vilivyotajwa",73,{"id":530,"title":531,"slug":532,"language":10,"level":517,"displayOrder":533},"01a1c61d-29c5-79a9-b27d-74380af68e57","Yoyote na maumbo yake kwa ngeli","yoyote-na-maumbo-yake-kwa-ngeli",74,{"id":535,"title":536,"slug":537,"language":10,"level":517,"displayOrder":538},"01a1c61d-2865-7a2b-aebb-045beaed713a","Tofauti ya -ote na -o-ote","tofauti-ya-ote-na-o-ote",75,{"id":540,"title":541,"slug":542,"language":10,"level":517,"displayOrder":543},"01a1c61d-2854-70bf-b002-8754f7fcf555","Tofauti ya -ingine na -ingineyo","tofauti-ya-ingine-na-ingineyo",76,{"id":545,"title":546,"slug":547,"language":10,"level":517,"displayOrder":548},"01a1c61d-266b-76bc-bfd3-a4d0d6c370f0","Hali tegemezi yenye kiishio -e","hali-tegemezi-yenye-kiishio-e",77,{"id":550,"title":551,"slug":552,"language":10,"level":517,"displayOrder":553},"01a1c61d-2883-77c3-aa3b-c78004ff1e58","Ukanushi wa hali tegemezi kwa -si-","ukanushi-wa-hali-tegemezi-kwa-si",78,{"id":555,"title":556,"slug":557,"language":10,"level":517,"displayOrder":558},"01a1c61d-27aa-7254-9d1f-3d661ea1bd0e","Mfuatano wa matukio kwa -ka-","mfuatano-wa-matukio-kwa-ka",79,{"id":560,"title":561,"slug":562,"language":10,"level":517,"displayOrder":563},"01a1c61d-2676-71e9-934e-4baacc2d99ff","Hali ya -ki- kwa wakati na sharti","hali-ya-ki-kwa-wakati-na-sharti",80,{"id":565,"title":566,"slug":567,"language":10,"level":517,"displayOrder":568},"01a1c61d-29aa-786f-8657-847e2ce8c128","Wakati uliopita endelevu kwa alikuwa ana-","wakati-uliopita-endelevu-kwa-alikuwa-ana",81,{"id":570,"title":571,"slug":572,"language":10,"level":517,"displayOrder":573},"01a1c61d-29b5-70b2-b834-9f4253124fe7","Wakati uliopita timilifu kwa alikuwa ame-","wakati-uliopita-timilifu-kwa-alikuwa-ame",82,{"id":575,"title":576,"slug":577,"language":10,"level":517,"displayOrder":578},"01a1c61d-274e-7aa3-8c98-f512bc5a22f9","Kuweza, kupaswa na kulazimika","kuweza-kupaswa-na-kulazimika",83,{"id":580,"title":581,"slug":582,"language":10,"level":517,"displayOrder":583},"01a1c61d-26ce-7d56-b832-1961071dd2c0","Kuendelea na kuanza kufanya jambo","kuendelea-na-kuanza-kufanya-jambo",84,{"id":585,"title":586,"slug":587,"language":10,"level":517,"displayOrder":588},"01a1c61d-2711-7ea2-bdb9-7d1e50e041ba","Kutendea kwa -ia na -ea","kutendea-kwa-ia-na-ea",85,{"id":590,"title":591,"slug":592,"language":10,"level":517,"displayOrder":593},"01a1c61d-2731-7c2d-b3d3-43b9d3a9b04e","Kutendwa kwa -wa","kutendwa-kwa-wa",86,{"id":595,"title":596,"slug":597,"language":10,"level":517,"displayOrder":598},"01a1c61d-2706-7426-9da1-dedd05080b35","Kutendana kwa -ana","kutendana-kwa-ana",87,{"id":600,"title":601,"slug":602,"language":10,"level":517,"displayOrder":603},"01a1c61d-2722-7d27-9b16-777642cc102a","Kutendesha kwa -isha na -esha","kutendesha-kwa-isha-na-esha",88,{"id":605,"title":606,"slug":607,"language":10,"level":517,"displayOrder":608},"01a1c61d-271d-7499-8a59-dcb4475d285a","Kutendeka kwa -ika na -eka","kutendeka-kwa-ika-na-eka",89,{"id":610,"title":611,"slug":612,"language":10,"level":517,"displayOrder":613},"01a1c61d-272c-7a29-9915-947fceb39a1f","Kutendua kwa -ua na -oa","kutendua-kwa-ua-na-oa",90,{"id":615,"title":616,"slug":617,"language":10,"level":517,"displayOrder":618},"01a1c61d-2969-7258-a008-75d156b2094c","Vishazi rejeshi kwa amba-","vishazi-rejeshi-kwa-amba",91,{"id":620,"title":621,"slug":622,"language":10,"level":517,"displayOrder":623},"01a1c61d-2906-75be-b926-f8128a27804a","Urejeshi ndani ya kitenzi katika wakati uliopo","urejeshi-ndani-ya-kitenzi-katika-wakati-uliopo",92,{"id":625,"title":626,"slug":627,"language":10,"level":517,"displayOrder":628},"01a1c61d-2901-7680-9bec-b847623eee26","Urejeshi ndani ya kitenzi katika wakati uliopita","urejeshi-ndani-ya-kitenzi-katika-wakati-uliopita",93,{"id":630,"title":631,"slug":632,"language":10,"level":517,"displayOrder":633},"01a1c61d-2928-72af-94ca-228137ab5435","Urejeshi wa wakati ujao kwa -taka-","urejeshi-wa-wakati-ujao-kwa-taka",94,{"id":635,"title":636,"slug":637,"language":10,"level":517,"displayOrder":638},"01a1c61d-2916-7f29-8f39-3443704faa96","Urejeshi wa mahali kwa ambapo","urejeshi-wa-mahali-kwa-ambapo",95,{"id":640,"title":641,"slug":642,"language":10,"level":517,"displayOrder":643},"01a1c61d-27ee-7317-ad8a-550f0dc0dff2","Nafasi ya kiambishi cha yambwa katika kitenzi","nafasi-ya-kiambishi-cha-yambwa-katika-kitenzi",96,{"id":645,"title":646,"slug":647,"language":10,"level":517,"displayOrder":648},"01a1c61d-28fc-7a07-81be-ecae8553364f","Urejeshi na kiambishi cha yambwa","urejeshi-na-kiambishi-cha-yambwa",97,{"id":650,"title":651,"slug":652,"language":10,"level":517,"displayOrder":653},"01a1c61d-276a-7686-b122-8b9e50fd4064","Madhumuni kwa ili","madhumuni-kwa-ili",98,{"id":655,"title":656,"slug":657,"language":10,"level":517,"displayOrder":658},"01a1c61d-2797-72ce-963c-5e782e6cc2ca","Matokeo kwa hivyo na kwa hiyo","matokeo-kwa-hivyo-na-kwa-hiyo",99,{"id":660,"title":661,"slug":662,"language":10,"level":517,"displayOrder":663},"01a1c61d-26e4-7d88-bc3d-1ff1b71415f0","Kukubali kikwazo kwa ingawa","kukubali-kikwazo-kwa-ingawa",100,{"id":665,"title":666,"slug":667,"language":10,"level":517,"displayOrder":668},"01a1c61d-268c-75df-866c-c4e4f832d7fa","Kauli taarifa kwa kwamba","kauli-taarifa-kwa-kwamba",101,{"id":670,"title":671,"slug":672,"language":10,"level":517,"displayOrder":673},"01a1c61d-26d5-7019-acff-140b728b3f0f","Kuhamisha yambwa mbele kwa msisitizo","kuhamisha-yambwa-mbele-kwa-msisitizo",102,{"id":675,"title":676,"slug":677,"language":10,"level":517,"displayOrder":678},"01a1c61d-26ea-7f4c-a57f-c477afd8e11f","Kurejelea watu katika simulizi","kurejelea-watu-katika-simulizi",103,{"id":680,"title":681,"slug":682,"language":10,"level":517,"displayOrder":683},"01a1c61d-267b-7c17-bb91-dccee62c273e","Heshima katika maombi na mapendekezo","heshima-katika-maombi-na-mapendekezo",104,{"id":685,"title":686,"slug":687,"language":10,"level":31,"displayOrder":688},"01a1c61d-2874-7ae1-8993-bce7a671ba3f","Udogo kwa KI-VI na ukubwa kwa JI-MA","udogo-kwa-ki-vi-na-ukubwa-kwa-ji-ma",105,{"id":690,"title":691,"slug":692,"language":10,"level":31,"displayOrder":693},"01a1c61d-2808-76d0-a659-bc51832ae9e1","Ngeli na nomino za mkopo","ngeli-na-nomino-za-mkopo",106,{"id":695,"title":696,"slug":697,"language":10,"level":31,"displayOrder":698},"01a1c61d-28d6-731a-9871-8eb41911cb5f","Upatanisho wa majina ya uhusiano wa kifamilia","upatanisho-wa-majina-ya-uhusiano-wa-kifamilia",107,{"id":700,"title":701,"slug":702,"language":10,"level":31,"displayOrder":703},"01a1c61d-292d-7e7d-8544-4a4015f1d9e2","Usambazaji wa kiasi kwa kila mmoja na wote wawili","usambazaji-wa-kiasi-kwa-kila-mmoja-na-wote-wawili",108,{"id":705,"title":706,"slug":707,"language":10,"level":31,"displayOrder":708},"01a1c61d-27ca-71a3-8986-8fb5cf0d75b3","Mpangilio wa viambishi katika kitenzi changamano","mpangilio-wa-viambishi-katika-kitenzi-changamano",109,{"id":710,"title":711,"slug":712,"language":10,"level":31,"displayOrder":713},"01a1c61d-2782-7992-a902-46de04995d88","Masharti yasiyo hakika kwa -nge-","masharti-yasiyo-hakika-kwa-nge",110,{"id":715,"title":716,"slug":717,"language":10,"level":31,"displayOrder":718},"01a1c61d-2787-765e-bf10-724fcb22e544","Masharti yasiyotimia zamani kwa -ngali-","masharti-yasiyotimia-zamani-kwa-ngali",111,{"id":720,"title":721,"slug":722,"language":10,"level":31,"displayOrder":723},"01a1c61d-2892-7cef-8faa-a36955f8a028","Ukanushi wa masharti kwa -singe- na -singali-","ukanushi-wa-masharti-kwa-singe-na-singali",112,{"id":725,"title":726,"slug":727,"language":10,"level":31,"displayOrder":728},"01a1c61d-27af-7660-ac17-a1028e499373","Mfuatano wa wakati ujao kwa atakuwa ame-","mfuatano-wa-wakati-ujao-kwa-atakuwa-ame",113,{"id":730,"title":731,"slug":732,"language":10,"level":31,"displayOrder":733},"01a1c61d-26c9-7b31-a045-f51daf5a3214","Kueleza kitendo kinachokaribia kwa -karibia","kueleza-kitendo-kinachokaribia-kwa-karibia",114,{"id":735,"title":736,"slug":737,"language":10,"level":31,"displayOrder":738},"01a1c61d-2888-77d3-88c3-512a32376d12","Ukanushi wa jumla na ukanushi wa sehemu","ukanushi-wa-jumla-na-ukanushi-wa-sehemu",115,{"id":740,"title":741,"slug":742,"language":10,"level":31,"displayOrder":743},"01a1c61d-2858-755f-9608-97f28697c8b9","Tofauti ya kutendwa na kutendeka","tofauti-ya-kutendwa-na-kutendeka",116,{"id":745,"title":746,"slug":747,"language":10,"level":31,"displayOrder":748},"01a1c61d-2717-7a74-878a-01d907d8a78e","Kutendea: mnufaika, mahali na sababu","kutendea-mnufaika-mahali-na-sababu",117,{"id":750,"title":751,"slug":752,"language":10,"level":31,"displayOrder":753},"01a1c61d-2727-7d64-a78d-c413aaccf7e9","Kutendesha na ushiriki wa mtendaji","kutendesha-na-ushiriki-wa-mtendaji",118,{"id":755,"title":756,"slug":757,"language":10,"level":31,"displayOrder":758},"01a1c61d-27a0-7a00-9687-20fe354c3aee","Mchanganyiko wa kutendea na kutendwa","mchanganyiko-wa-kutendea-na-kutendwa",119,{"id":760,"title":761,"slug":762,"language":10,"level":31,"displayOrder":763},"01a1c61d-26f0-79bf-9918-7be25f7391ee","Kurudia kitenzi kwa matendo yanayojirudia","kurudia-kitenzi-kwa-matendo-yanayojirudia",120,{"id":765,"title":766,"slug":767,"language":10,"level":31,"displayOrder":768},"01a1c61d-2910-7dad-a045-2fdc5c34ba5c","Urejeshi wa jumla wenye kiambishi tamati","urejeshi-wa-jumla-wenye-kiambishi-tamati",121,{"id":770,"title":771,"slug":772,"language":10,"level":31,"displayOrder":773},"01a1c61d-287e-794b-9fb2-db490084b4d0","Ukanushi katika vishazi rejeshi","ukanushi-katika-vishazi-rejeshi",122,{"id":775,"title":776,"slug":777,"language":10,"level":31,"displayOrder":778},"01a1c61d-2922-7566-928b-f5f247246ab2","Urejeshi wa wakati kwa wakati ambapo","urejeshi-wa-wakati-kwa-wakati-ambapo",123,{"id":780,"title":781,"slug":782,"language":10,"level":31,"displayOrder":783},"01a1c61d-291c-79f6-9475-c61e46012735","Urejeshi wa namna kwa jinsi","urejeshi-wa-namna-kwa-jinsi",124,{"id":785,"title":786,"slug":787,"language":10,"level":31,"displayOrder":788},"01a1c61d-2778-7eae-a42d-3bf1015e68b6","Masharti kwa isipokuwa na mradi","masharti-kwa-isipokuwa-na-mradi",125,{"id":790,"title":791,"slug":792,"language":10,"level":31,"displayOrder":793},"01a1c61d-27e8-756f-8d65-2b8b6c94b29e","Muda kwa tangu na mpaka","muda-kwa-tangu-na-mpaka",126,{"id":795,"title":796,"slug":797,"language":10,"level":31,"displayOrder":798},"01a1c61d-297e-7bf4-ad41-3c60c975bfb9","Vishazi vya bila kufanya na bila ya kufanya","vishazi-vya-bila-kufanya-na-bila-ya-kufanya",127,{"id":800,"title":801,"slug":802,"language":10,"level":31,"displayOrder":803},"01a1c61d-2973-7c4b-a79b-7a0ecfe642ff","Vishazi tegemezi katika usemi wa taarifa","vishazi-tegemezi-katika-usemi-wa-taarifa",128,{"id":805,"title":806,"slug":807,"language":10,"level":31,"displayOrder":808},"01a1c61d-27dc-74f5-beb3-579302c4a0f0","Msisitizo kwa ndiye na ndicho","msisitizo-kwa-ndiye-na-ndicho",129,{"id":810,"title":811,"slug":812,"language":10,"level":31,"displayOrder":813},"01a1c61d-2897-7ab5-ae63-62657a1bcc32","Ukanushi wa msisitizo kwa siye na sicho","ukanushi-wa-msisitizo-kwa-siye-na-sicho",130,{"id":815,"title":816,"slug":817,"language":10,"level":31,"displayOrder":818},"01a1c61d-26bb-7e42-9f24-2e33c4712f82","Kuacha kiima kilicho wazi katika muktadha","kuacha-kiima-kilicho-wazi-katika-muktadha",131,{"id":820,"title":821,"slug":822,"language":10,"level":31,"displayOrder":823},"01a1c61d-298f-7166-a592-e6a98fc17023","Viunganishi vya kuongeza na kupinga hoja","viunganishi-vya-kuongeza-na-kupinga-hoja",132,{"id":825,"title":826,"slug":827,"language":10,"level":31,"displayOrder":828},"01a1c61d-26c0-7e69-9b6a-12bc24795540","Kubadilisha mtazamo katika simulizi","kubadilisha-mtazamo-katika-simulizi",133,{"id":830,"title":831,"slug":832,"language":10,"level":31,"displayOrder":833},"01a1c61d-286a-7598-be78-79ddfef8dd5b","Tofauti za mazungumzo na maandishi rasmi","tofauti-za-mazungumzo-na-maandishi-rasmi",134,{"id":835,"title":836,"slug":837,"language":10,"level":11,"displayOrder":838},"01a1c61d-2948-7a91-9177-1b57a548623d","Uundaji wa nomino dhahania kwa u-","uundaji-wa-nomino-dhahania-kwa-u",135,{"id":840,"title":841,"slug":842,"language":10,"level":11,"displayOrder":843},"01a1c61d-28e2-7751-be3a-3977f0656b61","Upatanisho wa nomino ambatani na vifupisho","upatanisho-wa-nomino-ambatani-na-vifupisho",136,{"id":845,"title":846,"slug":847,"language":10,"level":11,"displayOrder":848},"01a1c61d-2839-7970-aa68-df666626d065","Rejea tata za viwakilishi katika matini","rejea-tata-za-viwakilishi-katika-matini",137,{"id":850,"title":851,"slug":852,"language":10,"level":11,"displayOrder":853},"01a1c61d-28f1-7aa0-a9e6-4dc123b2e1be","Upeo wa kila, wote na hata","upeo-wa-kila-wote-na-hata",138,{"id":855,"title":856,"slug":857,"language":10,"level":11,"displayOrder":858},"01a1c61d-27a5-74e7-b0a6-ba67656699cc","Mfuatano wa -ka- katika simulizi changamano","mfuatano-wa-ka-katika-simulizi-changamano",139,{"id":860,"title":861,"slug":862,"language":10,"level":11,"displayOrder":863},"01a1c61d-2835-758f-9edd-d13c8f40a9b2","Nyakati ambatani na mahali pa mtazamo","nyakati-ambatani-na-mahali-pa-mtazamo",140,{"id":865,"title":866,"slug":867,"language":10,"level":11,"displayOrder":868},"01a1c61d-28b0-7ed9-b475-abcd8503df26","Ukanushi wenye maana ya kusisitiza","ukanushi-wenye-maana-ya-kusisitiza",141,{"id":870,"title":871,"slug":872,"language":10,"level":11,"displayOrder":873},"01a1c61d-29bf-7b45-9be5-3bcb5451e7b4","Yambwa linalotajwa wazi na kiambishi chake","yambwa-linalotajwa-wazi-na-kiambishi-chake",142,{"id":875,"title":876,"slug":877,"language":10,"level":11,"displayOrder":878},"01a1c61d-27d0-7573-ac25-3a8eeb7a8c79","Mpangilio wa viambishi vya unyambulishaji","mpangilio-wa-viambishi-vya-unyambulishaji",143,{"id":880,"title":881,"slug":882,"language":10,"level":11,"displayOrder":883},"01a1c61d-275f-7258-9d9e-3dd10192ba69","Maana za kileksika zisizotabirika katika unyambulishaji","maana-za-kileksika-zisizotabirika-katika-unyambulishaji",144,{"id":885,"title":886,"slug":887,"language":10,"level":11,"displayOrder":888},"01a1c61d-270b-7f0c-87ec-0825608059f8","Kutendana na uwiano wa washiriki","kutendana-na-uwiano-wa-washiriki",145,{"id":890,"title":891,"slug":892,"language":10,"level":11,"displayOrder":893},"01a1c61d-296e-75ed-a4d0-80792475d8ba","Vishazi rejeshi vilivyopachikwa","vishazi-rejeshi-vilivyopachikwa",146,{"id":895,"title":896,"slug":897,"language":10,"level":11,"displayOrder":898},"01a1c61d-290b-73cc-b18f-44291d7768f3","Urejeshi wa jumla na maana ya mazoea","urejeshi-wa-jumla-na-maana-ya-mazoea",147,{"id":900,"title":901,"slug":902,"language":10,"level":11,"displayOrder":903},"01a1c61d-26f6-7209-9e43-843ee160eee2","Kushurutisha kwa hata kama na hata ikiwa","kushurutisha-kwa-hata-kama-na-hata-ikiwa",148,{"id":905,"title":906,"slug":907,"language":10,"level":11,"displayOrder":908},"01a1c61d-2841-7b62-adfa-191a0e9788ee","Sababu ya tukio na sababu ya kauli","sababu-ya-tukio-na-sababu-ya-kauli",149,{"id":910,"title":911,"slug":912,"language":10,"level":11,"displayOrder":913},"01a1c61d-28bb-7ebd-b8e2-6d6f6e5b299b","Ulinganisho wa hali kwa kana kwamba","ulinganisho-wa-hali-kwa-kana-kwamba",150,{"id":915,"title":916,"slug":917,"language":10,"level":11,"displayOrder":918},"01a1c61d-27d6-7272-8cd1-a6b2837758f7","Msisitizo kwa ndi- pamoja na urejeshi","msisitizo-kwa-ndi-pamoja-na-urejeshi",151,{"id":920,"title":921,"slug":922,"language":10,"level":11,"displayOrder":923},"01a1c61d-286f-782d-92b2-6eee58b95b1e","Ubadilishaji wa mpangilio kwa mada na taarifa mpya","ubadilishaji-wa-mpangilio-kwa-mada-na-taarifa-mpya",152,{"id":925,"title":926,"slug":927,"language":10,"level":11,"displayOrder":928},"01a1c61d-293e-76cf-9a4c-7259f0a3f03f","Ushikamani kwa urejeshi na udondoshaji","ushikamani-kwa-urejeshi-na-udondoshaji",153,{"id":930,"title":931,"slug":932,"language":10,"level":11,"displayOrder":933},"01a1c61d-284f-7bc9-83b7-eb0ece8a9eb7","Tahadhari katika madai kwa huenda na yaelekea","tahadhari-katika-madai-kwa-huenda-na-yaelekea",154,{"id":5,"title":6,"slug":7,"language":10,"level":11,"displayOrder":12},{"id":936,"title":937,"slug":938,"language":10,"level":11,"displayOrder":939},"01a1c61d-27bf-758e-89c2-f59d8ccf1676","Miundo ya methali katika mawasiliano","miundo-ya-methali-katika-mawasiliano",156,{"id":941,"title":942,"slug":943,"language":10,"level":944,"displayOrder":945},"01a1c61d-26a1-70ad-9a01-1da8fe52c1c9","Kitenzi kuwa katika miundo ya kifasihi","kitenzi-kuwa-katika-miundo-ya-kifasihi","C2",157,{"id":947,"title":948,"slug":949,"language":10,"level":944,"displayOrder":950},"01a1c61d-2764-7e63-b29c-b4b75a6ac2cb","Mabadiliko ya mtazamo wa wakati katika fasihi","mabadiliko-ya-mtazamo-wa-wakati-katika-fasihi",158,{"id":952,"title":953,"slug":954,"language":10,"level":944,"displayOrder":955},"01a1c61d-288d-766f-9ab5-4c060a9071ef","Ukanushi wa kimbalagha na tafsiri yake","ukanushi-wa-kimbalagha-na-tafsiri-yake",159,{"id":957,"title":958,"slug":959,"language":10,"level":944,"displayOrder":960},"01a1c61d-28ca-7ee4-ab7b-a001f56c43e3","Unyambulishaji ulioganda na mipaka ya uchanganuzi","unyambulishaji-ulioganda-na-mipaka-ya-uchanganuzi",160,{"id":962,"title":963,"slug":964,"language":10,"level":944,"displayOrder":965},"01a1c61d-28f7-72b1-be5c-83bac87e50a8","Urejeshi mfupi katika sajili rasmi na fasihi","urejeshi-mfupi-katika-sajili-rasmi-na-fasihi",161,{"id":967,"title":968,"slug":969,"language":10,"level":944,"displayOrder":970},"01a1c61d-2979-740b-87b2-32ba10a29c84","Vishazi vinavyokatiza sentensi na uwazi wa maana","vishazi-vinavyokatiza-sentensi-na-uwazi-wa-maana",162,{"id":972,"title":973,"slug":974,"language":10,"level":944,"displayOrder":975},"01a1c61d-2943-7bde-840e-4d2de117ea02","Utata wa muundo katika sentensi ndefu","utata-wa-muundo-katika-sentensi-ndefu",163,{"id":977,"title":978,"slug":979,"language":10,"level":944,"displayOrder":980},"01a1c61d-2879-79aa-a793-bc3001b6694a","Udondoshaji na usambamba katika hotuba","udondoshaji-na-usambamba-katika-hotuba",164,{"id":982,"title":983,"slug":984,"language":10,"level":944,"displayOrder":985},"01a1c61d-27c4-7608-86ff-1052c33d3374","Mpangilio wa kishairi na mipaka ya matumizi","mpangilio-wa-kishairi-na-mipaka-ya-matumizi",165,{"id":987,"title":988,"slug":989,"language":10,"level":944,"displayOrder":990},"01a1c61d-2938-7f41-af34-d6729787fff5","Usemi wa taarifa na sauti ya msimulizi","usemi-wa-taarifa-na-sauti-ya-msimulizi",166,{"id":992,"title":993,"slug":994,"language":10,"level":944,"displayOrder":995},"01a1c61d-2845-7d11-92b3-e8cd2d1bf4f5","Sarufi ya methali: maana halisi na matumizi","sarufi-ya-methali-maana-halisi-na-matumizi",167,{"id":997,"title":998,"slug":999,"language":10,"level":944,"displayOrder":1000},"01a1c61d-27b9-7cf1-8ded-e2e88e3149a8","Miundo ya kale katika usomaji wa matini","miundo-ya-kale-katika-usomaji-wa-matini",168,null,[1003,1012],{"@id":1004,"@type":1005,"id":1006,"grammarPage":1007,"title":1008,"instructions":1009,"displayOrder":17,"type":1010,"questionCount":222,"blankCount":222,"isCompleted":16,"ogImageUrl":1011},"\u002Fapi\u002Fgrammar_exercises\u002F01a1c61d-2d15-7cbe-9b6a-addb78a3132f","GrammarExercise","01a1c61d-2d15-7cbe-9b6a-addb78a3132f","\u002Fapi\u002Fgrammar_pages\u002F01a1c61d-269b-7e72-84fa-756057a927b0","Tambua tofauti na mipaka ya ushahidi","Chagua jibu linalolingana na ushahidi uliotolewa bila kufanya hitimisho pana lisilothibitishwa.","word_select","\u002Fuploads\u002Fimages\u002Fgpimg_220df3dd-4d1d-4b29-bbf9-38a55825e0df_hero.webp?v=1794325163",{"@id":1013,"@type":1005,"id":1014,"grammarPage":1007,"title":1015,"instructions":1016,"displayOrder":39,"type":1010,"questionCount":222,"blankCount":222,"isCompleted":16,"ogImageUrl":1017},"\u002Fapi\u002Fgrammar_exercises\u002F01a1c61d-2d2b-7685-85af-92a0b40b01c3","01a1c61d-2d2b-7685-85af-92a0b40b01c3","Hariri kwa kuzingatia hadhira na sauti","Chagua umbo au uamuzi wa uhariri unaotimiza kusudi lililoelezwa. Hifadhi tofauti zinazokubalika katika muktadha wake.","\u002Fuploads\u002Fimages\u002Fgpimg_41daae38-fe97-472f-b670-61fece027fa2_hero.webp?v=1794325163",{"id":1006,"grammarPage":1007,"title":1008,"instructions":1009,"seoTitle":1019,"seoDescription":1020,"displayOrder":17,"type":1010,"questions":1021,"ogImageUrl":1011},"Kiswahili sanifu: tambua tofauti za matumizi","Jizoeze Kiswahili sanifu na tofauti za kikanda kwa kuchagua majibu katika sentensi kuhusu lahaja, sajili, usafiri na mipaka ya ushahidi wa matumizi.",[1022],{"id":1023,"sentenceTemplate":1024,"displayOrder":17,"explanation":1025,"exampleSentence":1026,"blanks":1027},"01a1c61d-2d15-7ed6-9b6a-addb7af261c2","Mwanafunzi anadai kuwa kila umbo linalotumiwa Unguja ni sanifu. Dai hilo __1__.","Kiunguja ni msingi mkuu wa Kiswahili sanifu, lakini si kila matumizi ya Kiunguja ni sanifu. Neno kila ndilo linalopanua dai kupita kiasi.","Mhariri anaweza kuthamini matumizi ya Unguja bila kuyapitisha yote katika taarifa rasmi.",[1028],{"id":1029,"blankNumber":39,"options":1030},"01a1c61d-2d15-7e86-9b6a-addb7a2297ba",[1031,1034,1037],{"id":1032,"optionText":1033,"isCorrect":16,"displayOrder":17},"01a1c61d-2d15-7dee-9b6a-addb78f7c6a8","linathibitishwa na msingi wa Kiunguja wa usanifu",{"id":1035,"optionText":1036,"isCorrect":38,"displayOrder":39},"01a1c61d-2d15-7e2e-9b6a-addb79af993f","linachanganya msingi wa usanifu na matumizi yote ya eneo",{"id":1038,"optionText":1039,"isCorrect":16,"displayOrder":18},"01a1c61d-2d15-7e5e-9b6a-addb79cc94d5","linakanushwa kwa sababu usanifu hauna msingi wa Kiunguja",{"html":1041,"toc":1042},"\u003Ch2 id=\"usanifu-na-utofauti\">\u003Cspan class=\"section-number\" aria-hidden=\"true\">1.\u003C\u002Fspan>Usanifu na utofauti\u003C\u002Fh2>\n\u003Cp>Kiswahili sanifu hutoa msingi wa pamoja wa mawasiliano, lakini hakifuti tofauti za kikanda. Ili kuchagua lugha inayofaa, unahitaji kutofautisha kanuni za usanifu, lahaja, msamiati wa eneo na uchaguzi wa mtu binafsi. Tofauti katika matamshi au maneno si ushahidi wa kosa la sarufi.\u003C\u002Fp>\n\u003Cp>Katika ukurasa huu, utajifunza kutathmini tofauti hizo na kuhariri matini kwa hadhira pana bila kuondoa utambulisho wa mzungumzaji bila sababu.\u003C\u002Fp>\n\u003Cp>Kiswahili sanifu cha kisasa kina msingi mkuu wa \u003Cstrong>Kiunguja\u003C\u002Fstrong>, lakini kimeendelezwa kupitia elimu, uchapishaji na matumizi ya taasisi. Kwa hiyo, \u003Cstrong>Kiswahili sanifu si sawa na kila matumizi ya Kiunguja\u003C\u002Fstrong>. Pia, usanifu si kipimo cha thamani ya jamii au uwezo wa kufikiri wa wazungumzaji wake.\u003C\u002Fp>\n\u003Ch2 id=\"tofautisha-aina-za-tofauti\">\u003Cspan class=\"section-number\" aria-hidden=\"true\">2.\u003C\u002Fspan>Tofautisha aina za tofauti\u003C\u002Fh2>\n\u003Cp>Lahaja ni namna ya lugha inayohusishwa na jamii au eneo, yenye sifa zinazojirudia katika matamshi, msamiati au sarufi. Si kila tofauti kati ya wazungumzaji wawili inayotosha kuitwa tofauti ya lahaja.\u003C\u002Fp>\n\u003Ctable>\n\u003Cthead>\n\u003Ctr>\n\u003Cth>Dhana\u003C\u002Fth>\n\u003Cth>Unachochunguza\u003C\u002Fth>\n\u003Cth>Mpaka wa hitimisho\u003C\u002Fth>\n\u003C\u002Ftr>\n\u003C\u002Fthead>\n\u003Ctbody>\u003Ctr>\n\u003Ctd>\u003Cstrong>Kiswahili sanifu\u003C\u002Fstrong>\u003C\u002Ftd>\n\u003Ctd>Kanuni zinazotambuliwa kwa matumizi ya pamoja, hasa katika elimu na maandishi rasmi\u003C\u002Ftd>\n\u003Ctd>Si nakala ya mazungumzo yote ya eneo moja\u003C\u002Ftd>\n\u003C\u002Ftr>\n\u003Ctr>\n\u003Ctd>\u003Cstrong>Lahaja\u003C\u002Fstrong>\u003C\u002Ftd>\n\u003Ctd>Mfumo wa sifa zinazojirudia katika jamii fulani\u003C\u002Ftd>\n\u003Ctd>Neno moja pekee halithibitishi lahaja ya mtu\u003C\u002Ftd>\n\u003C\u002Ftr>\n\u003Ctr>\n\u003Ctd>\u003Cstrong>Matumizi ya kikanda\u003C\u002Fstrong>\u003C\u002Ftd>\n\u003Ctd>Maneno au miundo inayopendelewa katika eneo fulani\u003C\u002Ftd>\n\u003Ctd>Inaweza pia kutumiwa nje ya eneo hilo\u003C\u002Ftd>\n\u003C\u002Ftr>\n\u003Ctr>\n\u003Ctd>\u003Cstrong>Sajili\u003C\u002Fstrong>\u003C\u002Ftd>\n\u003Ctd>Uchaguzi wa lugha kulingana na shughuli, uhusiano na mazingira\u003C\u002Ftd>\n\u003Ctd>Si lazima ihusishwe na eneo\u003C\u002Ftd>\n\u003C\u002Ftr>\n\u003C\u002Ftbody>\u003C\u002Ftable>\n\u003Cp>\u003Cstrong>Kimvita\u003C\u002Fstrong> huhusishwa na Mombasa, \u003Cstrong>Kiamu\u003C\u002Fstrong> na Lamu, na \u003Cstrong>Kiunguja\u003C\u002Fstrong> na Unguja. Haya ni mahusiano ya kilahaja; hayamaanishi kwamba kila mkazi wa maeneo hayo huzungumza kwa namna ileile.\u003C\u002Fp>\n\u003Cdiv class=\"grammar-callout grammar-callout--note\">\u003Cp>Mipaka ya nchi si mipaka kamili ya lahaja. Kauli kama “Wakenya husema…” au “Watanzania hawasemi…” zinahitaji ushahidi na masharti. Umri, elimu, shughuli, uhamaji na lugha nyingine anazotumia mtu pia huathiri matumizi yake.\u003C\u002Fp>\n\u003C\u002Fdiv>\n\u003Ch2 id=\"msamiati-wa-eneo-na-maana-katika-muktadha\">\u003Cspan class=\"section-number\" aria-hidden=\"true\">3.\u003C\u002Fspan>Msamiati wa eneo na maana katika muktadha\u003C\u002Fh2>\n\u003Cp>Tofauti ya msamiati inaweza kubadili namna ya kutaja kitu bila kubadili mpangilio wa sehemu za sentensi. Hata hivyo, nomino zinazobadilishana zikiwa za ngeli tofauti, upatanisho unaweza kubadilika. Pia, usidhanie kwamba maneno yanayokaribiana kimaana yanaweza kubadilishana katika kila muktadha.\u003C\u002Fp>\n\u003Cdiv class=\"grammar-callout grammar-callout--example\">\u003Cp>\u003Cstrong>Msamiati wa kikanda — usafiri wa abiria:\u003C\u002Fstrong> Nchini Kenya, \u003Cstrong>matatu\u003C\u002Fstrong> hutumiwa kwa magari ya usafiri wa pamoja yanayobeba abiria kwa nauli; nchini Tanzania, hasa Dar es Salaam, \u003Cstrong>daladala\u003C\u002Fstrong> hutumiwa kwa huduma inayolingana nayo.\u003C\u002Fp>\n\u003Cul>\n\u003Cli>\u003Cstrong>Nairobi:\u003C\u002Fstrong> Nimepanda matatu kwenda kazini.\u003C\u002Fli>\n\u003Cli>\u003Cstrong>Dar es Salaam:\u003C\u002Fstrong> Nimepanda daladala kwenda kazini.\u003C\u002Fli>\n\u003C\u002Ful>\n\u003Cp>Haya ni majina ya matumizi ya kikanda, si majina ya kila gari la abiria wala ushahidi wa lahaja ya msemaji. Ukubwa wa magari na namna huduma zinavyoendeshwa vinaweza kutofautiana. Katika maelezo ya safari, hifadhi jina linalotumiwa mahali husika; kwa msomaji asiyelifahamu, eleza kuwa ni gari la usafiri wa pamoja linalobeba abiria kwa nauli. Usibadili \u003Cstrong>matatu\u003C\u002Fstrong> kuwa \u003Cstrong>daladala\u003C\u002Fstrong> katika taarifa kuhusu Nairobi kwa sababu tu msomaji anaishi Tanzania.\u003C\u002Fp>\n\u003C\u002Fdiv>\n\u003Cp>Kwa mfano, \u003Cstrong>gari\u003C\u002Fstrong> ni neno lenye matumizi mapana; \u003Cstrong>motokaa\u003C\u002Fstrong> pia hutumiwa kutaja gari la injini. Katika sentensi kuhusu usafiri wa familia, maneno hayo yanaweza kurejelea kitu kilekile. Hayatoshi, yenyewe tu, kutambua nchi au lahaja ya mwandishi.\u003C\u002Fp>\n\u003Cdiv class=\"grammar-callout grammar-callout--example\">\u003Cp>\u003Cstrong>Muktadha:\u003C\u002Fstrong> Familia ina gari moja dogo la kusafiria.\u003C\u002Fp>\n\u003Cul>\n\u003Cli>\u003Cstrong>Gari letu limeharibika.\u003C\u002Fstrong>\u003C\u002Fli>\n\u003Cli>\u003Cstrong>Motokaa yetu imeharibika.\u003C\u002Fstrong>\u003C\u002Fli>\n\u003C\u002Ful>\n\u003Cp>Kitu kinachorejelewa kinaweza kuwa kilekile, lakini upatanisho hubadilika: \u003Cstrong>gari letu limeharibika\u003C\u002Fstrong>, si \u003Cem>gari yetu imeharibika\u003C\u002Fem> katika Kiswahili sanifu. Kwa \u003Cstrong>motokaa\u003C\u002Fstrong>, tunatumia \u003Cstrong>yetu imeharibika\u003C\u002Fstrong>. Umbo \u003Cstrong>gari yetu\u003C\u002Fstrong> husikika katika mazungumzo; kutokuwa sanifu hakumaanishi kwamba halitumiki. Umbo hilo pekee pia halitoshi kutambua eneo la msemaji.\u003C\u002Fp>\n\u003C\u002Fdiv>\n\u003Cp>Mfano huu unaonyesha kwa nini kuhariri si kubadilisha neno pekee. Ukichagua nomino nyingine, kagua pia vimilikishi, vivumishi, vioneshi na viambishi vya kitenzi vinavyoihusu.\u003C\u002Fp>\n\u003Cp>Kwa hadhira pana:\u003C\u002Fp>\n\u003Cul>\n\u003Cli>tumia neno linaloeleweka kwa urahisi katika muktadha husika;\u003C\u002Fli>\n\u003Cli>fafanua neno la eneo ikiwa lina umuhimu wa kitamaduni au kitaalamu;\u003C\u002Fli>\n\u003Cli>usibadilishe neno kwa sababu tu hulitumii wewe mwenyewe.\u003C\u002Fli>\n\u003C\u002Ful>\n\u003Ch2 id=\"tathmini-tofauti-za-sarufi-kwa-ushahidi\">\u003Cspan class=\"section-number\" aria-hidden=\"true\">4.\u003C\u002Fspan>Tathmini tofauti za sarufi kwa ushahidi\u003C\u002Fh2>\n\u003Cp>Lahaja zinaweza kutofautiana katika maumbo ya maneno na miundo ya sentensi. Hata hivyo, \u003Cstrong>umbo lisilo sanifu si lazima liwe la lahaja fulani\u003C\u002Fstrong>: linaweza kuwa kosa la uchapaji, matumizi ya kujifunza lugha au uchaguzi wa mtu binafsi.\u003C\u002Fp>\n\u003Cp>Kinyume chake, kuwepo kwa miundo miwili sahihi hakumaanishi kwamba mmoja ni wa Kenya na mwingine wa Tanzania.\u003C\u002Fp>\n\u003Cdiv class=\"grammar-callout grammar-callout--example\">\u003Cul>\n\u003Cli>Nimezungumza na mwalimu \u003Cstrong>ambaye anafundisha hapa\u003C\u002Fstrong>.\u003C\u002Fli>\n\u003Cli>Nimezungumza na mwalimu \u003Cstrong>anayefundisha hapa\u003C\u002Fstrong>.\u003C\u002Fli>\n\u003C\u002Ful>\n\u003Cp>Miundo yote miwili inakubalika katika Kiswahili sanifu. Tofauti hii peke yake haitoshi kuihusisha sentensi na eneo fulani.\u003C\u002Fp>\n\u003C\u002Fdiv>\n\u003Cp>Unapokutana na umbo usilolijua, fuata hatua hizi:\u003C\u002Fp>\n\u003Col>\n\u003Cli>Tambua tofauti yenyewe: ni tahajia, matamshi, msamiati, upatanisho au mpangilio wa maneno?\u003C\u002Fli>\n\u003Cli>Chunguza kama matumizi hayo yanajirudia kwa wazungumzaji kadhaa katika mazingira yanayolingana.\u003C\u002Fli>\n\u003Cli>Linganisha na kamusi, sarufi au maelezo ya lahaja husika.\u003C\u002Fli>\n\u003Cli>Tenganisha hitimisho la \u003Cstrong>“si sanifu katika muktadha huu”\u003C\u002Fstrong> na la \u003Cstrong>“halitumiki katika Kiswahili”\u003C\u002Fstrong>.\u003C\u002Fli>\n\u003C\u002Fol>\n\u003Cdiv class=\"grammar-callout grammar-callout--example\">\u003Cp>\u003Cstrong>Mfano wa kilahaja — Kiunguja na Kimvita:\u003C\u002Fstrong> \u003Cstrong>njia\u003C\u002Fstrong> katika Kiunguja na Kiswahili sanifu hulingana na \u003Cstrong>ndia\u003C\u002Fstrong> katika Kimvita. Huu ni mfano wa tofauti ya sauti inayowakilishwa katika maandishi, si tofauti ya upatanisho au mpangilio wa sentensi.\u003C\u002Fp>\n\u003Cp>Tumia hatua nne juu ya \u003Cstrong>ndia\u003C\u002Fstrong> katika nakala ya mahojiano:\u003C\u002Fp>\n\u003Col>\n\u003Cli>\u003Cstrong>Tambua:\u003C\u002Fstrong> Tofauti iko katika \u003Cstrong>nj\u003C\u002Fstrong> ya \u003Cstrong>njia\u003C\u002Fstrong> na \u003Cstrong>nd\u003C\u002Fstrong> ya \u003Cstrong>ndia\u003C\u002Fstrong>; usiiite moja kwa moja kosa la sarufi.\u003C\u002Fli>\n\u003Cli>\u003Cstrong>Chunguza kujirudia:\u003C\u002Fstrong> Angalia kama \u003Cstrong>ndia\u003C\u002Fstrong> inatumiwa tena na wazungumzaji kadhaa wa Kimvita katika muktadha wa maana hiyo. Tukio moja katika nakala linaweza pia kuwa kosa la uchapaji.\u003C\u002Fli>\n\u003Cli>\u003Cstrong>Linganisha:\u003C\u002Fstrong> Hakiki \u003Cstrong>ndia\u003C\u002Fstrong> yenye maana ya \u003Cstrong>njia\u003C\u002Fstrong> katika maelezo au kamusi ya Kimvita. Ulinganisho huu haukupi ruhusa ya kubadili kila \u003Cstrong>nj\u003C\u002Fstrong> kuwa \u003Cstrong>nd\u003C\u002Fstrong> katika maneno mengine.\u003C\u002Fli>\n\u003Cli>\u003Cstrong>Hitimisha kwa muktadha:\u003C\u002Fstrong> Katika maelezo rasmi ya mhariri, tumia \u003Cstrong>njia\u003C\u002Fstrong>. Katika nukuu au rekodi ya Kimvita, hifadhi \u003Cstrong>ndia\u003C\u002Fstrong> na ufafanue inapohitajika. Kutotumia \u003Cstrong>ndia\u003C\u002Fstrong> katika maandishi sanifu hakumaanishi kwamba umbo hilo halitumiki katika Kiswahili.\u003C\u002Fli>\n\u003C\u002Fol>\n\u003C\u002Fdiv>\n\u003Cdiv class=\"grammar-callout grammar-callout--warning\">\u003Cp>Usihusishe kosa la upatanisho na jamii nzima bila ushahidi. Vilevile, usihukumu sarufi ya lahaja kwa kanuni za usanifu pekee: lahaja inaweza kuwa na kanuni zake thabiti.\u003C\u002Fp>\n\u003C\u002Fdiv>\n\u003Ch2 id=\"hariri-bila-kufuta-sauti-ya-mzungumzaji\">\u003Cspan class=\"section-number\" aria-hidden=\"true\">5.\u003C\u002Fspan>Hariri bila kufuta sauti ya mzungumzaji\u003C\u002Fh2>\n\u003Cp>Uamuzi wa kuleta matini kwenye usanifu hutegemea kusudi lake. Katika taarifa kwa umma, uelewekaji wa pamoja unaweza kupewa uzito mkubwa. Katika mahojiano au kazi ya fasihi, namna ya kuzungumza inaweza kuwa sehemu muhimu ya utambulisho.\u003C\u002Fp>\n\u003Ctable>\n\u003Cthead>\n\u003Ctr>\n\u003Cth>Aina ya matini\u003C\u002Fth>\n\u003Cth>Uamuzi unaofaa\u003C\u002Fth>\n\u003C\u002Ftr>\n\u003C\u002Fthead>\n\u003Ctbody>\u003Ctr>\n\u003Ctd>Taarifa kwa wasomaji wa maeneo mengi\u003C\u002Ftd>\n\u003Ctd>Tumia miundo sanifu na fafanua msamiati wenye maana ya eneo\u003C\u002Ftd>\n\u003C\u002Ftr>\n\u003Ctr>\n\u003Ctd>Nukuu ya moja kwa moja\u003C\u002Ftd>\n\u003Ctd>Hifadhi maneno ya msemaji; eleza jambo lisilo wazi nje ya nukuu\u003C\u002Ftd>\n\u003C\u002Ftr>\n\u003Ctr>\n\u003Ctd>Mazungumzo ya mhusika wa fasihi\u003C\u002Ftd>\n\u003Ctd>Tathmini kama tofauti inajenga sauti ya mhusika kabla ya kuibadili\u003C\u002Ftd>\n\u003C\u002Ftr>\n\u003Ctr>\n\u003Ctd>Utafiti wa lahaja\u003C\u002Ftd>\n\u003Ctd>Rekodi umbo lililotumika kwa uaminifu na eleza mfumo wa unukuzi\u003C\u002Ftd>\n\u003C\u002Ftr>\n\u003C\u002Ftbody>\u003C\u002Ftable>\n\u003Cp>\u003Cstrong>Sheng\u003C\u002Fstrong> isichukuliwe kuwa jina la Kiswahili chote kinachozungumzwa Kenya. Ni namna ya lugha ya kijamii inayobadilika, inayohusishwa hasa na mazingira ya mijini nchini Kenya. Vivyo hivyo, si kila matumizi yasiyo rasmi ni Sheng, wala si kila umbo lisilo sanifu ni la kikanda.\u003C\u002Fp>\n\u003Cdiv class=\"grammar-callout grammar-callout--example\">\u003Cp>\u003Cstrong>Sajili: Sheng katika mazungumzo yasiyo rasmi kati ya marafiki mjini Kenya.\u003C\u002Fstrong>\u003C\u002Fp>\n\u003Cul>\n\u003Cli>\u003Cstrong>Kauli:\u003C\u002Fstrong> “Sina doo.”\u003C\u002Fli>\n\u003Cli>\u003Cstrong>Maana katika muktadha huu:\u003C\u002Fstrong> “Sina pesa.”\u003C\u002Fli>\n\u003C\u002Ful>\n\u003Cp>\u003Cstrong>Doo\u003C\u002Fstrong> hutumiwa kwa maana ya pesa katika Sheng, ingawa matumizi hutofautiana kati ya makundi na hubadilika kwa wakati. Kwa maelezo sanifu yanayowasilisha maana hiyo kwa hadhira pana, tumia \u003Cstrong>Sina pesa\u003C\u002Fstrong>. Ikiwa ni nukuu ya moja kwa moja, hifadhi \u003Cstrong>Sina doo\u003C\u002Fstrong> na ueleze maana ya \u003Cstrong>doo\u003C\u002Fstrong> nje ya nukuu inapohitajika. Neno hili moja halitoshi kuainisha lugha yote ya msemaji kuwa Sheng.\u003C\u002Fp>\n\u003C\u002Fdiv>\n\u003Cdiv class=\"grammar-callout grammar-callout--tip\">\u003Cp>Katika maoni ya uhariri, sema: “Kwa taarifa hii ya umma, tumia umbo sanifu…” badala ya “Watu wa eneo hilo hawajui Kiswahili.” Eleza hitaji la matini, si hukumu kuhusu wazungumzaji.\u003C\u002Fp>\n\u003C\u002Fdiv>\n\u003Ch2 id=\"orodha-ya-ukaguzi\">\u003Cspan class=\"section-number\" aria-hidden=\"true\">6.\u003C\u002Fspan>Orodha ya ukaguzi\u003C\u002Fh2>\n\u003Cp>Kabla ya kukubali au kubadili matumizi fulani, jiulize:\u003C\u002Fp>\n\u003Cul>\n\u003Cli>\u003Cstrong>Ni tofauti ya aina gani?\u003C\u002Fstrong> Usichanganye msamiati, sarufi, lahaja na sajili.\u003C\u002Fli>\n\u003Cli>\u003Cstrong>Nina ushahidi gani wa eneo lake?\u003C\u002Fstrong> Usitumie mfano mmoja kuwakilisha nchi nzima.\u003C\u002Fli>\n\u003Cli>\u003Cstrong>Hadhira itaelewa?\u003C\u002Fstrong> Fafanua inapohitajika badala ya kufuta tofauti moja kwa moja.\u003C\u002Fli>\n\u003Cli>\u003Cstrong>Nimehifadhi maana na upatanisho?\u003C\u002Fstrong> Kubadili nomino kunaweza kuhitaji marekebisho mengine.\u003C\u002Fli>\n\u003Cli>\u003Cstrong>Ninahifadhi nukuu au ninahariri maelezo?\u003C\u002Fstrong> Majukumu hayo yanahitaji maamuzi tofauti.\u003C\u002Fli>\n\u003C\u002Ful>\n\u003Cp>Lengo ni \u003Cstrong>kutumia usanifu kwa usahihi na kutambua utofauti kwa ushahidi\u003C\u002Fstrong>, bila kugeuza tofauti ya matumizi kuwa hukumu kuhusu jamii.\u003C\u002Fp>\n",[1043,1047,1051,1055,1059,1063],{"id":1044,"text":1045,"depth":18,"number":1046},"usanifu-na-utofauti","Usanifu na utofauti","1",{"id":1048,"text":1049,"depth":18,"number":1050},"tofautisha-aina-za-tofauti","Tofautisha aina za tofauti","2",{"id":1052,"text":1053,"depth":18,"number":1054},"msamiati-wa-eneo-na-maana-katika-muktadha","Msamiati wa eneo na maana katika muktadha","3",{"id":1056,"text":1057,"depth":18,"number":1058},"tathmini-tofauti-za-sarufi-kwa-ushahidi","Tathmini tofauti za sarufi kwa ushahidi","4",{"id":1060,"text":1061,"depth":18,"number":1062},"hariri-bila-kufuta-sauti-ya-mzungumzaji","Hariri bila kufuta sauti ya mzungumzaji","5",{"id":1064,"text":1065,"depth":18,"number":1066},"orodha-ya-ukaguzi","Orodha ya ukaguzi","6"]