[{"data":1,"prerenderedAt":-1},["ShallowReactive",2],{"grammar-topic-hubs-sw":3,"grammar-pages-sw":4,"grammar-page-sw-kutendea-kwa-ia-na-ea":852,"grammar-lesson-path-sw-kutendea-kwa-ia-na-ea-none":1230,"grammar-exercises-by-page-01a1c61d-2711-7ea2-bdb9-7d1e50e041ba":1231,"grammar-quick-check-01a1c61d-2711-7ea2-bdb9-7d1e50e041ba":1272,"grammar-lesson-body-01a1c61d-2711-7ea2-bdb9-7d1e50e041ba-42r1y3a6tk":1294},[],[5,12,17,22,27,32,37,42,47,52,57,62,67,72,77,82,87,92,97,102,107,112,117,122,127,132,137,142,147,152,157,162,167,172,177,183,188,193,198,203,208,213,218,223,228,233,238,243,248,253,258,263,268,273,278,283,288,293,298,303,308,313,318,323,328,333,338,343,348,353,358,364,369,374,379,384,389,394,399,404,409,414,419,424,429,434,439,444,449,454,459,464,469,474,479,484,489,494,499,504,509,514,519,524,529,535,540,545,550,555,560,565,570,575,580,585,590,595,600,605,610,615,620,625,630,635,640,645,650,655,660,665,670,675,680,686,691,696,701,706,711,716,721,726,731,736,741,746,751,756,761,766,771,776,781,786,791,797,802,807,812,817,822,827,832,837,842,847],{"id":6,"title":7,"slug":8,"language":9,"level":10,"displayOrder":11},"01a1c61d-2686-7e1d-90ce-ac64e1561816","Irabu na matamshi yake","irabu-na-matamshi-yake","sw","A1",1,{"id":13,"title":14,"slug":15,"language":9,"level":10,"displayOrder":16},"01a1c61d-26b7-7995-9d90-320c37e9dea5","Konsonanti na miandiko sh, ch, dh na gh","konsonanti-na-miandiko-sh-ch-dh-na-gh",2,{"id":18,"title":19,"slug":20,"language":9,"level":10,"displayOrder":21},"01a1c61d-284b-73f8-ab03-7925e17e7b20","Silabi na mkazo wa neno","silabi-na-mkazo-wa-neno",3,{"id":23,"title":24,"slug":25,"language":9,"level":10,"displayOrder":26},"01a1c61d-27b4-7ebb-8a6f-5e3d87d02330","Mimi, wewe, yeye, sisi, ninyi na wao","mimi-wewe-yeye-sisi-ninyi-na-wao",4,{"id":28,"title":29,"slug":30,"language":9,"level":10,"displayOrder":31},"01a1c61d-294d-7830-819f-3e772d4c8280","Viambishi vya nafsi katika kitenzi","viambishi-vya-nafsi-katika-kitenzi",5,{"id":33,"title":34,"slug":35,"language":9,"level":10,"displayOrder":36},"01a1c61d-26a5-790d-ae6b-5d7f8eb2efc8","Kitenzi kuwa na kiunganishi ni","kitenzi-kuwa-na-kiunganishi-ni",6,{"id":38,"title":39,"slug":40,"language":9,"level":10,"displayOrder":41},"01a1c61d-289c-7bd1-bfc5-d2d15ba863fa","Ukanushi wa ni kwa si","ukanushi-wa-ni-kwa-si",7,{"id":43,"title":44,"slug":45,"language":9,"level":10,"displayOrder":46},"01a1c61d-2824-7db5-9ac5-dd4c27e18946","Ngeli ya M-WA: watu","ngeli-ya-m-wa-watu",8,{"id":48,"title":49,"slug":50,"language":9,"level":10,"displayOrder":51},"01a1c61d-28d0-7dd3-baf0-d224dc0e6d7e","Upatanisho wa M-WA katika sentensi","upatanisho-wa-m-wa-katika-sentensi",9,{"id":53,"title":54,"slug":55,"language":9,"level":10,"displayOrder":56},"01a1c61d-2820-7049-9e8a-5a3b407cc730","Ngeli ya M-MI: miti na vitu vingine","ngeli-ya-m-mi-miti-na-vitu-vingine",10,{"id":58,"title":59,"slug":60,"language":9,"level":10,"displayOrder":61},"01a1c61d-2814-7628-b854-a994b9d20bd9","Ngeli ya KI-VI: vitu na lugha","ngeli-ya-ki-vi-vitu-na-lugha",11,{"id":63,"title":64,"slug":65,"language":9,"level":10,"displayOrder":66},"01a1c61d-2829-706d-b9b0-ca4223b89bd2","Ngeli ya N-N: nomino zisizobadilika","ngeli-ya-n-n-nomino-zisizobadilika",12,{"id":68,"title":69,"slug":70,"language":9,"level":10,"displayOrder":71},"01a1c61d-280e-762d-94e5-ccc319d706a1","Ngeli ya JI-MA: nomino za kawaida","ngeli-ya-ji-ma-nomino-za-kawaida",13,{"id":73,"title":74,"slug":75,"language":9,"level":10,"displayOrder":76},"01a1c61d-2994-7dad-877c-76aa8937e9e9","Vivumishi vya msingi na upatanisho","vivumishi-vya-msingi-na-upatanisho",14,{"id":78,"title":79,"slug":80,"language":9,"level":10,"displayOrder":81},"01a1c61d-28c1-7267-8148-f7455ddaf2a2","Umilikaji kwa -angu, -ako na -ake","umilikaji-kwa-angu-ako-na-ake",15,{"id":83,"title":84,"slug":85,"language":9,"level":10,"displayOrder":86},"01a1c61d-28c6-7133-b7dc-d83ba27e73ea","Umilikaji kwa -etu, -enu na -ao","umilikaji-kwa-etu-enu-na-ao",16,{"id":88,"title":89,"slug":90,"language":9,"level":10,"displayOrder":91},"01a1c61d-29ba-745e-b573-7ca3d594f788","Wakati uliopo kwa -na-","wakati-uliopo-kwa-na",17,{"id":93,"title":94,"slug":95,"language":9,"level":10,"displayOrder":96},"01a1c61d-28ab-7ce0-8117-085345472775","Ukanushi wa wakati uliopo","ukanushi-wa-wakati-uliopo",18,{"id":98,"title":99,"slug":100,"language":9,"level":10,"displayOrder":101},"01a1c61d-2744-7237-8402-24e377d48f19","Kuwa na kitu: nina na una","kuwa-na-kitu-nina-na-una",19,{"id":103,"title":104,"slug":105,"language":9,"level":10,"displayOrder":106},"01a1c61d-2736-7bc0-b69d-e68f8a214aa8","Kutokuwa na kitu: sina na huna","kutokuwa-na-kitu-sina-na-huna",20,{"id":108,"title":109,"slug":110,"language":9,"level":10,"displayOrder":111},"01a1c61d-276f-7ae8-893e-b47f0a2ad710","Mahali kwa hapa, hapo na pale","mahali-kwa-hapa-hapo-na-pale",21,{"id":113,"title":114,"slug":115,"language":9,"level":10,"displayOrder":116},"01a1c61d-2749-7986-8647-a34a3568a5b9","Kuwepo mahali: yuko, iko na viko","kuwepo-mahali-yuko-iko-na-viko",22,{"id":118,"title":119,"slug":120,"language":9,"level":10,"displayOrder":121},"01a1c61d-2963-77bf-8d22-0d389e96fd37","Vioneshi vya karibu na mbali","vioneshi-vya-karibu-na-mbali",23,{"id":123,"title":124,"slug":125,"language":9,"level":10,"displayOrder":126},"01a1c61d-27f7-7b1f-86f9-23cd244585ee","Namba moja hadi kumi","namba-moja-hadi-kumi",24,{"id":128,"title":129,"slug":130,"language":9,"level":10,"displayOrder":131},"01a1c61d-27f2-7dcc-b0ab-b60e952d8340","Namba kubwa katika hesabu za kawaida","namba-kubwa-katika-hesabu-za-kawaida",25,{"id":133,"title":134,"slug":135,"language":9,"level":10,"displayOrder":136},"01a1c61d-273b-70c0-8fe3-3784dac30270","Kuuliza kiasi kwa ngapi","kuuliza-kiasi-kwa-ngapi",26,{"id":138,"title":139,"slug":140,"language":9,"level":10,"displayOrder":141},"01a1c61d-278f-7672-a665-096a05f35eb5","Maswali ya nani, nini na wapi","maswali-ya-nani-nini-na-wapi",27,{"id":143,"title":144,"slug":145,"language":9,"level":10,"displayOrder":146},"01a1c61d-278b-7842-8ff6-714f8effee78","Maswali ya lini, kwa nini na namna gani","maswali-ya-lini-kwa-nini-na-namna-gani",28,{"id":148,"title":149,"slug":150,"language":9,"level":10,"displayOrder":151},"01a1c61d-2793-7413-89a4-7e18e4bddc08","Maswali ya ndiyo au hapana","maswali-ya-ndiyo-au-hapana",29,{"id":153,"title":154,"slug":155,"language":9,"level":10,"displayOrder":156},"01a1c61d-2803-700a-8f8c-1356dbbbad43","Ndani ya, juu ya na chini ya","ndani-ya-juu-ya-na-chini-ya",30,{"id":158,"title":159,"slug":160,"language":9,"level":10,"displayOrder":161},"01a1c61d-299a-766a-ab57-7947eb8fad1b","Vivumishi vya rangi","vivumishi-vya-rangi",31,{"id":163,"title":164,"slug":165,"language":9,"level":10,"displayOrder":166},"01a1c61d-273f-79b6-b998-7546aaf05470","Kuunganisha kwa na, lakini na au","kuunganisha-kwa-na-lakini-na-au",32,{"id":168,"title":169,"slug":170,"language":9,"level":10,"displayOrder":171},"01a1c61d-2700-7dce-a172-c9e012a8ee40","Kutaka na kupenda pamoja na kitenzi-jina","kutaka-na-kupenda-pamoja-na-kitenzi-jina",33,{"id":173,"title":174,"slug":175,"language":9,"level":10,"displayOrder":176},"01a1c61d-2757-748f-8a5c-428081730207","Maagizo ya kawaida katika umoja","maagizo-ya-kawaida-katika-umoja",34,{"id":178,"title":179,"slug":180,"language":9,"level":181,"displayOrder":182},"01a1c61d-2861-7a54-9961-c12b23d349f4","Tofauti ya n, ng na ng'","tofauti-ya-n-ng-na-ng","A2",35,{"id":184,"title":185,"slug":186,"language":9,"level":181,"displayOrder":187},"01a1c61d-282d-7061-a1b7-d38b8c3fe574","Ngeli ya U: nomino za hali na vitu","ngeli-ya-u-nomino-za-hali-na-vitu",36,{"id":189,"title":190,"slug":191,"language":9,"level":181,"displayOrder":192},"01a1c61d-281a-72c5-962b-e41d59deb3b1","Ngeli ya KU: vitenzi-jina","ngeli-ya-ku-vitenzi-jina",37,{"id":194,"title":195,"slug":196,"language":9,"level":181,"displayOrder":197},"01a1c61d-26aa-7352-a516-43bad817857b","Kiunganishi -a cha uhusiano kwa ngeli","kiunganishi-a-cha-uhusiano-kwa-ngeli",38,{"id":199,"title":200,"slug":201,"language":9,"level":181,"displayOrder":202},"01a1c61d-28ec-7801-a163-6dbee90d0185","Upatanisho wa nomino za viumbe hai","upatanisho-wa-nomino-za-viumbe-hai",39,{"id":204,"title":205,"slug":206,"language":9,"level":181,"displayOrder":207},"01a1c61d-295c-794a-8913-212362ca5e0e","Vioneshi vya hapo awali kwa huyo, hicho na hiyo","vioneshi-vya-hapo-awali-kwa-huyo-hicho-na-hiyo",40,{"id":209,"title":210,"slug":211,"language":9,"level":181,"displayOrder":212},"01a1c61d-26ae-7a70-a5f9-e386a85443c0","Kiwakilishi chenyewe na maumbo yake","kiwakilishi-chenyewe-na-maumbo-yake",41,{"id":214,"title":215,"slug":216,"language":9,"level":181,"displayOrder":217},"01a1c61d-2681-7625-8a31-a5aa959b9cc0","Idadi kwa -ote, kila na baadhi ya","idadi-kwa-ote-kila-na-baadhi-ya",42,{"id":219,"title":220,"slug":221,"language":9,"level":181,"displayOrder":222},"01a1c61d-2697-73a4-9bd2-d9127b10ecbb","Kiasi kwa -ingi na -chache","kiasi-kwa-ingi-na-chache",43,{"id":224,"title":225,"slug":226,"language":9,"level":181,"displayOrder":227},"01a1c61d-27fc-7c74-a606-a70ce2aad945","Namba za mpangilio kwa -a kwanza","namba-za-mpangilio-kwa-a-kwanza",44,{"id":229,"title":230,"slug":231,"language":9,"level":181,"displayOrder":232},"01a1c61d-29af-75ee-9338-838807215d7e","Wakati uliopita kwa -li-","wakati-uliopita-kwa-li",45,{"id":234,"title":235,"slug":236,"language":9,"level":181,"displayOrder":237},"01a1c61d-28a6-74a1-a86c-d258fec97c84","Ukanushi wa wakati uliopita kwa -ku-","ukanushi-wa-wakati-uliopita-kwa-ku",46,{"id":239,"title":240,"slug":241,"language":9,"level":181,"displayOrder":242},"01a1c61d-29a5-7596-9256-1e8c35f7028b","Wakati ujao kwa -ta-","wakati-ujao-kwa-ta",47,{"id":244,"title":245,"slug":246,"language":9,"level":181,"displayOrder":247},"01a1c61d-28a1-78af-a789-f1fe43531f3b","Ukanushi wa wakati ujao","ukanushi-wa-wakati-ujao",48,{"id":249,"title":250,"slug":251,"language":9,"level":181,"displayOrder":252},"01a1c61d-2670-7d54-acde-bc2d90b90155","Hali timilifu kwa -me-","hali-timilifu-kwa-me",49,{"id":254,"title":255,"slug":256,"language":9,"level":181,"displayOrder":257},"01a1c61d-2665-7968-9ba7-6525e14732a8","Bado na ukanushi kwa -ja-","bado-na-ukanushi-kwa-ja",50,{"id":259,"title":260,"slug":261,"language":9,"level":181,"displayOrder":262},"01a1c61d-279c-7083-82be-c333f14e58f9","Mazoea kwa hu-","mazoea-kwa-hu",51,{"id":264,"title":265,"slug":266,"language":9,"level":181,"displayOrder":267},"01a1c61d-285d-77c6-96a2-6222b41aee66","Tofauti ya -li- na -me-","tofauti-ya-li-na-me",52,{"id":269,"title":270,"slug":271,"language":9,"level":181,"displayOrder":272},"01a1c61d-2984-75c3-ab32-542faca42571","Vitenzi vya silabi moja katika nyakati za msingi","vitenzi-vya-silabi-moja-katika-nyakati-za-msingi",53,{"id":274,"title":275,"slug":276,"language":9,"level":181,"displayOrder":277},"01a1c61d-2989-79ef-8feb-4c47b560e1ff","Vitenzi vyenye asili ya kigeni","vitenzi-vyenye-asili-ya-kigeni",54,{"id":279,"title":280,"slug":281,"language":9,"level":181,"displayOrder":282},"01a1c61d-2957-7262-b9c9-996161c8b92d","Viambishi vya yambwa kwa watu","viambishi-vya-yambwa-kwa-watu",55,{"id":284,"title":285,"slug":286,"language":9,"level":181,"displayOrder":287},"01a1c61d-2952-7678-913b-9cc68fe07822","Viambishi vya yambwa kwa vitu","viambishi-vya-yambwa-kwa-vitu",56,{"id":289,"title":290,"slug":291,"language":9,"level":181,"displayOrder":292},"01a1c61d-26da-7cd0-b226-049e5ab357ac","Kujirejelea kwa -ji-","kujirejelea-kwa-ji",57,{"id":294,"title":295,"slug":296,"language":9,"level":181,"displayOrder":297},"01a1c61d-275b-7267-8eef-f7f27994e8ed","Maagizo ya wingi kwa -eni","maagizo-ya-wingi-kwa-eni",58,{"id":299,"title":300,"slug":301,"language":9,"level":181,"displayOrder":302},"01a1c61d-2753-75a4-872a-93a44dd055f5","Maagizo hasi kwa usi- na msi-","maagizo-hasi-kwa-usi-na-msi",59,{"id":304,"title":305,"slug":306,"language":9,"level":181,"displayOrder":307},"01a1c61d-2774-746b-bdd5-199db4bb31c9","Maombi ya heshima kwa naomba na tafadhali","maombi-ya-heshima-kwa-naomba-na-tafadhali",60,{"id":309,"title":310,"slug":311,"language":9,"level":181,"displayOrder":312},"01a1c61d-28b6-78cc-8044-695cb699fa05","Ulinganisho kwa kuliko","ulinganisho-kwa-kuliko",61,{"id":314,"title":315,"slug":316,"language":9,"level":181,"displayOrder":317},"01a1c61d-2933-75df-896e-871a1b261cb7","Usawa kwa kama na sawa na","usawa-kwa-kama-na-sawa-na",62,{"id":319,"title":320,"slug":321,"language":9,"level":181,"displayOrder":322},"01a1c61d-26b3-74b3-85f8-152411bc8096","Kiwango kwa sana na mno","kiwango-kwa-sana-na-mno",63,{"id":324,"title":325,"slug":326,"language":9,"level":181,"displayOrder":327},"01a1c61d-2691-7f4f-bc74-0b81bc7a41e0","Kiambishi cha mahali -ni","kiambishi-cha-mahali-ni",64,{"id":329,"title":330,"slug":331,"language":9,"level":181,"displayOrder":332},"01a1c61d-2831-7272-bbbc-15914a70f2e8","Ngeli za mahali PA, KU na MU","ngeli-za-mahali-pa-ku-na-mu",65,{"id":334,"title":335,"slug":336,"language":9,"level":181,"displayOrder":337},"01a1c61d-26c5-7692-a70f-5ad9bcb069e1","Kuelekea na kutoka mahali","kuelekea-na-kutoka-mahali",66,{"id":339,"title":340,"slug":341,"language":9,"level":181,"displayOrder":342},"01a1c61d-283d-7bd4-8556-9f0dac0d6cd8","Sababu kwa kwa sababu","sababu-kwa-kwa-sababu",67,{"id":344,"title":345,"slug":346,"language":9,"level":181,"displayOrder":347},"01a1c61d-277d-7c0b-a1f4-976fe38ad8a9","Masharti ya msingi kwa kama","masharti-ya-msingi-kwa-kama",68,{"id":349,"title":350,"slug":351,"language":9,"level":181,"displayOrder":352},"01a1c61d-27e3-7420-99ee-cdce59f21cd3","Muda kwa kabla ya na baada ya","muda-kwa-kabla-ya-na-baada-ya",69,{"id":354,"title":355,"slug":356,"language":9,"level":181,"displayOrder":357},"01a1c61d-26fb-74bd-a8db-1cbe3465a9e4","Kusimulia kwa kwanza, halafu na mwisho","kusimulia-kwa-kwanza-halafu-na-mwisho",70,{"id":359,"title":360,"slug":361,"language":9,"level":362,"displayOrder":363},"01a1c61d-28dd-7089-ba6c-68dbb94b9702","Upatanisho wa ngeli za mahali katika vitenzi","upatanisho-wa-ngeli-za-mahali-katika-vitenzi","B1",71,{"id":365,"title":366,"slug":367,"language":9,"level":362,"displayOrder":368},"01a1c61d-28e7-7b35-ae75-ca64f1f6689b","Upatanisho wa nomino za U zenye wingi tofauti","upatanisho-wa-nomino-za-u-zenye-wingi-tofauti",72,{"id":370,"title":371,"slug":372,"language":9,"level":362,"displayOrder":373},"01a1c61d-299f-7b79-b666-06bdead8bee0","Viwakilishi vya kurejelea vilivyotajwa","viwakilishi-vya-kurejelea-vilivyotajwa",73,{"id":375,"title":376,"slug":377,"language":9,"level":362,"displayOrder":378},"01a1c61d-29c5-79a9-b27d-74380af68e57","Yoyote na maumbo yake kwa ngeli","yoyote-na-maumbo-yake-kwa-ngeli",74,{"id":380,"title":381,"slug":382,"language":9,"level":362,"displayOrder":383},"01a1c61d-2865-7a2b-aebb-045beaed713a","Tofauti ya -ote na -o-ote","tofauti-ya-ote-na-o-ote",75,{"id":385,"title":386,"slug":387,"language":9,"level":362,"displayOrder":388},"01a1c61d-2854-70bf-b002-8754f7fcf555","Tofauti ya -ingine na -ingineyo","tofauti-ya-ingine-na-ingineyo",76,{"id":390,"title":391,"slug":392,"language":9,"level":362,"displayOrder":393},"01a1c61d-266b-76bc-bfd3-a4d0d6c370f0","Hali tegemezi yenye kiishio -e","hali-tegemezi-yenye-kiishio-e",77,{"id":395,"title":396,"slug":397,"language":9,"level":362,"displayOrder":398},"01a1c61d-2883-77c3-aa3b-c78004ff1e58","Ukanushi wa hali tegemezi kwa -si-","ukanushi-wa-hali-tegemezi-kwa-si",78,{"id":400,"title":401,"slug":402,"language":9,"level":362,"displayOrder":403},"01a1c61d-27aa-7254-9d1f-3d661ea1bd0e","Mfuatano wa matukio kwa -ka-","mfuatano-wa-matukio-kwa-ka",79,{"id":405,"title":406,"slug":407,"language":9,"level":362,"displayOrder":408},"01a1c61d-2676-71e9-934e-4baacc2d99ff","Hali ya -ki- kwa wakati na sharti","hali-ya-ki-kwa-wakati-na-sharti",80,{"id":410,"title":411,"slug":412,"language":9,"level":362,"displayOrder":413},"01a1c61d-29aa-786f-8657-847e2ce8c128","Wakati uliopita endelevu kwa alikuwa ana-","wakati-uliopita-endelevu-kwa-alikuwa-ana",81,{"id":415,"title":416,"slug":417,"language":9,"level":362,"displayOrder":418},"01a1c61d-29b5-70b2-b834-9f4253124fe7","Wakati uliopita timilifu kwa alikuwa ame-","wakati-uliopita-timilifu-kwa-alikuwa-ame",82,{"id":420,"title":421,"slug":422,"language":9,"level":362,"displayOrder":423},"01a1c61d-274e-7aa3-8c98-f512bc5a22f9","Kuweza, kupaswa na kulazimika","kuweza-kupaswa-na-kulazimika",83,{"id":425,"title":426,"slug":427,"language":9,"level":362,"displayOrder":428},"01a1c61d-26ce-7d56-b832-1961071dd2c0","Kuendelea na kuanza kufanya jambo","kuendelea-na-kuanza-kufanya-jambo",84,{"id":430,"title":431,"slug":432,"language":9,"level":362,"displayOrder":433},"01a1c61d-2711-7ea2-bdb9-7d1e50e041ba","Kutendea kwa -ia na -ea","kutendea-kwa-ia-na-ea",85,{"id":435,"title":436,"slug":437,"language":9,"level":362,"displayOrder":438},"01a1c61d-2731-7c2d-b3d3-43b9d3a9b04e","Kutendwa kwa -wa","kutendwa-kwa-wa",86,{"id":440,"title":441,"slug":442,"language":9,"level":362,"displayOrder":443},"01a1c61d-2706-7426-9da1-dedd05080b35","Kutendana kwa -ana","kutendana-kwa-ana",87,{"id":445,"title":446,"slug":447,"language":9,"level":362,"displayOrder":448},"01a1c61d-2722-7d27-9b16-777642cc102a","Kutendesha kwa -isha na -esha","kutendesha-kwa-isha-na-esha",88,{"id":450,"title":451,"slug":452,"language":9,"level":362,"displayOrder":453},"01a1c61d-271d-7499-8a59-dcb4475d285a","Kutendeka kwa -ika na -eka","kutendeka-kwa-ika-na-eka",89,{"id":455,"title":456,"slug":457,"language":9,"level":362,"displayOrder":458},"01a1c61d-272c-7a29-9915-947fceb39a1f","Kutendua kwa -ua na -oa","kutendua-kwa-ua-na-oa",90,{"id":460,"title":461,"slug":462,"language":9,"level":362,"displayOrder":463},"01a1c61d-2969-7258-a008-75d156b2094c","Vishazi rejeshi kwa amba-","vishazi-rejeshi-kwa-amba",91,{"id":465,"title":466,"slug":467,"language":9,"level":362,"displayOrder":468},"01a1c61d-2906-75be-b926-f8128a27804a","Urejeshi ndani ya kitenzi katika wakati uliopo","urejeshi-ndani-ya-kitenzi-katika-wakati-uliopo",92,{"id":470,"title":471,"slug":472,"language":9,"level":362,"displayOrder":473},"01a1c61d-2901-7680-9bec-b847623eee26","Urejeshi ndani ya kitenzi katika wakati uliopita","urejeshi-ndani-ya-kitenzi-katika-wakati-uliopita",93,{"id":475,"title":476,"slug":477,"language":9,"level":362,"displayOrder":478},"01a1c61d-2928-72af-94ca-228137ab5435","Urejeshi wa wakati ujao kwa -taka-","urejeshi-wa-wakati-ujao-kwa-taka",94,{"id":480,"title":481,"slug":482,"language":9,"level":362,"displayOrder":483},"01a1c61d-2916-7f29-8f39-3443704faa96","Urejeshi wa mahali kwa ambapo","urejeshi-wa-mahali-kwa-ambapo",95,{"id":485,"title":486,"slug":487,"language":9,"level":362,"displayOrder":488},"01a1c61d-27ee-7317-ad8a-550f0dc0dff2","Nafasi ya kiambishi cha yambwa katika kitenzi","nafasi-ya-kiambishi-cha-yambwa-katika-kitenzi",96,{"id":490,"title":491,"slug":492,"language":9,"level":362,"displayOrder":493},"01a1c61d-28fc-7a07-81be-ecae8553364f","Urejeshi na kiambishi cha yambwa","urejeshi-na-kiambishi-cha-yambwa",97,{"id":495,"title":496,"slug":497,"language":9,"level":362,"displayOrder":498},"01a1c61d-276a-7686-b122-8b9e50fd4064","Madhumuni kwa ili","madhumuni-kwa-ili",98,{"id":500,"title":501,"slug":502,"language":9,"level":362,"displayOrder":503},"01a1c61d-2797-72ce-963c-5e782e6cc2ca","Matokeo kwa hivyo na kwa hiyo","matokeo-kwa-hivyo-na-kwa-hiyo",99,{"id":505,"title":506,"slug":507,"language":9,"level":362,"displayOrder":508},"01a1c61d-26e4-7d88-bc3d-1ff1b71415f0","Kukubali kikwazo kwa ingawa","kukubali-kikwazo-kwa-ingawa",100,{"id":510,"title":511,"slug":512,"language":9,"level":362,"displayOrder":513},"01a1c61d-268c-75df-866c-c4e4f832d7fa","Kauli taarifa kwa kwamba","kauli-taarifa-kwa-kwamba",101,{"id":515,"title":516,"slug":517,"language":9,"level":362,"displayOrder":518},"01a1c61d-26d5-7019-acff-140b728b3f0f","Kuhamisha yambwa mbele kwa msisitizo","kuhamisha-yambwa-mbele-kwa-msisitizo",102,{"id":520,"title":521,"slug":522,"language":9,"level":362,"displayOrder":523},"01a1c61d-26ea-7f4c-a57f-c477afd8e11f","Kurejelea watu katika simulizi","kurejelea-watu-katika-simulizi",103,{"id":525,"title":526,"slug":527,"language":9,"level":362,"displayOrder":528},"01a1c61d-267b-7c17-bb91-dccee62c273e","Heshima katika maombi na mapendekezo","heshima-katika-maombi-na-mapendekezo",104,{"id":530,"title":531,"slug":532,"language":9,"level":533,"displayOrder":534},"01a1c61d-2874-7ae1-8993-bce7a671ba3f","Udogo kwa KI-VI na ukubwa kwa JI-MA","udogo-kwa-ki-vi-na-ukubwa-kwa-ji-ma","B2",105,{"id":536,"title":537,"slug":538,"language":9,"level":533,"displayOrder":539},"01a1c61d-2808-76d0-a659-bc51832ae9e1","Ngeli na nomino za mkopo","ngeli-na-nomino-za-mkopo",106,{"id":541,"title":542,"slug":543,"language":9,"level":533,"displayOrder":544},"01a1c61d-28d6-731a-9871-8eb41911cb5f","Upatanisho wa majina ya uhusiano wa kifamilia","upatanisho-wa-majina-ya-uhusiano-wa-kifamilia",107,{"id":546,"title":547,"slug":548,"language":9,"level":533,"displayOrder":549},"01a1c61d-292d-7e7d-8544-4a4015f1d9e2","Usambazaji wa kiasi kwa kila mmoja na wote wawili","usambazaji-wa-kiasi-kwa-kila-mmoja-na-wote-wawili",108,{"id":551,"title":552,"slug":553,"language":9,"level":533,"displayOrder":554},"01a1c61d-27ca-71a3-8986-8fb5cf0d75b3","Mpangilio wa viambishi katika kitenzi changamano","mpangilio-wa-viambishi-katika-kitenzi-changamano",109,{"id":556,"title":557,"slug":558,"language":9,"level":533,"displayOrder":559},"01a1c61d-2782-7992-a902-46de04995d88","Masharti yasiyo hakika kwa -nge-","masharti-yasiyo-hakika-kwa-nge",110,{"id":561,"title":562,"slug":563,"language":9,"level":533,"displayOrder":564},"01a1c61d-2787-765e-bf10-724fcb22e544","Masharti yasiyotimia zamani kwa -ngali-","masharti-yasiyotimia-zamani-kwa-ngali",111,{"id":566,"title":567,"slug":568,"language":9,"level":533,"displayOrder":569},"01a1c61d-2892-7cef-8faa-a36955f8a028","Ukanushi wa masharti kwa -singe- na -singali-","ukanushi-wa-masharti-kwa-singe-na-singali",112,{"id":571,"title":572,"slug":573,"language":9,"level":533,"displayOrder":574},"01a1c61d-27af-7660-ac17-a1028e499373","Mfuatano wa wakati ujao kwa atakuwa ame-","mfuatano-wa-wakati-ujao-kwa-atakuwa-ame",113,{"id":576,"title":577,"slug":578,"language":9,"level":533,"displayOrder":579},"01a1c61d-26c9-7b31-a045-f51daf5a3214","Kueleza kitendo kinachokaribia kwa -karibia","kueleza-kitendo-kinachokaribia-kwa-karibia",114,{"id":581,"title":582,"slug":583,"language":9,"level":533,"displayOrder":584},"01a1c61d-2888-77d3-88c3-512a32376d12","Ukanushi wa jumla na ukanushi wa sehemu","ukanushi-wa-jumla-na-ukanushi-wa-sehemu",115,{"id":586,"title":587,"slug":588,"language":9,"level":533,"displayOrder":589},"01a1c61d-2858-755f-9608-97f28697c8b9","Tofauti ya kutendwa na kutendeka","tofauti-ya-kutendwa-na-kutendeka",116,{"id":591,"title":592,"slug":593,"language":9,"level":533,"displayOrder":594},"01a1c61d-2717-7a74-878a-01d907d8a78e","Kutendea: mnufaika, mahali na sababu","kutendea-mnufaika-mahali-na-sababu",117,{"id":596,"title":597,"slug":598,"language":9,"level":533,"displayOrder":599},"01a1c61d-2727-7d64-a78d-c413aaccf7e9","Kutendesha na ushiriki wa mtendaji","kutendesha-na-ushiriki-wa-mtendaji",118,{"id":601,"title":602,"slug":603,"language":9,"level":533,"displayOrder":604},"01a1c61d-27a0-7a00-9687-20fe354c3aee","Mchanganyiko wa kutendea na kutendwa","mchanganyiko-wa-kutendea-na-kutendwa",119,{"id":606,"title":607,"slug":608,"language":9,"level":533,"displayOrder":609},"01a1c61d-26f0-79bf-9918-7be25f7391ee","Kurudia kitenzi kwa matendo yanayojirudia","kurudia-kitenzi-kwa-matendo-yanayojirudia",120,{"id":611,"title":612,"slug":613,"language":9,"level":533,"displayOrder":614},"01a1c61d-2910-7dad-a045-2fdc5c34ba5c","Urejeshi wa jumla wenye kiambishi tamati","urejeshi-wa-jumla-wenye-kiambishi-tamati",121,{"id":616,"title":617,"slug":618,"language":9,"level":533,"displayOrder":619},"01a1c61d-287e-794b-9fb2-db490084b4d0","Ukanushi katika vishazi rejeshi","ukanushi-katika-vishazi-rejeshi",122,{"id":621,"title":622,"slug":623,"language":9,"level":533,"displayOrder":624},"01a1c61d-2922-7566-928b-f5f247246ab2","Urejeshi wa wakati kwa wakati ambapo","urejeshi-wa-wakati-kwa-wakati-ambapo",123,{"id":626,"title":627,"slug":628,"language":9,"level":533,"displayOrder":629},"01a1c61d-291c-79f6-9475-c61e46012735","Urejeshi wa namna kwa jinsi","urejeshi-wa-namna-kwa-jinsi",124,{"id":631,"title":632,"slug":633,"language":9,"level":533,"displayOrder":634},"01a1c61d-2778-7eae-a42d-3bf1015e68b6","Masharti kwa isipokuwa na mradi","masharti-kwa-isipokuwa-na-mradi",125,{"id":636,"title":637,"slug":638,"language":9,"level":533,"displayOrder":639},"01a1c61d-27e8-756f-8d65-2b8b6c94b29e","Muda kwa tangu na mpaka","muda-kwa-tangu-na-mpaka",126,{"id":641,"title":642,"slug":643,"language":9,"level":533,"displayOrder":644},"01a1c61d-297e-7bf4-ad41-3c60c975bfb9","Vishazi vya bila kufanya na bila ya kufanya","vishazi-vya-bila-kufanya-na-bila-ya-kufanya",127,{"id":646,"title":647,"slug":648,"language":9,"level":533,"displayOrder":649},"01a1c61d-2973-7c4b-a79b-7a0ecfe642ff","Vishazi tegemezi katika usemi wa taarifa","vishazi-tegemezi-katika-usemi-wa-taarifa",128,{"id":651,"title":652,"slug":653,"language":9,"level":533,"displayOrder":654},"01a1c61d-27dc-74f5-beb3-579302c4a0f0","Msisitizo kwa ndiye na ndicho","msisitizo-kwa-ndiye-na-ndicho",129,{"id":656,"title":657,"slug":658,"language":9,"level":533,"displayOrder":659},"01a1c61d-2897-7ab5-ae63-62657a1bcc32","Ukanushi wa msisitizo kwa siye na sicho","ukanushi-wa-msisitizo-kwa-siye-na-sicho",130,{"id":661,"title":662,"slug":663,"language":9,"level":533,"displayOrder":664},"01a1c61d-26bb-7e42-9f24-2e33c4712f82","Kuacha kiima kilicho wazi katika muktadha","kuacha-kiima-kilicho-wazi-katika-muktadha",131,{"id":666,"title":667,"slug":668,"language":9,"level":533,"displayOrder":669},"01a1c61d-298f-7166-a592-e6a98fc17023","Viunganishi vya kuongeza na kupinga hoja","viunganishi-vya-kuongeza-na-kupinga-hoja",132,{"id":671,"title":672,"slug":673,"language":9,"level":533,"displayOrder":674},"01a1c61d-26c0-7e69-9b6a-12bc24795540","Kubadilisha mtazamo katika simulizi","kubadilisha-mtazamo-katika-simulizi",133,{"id":676,"title":677,"slug":678,"language":9,"level":533,"displayOrder":679},"01a1c61d-286a-7598-be78-79ddfef8dd5b","Tofauti za mazungumzo na maandishi rasmi","tofauti-za-mazungumzo-na-maandishi-rasmi",134,{"id":681,"title":682,"slug":683,"language":9,"level":684,"displayOrder":685},"01a1c61d-2948-7a91-9177-1b57a548623d","Uundaji wa nomino dhahania kwa u-","uundaji-wa-nomino-dhahania-kwa-u","C1",135,{"id":687,"title":688,"slug":689,"language":9,"level":684,"displayOrder":690},"01a1c61d-28e2-7751-be3a-3977f0656b61","Upatanisho wa nomino ambatani na vifupisho","upatanisho-wa-nomino-ambatani-na-vifupisho",136,{"id":692,"title":693,"slug":694,"language":9,"level":684,"displayOrder":695},"01a1c61d-2839-7970-aa68-df666626d065","Rejea tata za viwakilishi katika matini","rejea-tata-za-viwakilishi-katika-matini",137,{"id":697,"title":698,"slug":699,"language":9,"level":684,"displayOrder":700},"01a1c61d-28f1-7aa0-a9e6-4dc123b2e1be","Upeo wa kila, wote na hata","upeo-wa-kila-wote-na-hata",138,{"id":702,"title":703,"slug":704,"language":9,"level":684,"displayOrder":705},"01a1c61d-27a5-74e7-b0a6-ba67656699cc","Mfuatano wa -ka- katika simulizi changamano","mfuatano-wa-ka-katika-simulizi-changamano",139,{"id":707,"title":708,"slug":709,"language":9,"level":684,"displayOrder":710},"01a1c61d-2835-758f-9edd-d13c8f40a9b2","Nyakati ambatani na mahali pa mtazamo","nyakati-ambatani-na-mahali-pa-mtazamo",140,{"id":712,"title":713,"slug":714,"language":9,"level":684,"displayOrder":715},"01a1c61d-28b0-7ed9-b475-abcd8503df26","Ukanushi wenye maana ya kusisitiza","ukanushi-wenye-maana-ya-kusisitiza",141,{"id":717,"title":718,"slug":719,"language":9,"level":684,"displayOrder":720},"01a1c61d-29bf-7b45-9be5-3bcb5451e7b4","Yambwa linalotajwa wazi na kiambishi chake","yambwa-linalotajwa-wazi-na-kiambishi-chake",142,{"id":722,"title":723,"slug":724,"language":9,"level":684,"displayOrder":725},"01a1c61d-27d0-7573-ac25-3a8eeb7a8c79","Mpangilio wa viambishi vya unyambulishaji","mpangilio-wa-viambishi-vya-unyambulishaji",143,{"id":727,"title":728,"slug":729,"language":9,"level":684,"displayOrder":730},"01a1c61d-275f-7258-9d9e-3dd10192ba69","Maana za kileksika zisizotabirika katika unyambulishaji","maana-za-kileksika-zisizotabirika-katika-unyambulishaji",144,{"id":732,"title":733,"slug":734,"language":9,"level":684,"displayOrder":735},"01a1c61d-270b-7f0c-87ec-0825608059f8","Kutendana na uwiano wa washiriki","kutendana-na-uwiano-wa-washiriki",145,{"id":737,"title":738,"slug":739,"language":9,"level":684,"displayOrder":740},"01a1c61d-296e-75ed-a4d0-80792475d8ba","Vishazi rejeshi vilivyopachikwa","vishazi-rejeshi-vilivyopachikwa",146,{"id":742,"title":743,"slug":744,"language":9,"level":684,"displayOrder":745},"01a1c61d-290b-73cc-b18f-44291d7768f3","Urejeshi wa jumla na maana ya mazoea","urejeshi-wa-jumla-na-maana-ya-mazoea",147,{"id":747,"title":748,"slug":749,"language":9,"level":684,"displayOrder":750},"01a1c61d-26f6-7209-9e43-843ee160eee2","Kushurutisha kwa hata kama na hata ikiwa","kushurutisha-kwa-hata-kama-na-hata-ikiwa",148,{"id":752,"title":753,"slug":754,"language":9,"level":684,"displayOrder":755},"01a1c61d-2841-7b62-adfa-191a0e9788ee","Sababu ya tukio na sababu ya kauli","sababu-ya-tukio-na-sababu-ya-kauli",149,{"id":757,"title":758,"slug":759,"language":9,"level":684,"displayOrder":760},"01a1c61d-28bb-7ebd-b8e2-6d6f6e5b299b","Ulinganisho wa hali kwa kana kwamba","ulinganisho-wa-hali-kwa-kana-kwamba",150,{"id":762,"title":763,"slug":764,"language":9,"level":684,"displayOrder":765},"01a1c61d-27d6-7272-8cd1-a6b2837758f7","Msisitizo kwa ndi- pamoja na urejeshi","msisitizo-kwa-ndi-pamoja-na-urejeshi",151,{"id":767,"title":768,"slug":769,"language":9,"level":684,"displayOrder":770},"01a1c61d-286f-782d-92b2-6eee58b95b1e","Ubadilishaji wa mpangilio kwa mada na taarifa mpya","ubadilishaji-wa-mpangilio-kwa-mada-na-taarifa-mpya",152,{"id":772,"title":773,"slug":774,"language":9,"level":684,"displayOrder":775},"01a1c61d-293e-76cf-9a4c-7259f0a3f03f","Ushikamani kwa urejeshi na udondoshaji","ushikamani-kwa-urejeshi-na-udondoshaji",153,{"id":777,"title":778,"slug":779,"language":9,"level":684,"displayOrder":780},"01a1c61d-284f-7bc9-83b7-eb0ece8a9eb7","Tahadhari katika madai kwa huenda na yaelekea","tahadhari-katika-madai-kwa-huenda-na-yaelekea",154,{"id":782,"title":783,"slug":784,"language":9,"level":684,"displayOrder":785},"01a1c61d-269b-7e72-84fa-756057a927b0","Kiswahili sanifu na tofauti za kikanda","kiswahili-sanifu-na-tofauti-za-kikanda",155,{"id":787,"title":788,"slug":789,"language":9,"level":684,"displayOrder":790},"01a1c61d-27bf-758e-89c2-f59d8ccf1676","Miundo ya methali katika mawasiliano","miundo-ya-methali-katika-mawasiliano",156,{"id":792,"title":793,"slug":794,"language":9,"level":795,"displayOrder":796},"01a1c61d-26a1-70ad-9a01-1da8fe52c1c9","Kitenzi kuwa katika miundo ya kifasihi","kitenzi-kuwa-katika-miundo-ya-kifasihi","C2",157,{"id":798,"title":799,"slug":800,"language":9,"level":795,"displayOrder":801},"01a1c61d-2764-7e63-b29c-b4b75a6ac2cb","Mabadiliko ya mtazamo wa wakati katika fasihi","mabadiliko-ya-mtazamo-wa-wakati-katika-fasihi",158,{"id":803,"title":804,"slug":805,"language":9,"level":795,"displayOrder":806},"01a1c61d-288d-766f-9ab5-4c060a9071ef","Ukanushi wa kimbalagha na tafsiri yake","ukanushi-wa-kimbalagha-na-tafsiri-yake",159,{"id":808,"title":809,"slug":810,"language":9,"level":795,"displayOrder":811},"01a1c61d-28ca-7ee4-ab7b-a001f56c43e3","Unyambulishaji ulioganda na mipaka ya uchanganuzi","unyambulishaji-ulioganda-na-mipaka-ya-uchanganuzi",160,{"id":813,"title":814,"slug":815,"language":9,"level":795,"displayOrder":816},"01a1c61d-28f7-72b1-be5c-83bac87e50a8","Urejeshi mfupi katika sajili rasmi na fasihi","urejeshi-mfupi-katika-sajili-rasmi-na-fasihi",161,{"id":818,"title":819,"slug":820,"language":9,"level":795,"displayOrder":821},"01a1c61d-2979-740b-87b2-32ba10a29c84","Vishazi vinavyokatiza sentensi na uwazi wa maana","vishazi-vinavyokatiza-sentensi-na-uwazi-wa-maana",162,{"id":823,"title":824,"slug":825,"language":9,"level":795,"displayOrder":826},"01a1c61d-2943-7bde-840e-4d2de117ea02","Utata wa muundo katika sentensi ndefu","utata-wa-muundo-katika-sentensi-ndefu",163,{"id":828,"title":829,"slug":830,"language":9,"level":795,"displayOrder":831},"01a1c61d-2879-79aa-a793-bc3001b6694a","Udondoshaji na usambamba katika hotuba","udondoshaji-na-usambamba-katika-hotuba",164,{"id":833,"title":834,"slug":835,"language":9,"level":795,"displayOrder":836},"01a1c61d-27c4-7608-86ff-1052c33d3374","Mpangilio wa kishairi na mipaka ya matumizi","mpangilio-wa-kishairi-na-mipaka-ya-matumizi",165,{"id":838,"title":839,"slug":840,"language":9,"level":795,"displayOrder":841},"01a1c61d-2938-7f41-af34-d6729787fff5","Usemi wa taarifa na sauti ya msimulizi","usemi-wa-taarifa-na-sauti-ya-msimulizi",166,{"id":843,"title":844,"slug":845,"language":9,"level":795,"displayOrder":846},"01a1c61d-2845-7d11-92b3-e8cd2d1bf4f5","Sarufi ya methali: maana halisi na matumizi","sarufi-ya-methali-maana-halisi-na-matumizi",167,{"id":848,"title":849,"slug":850,"language":9,"level":795,"displayOrder":851},"01a1c61d-27b9-7cf1-8ded-e2e88e3149a8","Miundo ya kale katika usomaji wa matini","miundo-ya-kale-katika-usomaji-wa-matini",168,{"id":430,"title":431,"slug":432,"seoDescription":853,"content":854,"language":9,"level":362,"displayOrder":433,"grammarTopics":855,"createdAt":860,"updatedAt":861,"totalExercises":36,"vocabularyLists":862,"readyImages":1229},"Jifunze kuunda vitenzi vya kutendea kwa -ia na -ea, kuchagua kiambishi kinachofaa, na kueleza mtu anayetendewa jambo kwa mifano ya maisha ya kila siku.","Unaweza kusema **Ninapika chakula**. Ukitaka kueleza kwamba unapika chakula kwa ajili ya mtoto, unaweza kusema **Ninampikia mtoto chakula**. Hapa utajifunza kuunda vitenzi vya kutendea kwa **-ia** na **-ea**, na kuvitumia kueleza mtu anayetendewa jambo.\n\n## 1. Kutendea kunaonyesha nini?\n\nKitenzi cha kutendea kinaweza kuonyesha kwamba mtu anafanya jambo kwa ajili ya mtu mwingine. Linganisha:\n\n:::example\n- Baba **anapika** chakula. → Tunataja tendo na chakula.\n- Baba **anampikia** mtoto chakula. → Tunaongeza mtoto ambaye chakula kinapikwa kwa ajili yake.\n\n- Asha **anasoma** barua. → Tunataja tendo na barua.\n- Asha **anamsomea** bibi barua. → Asha anasoma ili bibi asikilize.\n:::\n\nKatika mifano hii, mtoto na bibi ndio wanaotendewa jambo. Si wao wanaofanya tendo.\n\n## 2. Kuchagua -ia au -ea\n\nKwa vitenzi vingi vinavyoishia kwa **konsonanti + a**, angalia irabu ya mwisho kabla ya **-a** hiyo. Irabu ni **a, e, i, o, u**.\n\n- Ikiwa irabu hiyo ni **a, i au u**, kwa kawaida tumia **-ia** badala ya **-a** ya mwisho.\n- Ikiwa irabu hiyo ni **e au o**, kwa kawaida tumia **-ea** badala ya **-a** ya mwisho.\n\nJedwali linaonyesha sehemu ya kitenzi baada ya kuondoa **ku-** ya mwanzo.\n\n| Kitenzi | Irabu kabla ya -a ya mwisho | Umbo la kutendea |\n| --- | --- | --- |\n| pata | a | **patia** |\n| pika | i | **pikia** |\n| funga | u | **fungia** |\n| leta | e | **letea** |\n| soma | o | **somea** |\n| andika | i | **andikia** |\n\nKwa mfano, katika **andika**, irabu inayotangulia **-a** ya mwisho ni **i**, si **a** ya mwanzo. Kwa hiyo tunapata **andikia**.\n\n:::tip\nUsiangalie irabu ya **ku-** katika *kupika* au *kusoma*. Angalia sehemu inayobaki baada ya kuondoa **ku-**: **pika → pikia**, **soma → somea**.\n:::\n\n### Irabu kabla ya -a ya mwisho\n\nKwa vitenzi vingi vyenye irabu moja kwa moja kabla ya **-a** ya mwisho, badilisha **-a** hiyo kuwa **-lia** au **-lea**. Kwa kawaida, **a, i, u** huenda na **-lia**, na **e, o** huenda na **-lea**: **nunua → nunulia**, **fungua → fungulia**, **toa → tolea**. Hivyo, **nunulia** ni mfano wa kundi hili. Jifunze **kaa → kalia** kando: hapa hatuhifadhi **a** zote mbili za **kaa**.\n\n### Vitenzi vya mkopo\n\nBaadhi ya vitenzi vya mkopo huishia kwa **-i**, **-u** au **-e**. Kwa vitenzi vingi vya **-i**, ongeza **-a**: **rudi → rudia**. Kwa vingi vya **-u**, badilisha **-u** kuwa **-ia**: **jibu → jibia**. Kwa vingi vya **-e**, ongeza **-a**: **samehe → samehea**. Huu ni mwongozo wa kawaida; hakiki umbo la kitenzi kipya, kwa sababu si vitenzi vyote vya mkopo vinavyofuata mifumo hii.\n\n## 3. Kutumia umbo jipya katika sentensi\n\nBaada ya kuunda kitenzi cha kutendea, tumia viambishi vya kiima na wakati kama kawaida. Katika mifano hii, **-m-** ni kiambishi cha yambwa kinachorejelea mtu mmoja anayetendewa jambo.\n\n**Ninampikia** inaweza kuchanganuliwa hivi: **ni-na-m-pik-i-a**. Vistari hivi vinaonyesha sehemu za neno; katika sentensi tunaandika kitenzi pamoja.\n\n| Wakati | Mfano |\n| --- | --- |\n| Sasa | **Ninampikia** mtoto chakula. |\n| Uliopita | **Nilimpikia** mtoto chakula. |\n| Ujao | **Nitampikia** mtoto chakula. |\n\nKatika mpangilio unaotumiwa hapa, mtu anayetendewa jambo anafuata kitenzi, kisha kitu kinachohusika.\n\n:::example\n- Juma **anamletea mama maji**.\n- Neema **alimwandikia rafiki yake barua**.\n- Kesho **nitamsomea mtoto hadithi**.\n:::\n\nUkishajua mtu anayezungumziwa, si lazima urudie jina lake: **Mtoto ana njaa. Ninampikia chakula.**\n\nKiambishi cha yambwa hubadilika kulingana na mtu anayetendewa jambo:\n\n| Kiambishi cha yambwa | Mfano | Anayetendewa jambo |\n| --- | --- | --- |\n| -ni- | **Ananipikia chakula.** | mimi |\n| -ku- | **Nitakuletea maji.** | wewe |\n| -wa- | **Ninawasomea watoto hadithi.** | watoto |\n\n## 4. Mipaka ya kanuni\n\nUsitumie kanuni ya kubadilisha **-a** kuwa **-ia** au **-ea** kwa kila kitenzi bila kuangalia umbo lake. Baadhi ya vitenzi vina mabadiliko mengine.\n\n| Kitenzi | Umbo la kutendea | Mfano |\n| --- | --- | --- |\n| kaa | **kalia** | Mtoto **anakalia** kiti. |\n| kula | **kulia** | Tunatumia meza hii **kulia** chakula. |\n\nHifadhi maumbo haya pamoja na mifano yake. Katika mfano wa **kulia**, kitenzi kinaonyesha matumizi ya meza, si mtu anayenufaika.\n\n:::note\nKutendea hakumaanishi daima kufanya jambo kwa ajili ya mtu. Kuna matumizi mengine pia. Hapa unajenga msingi wa maumbo **-ia** na **-ea**; maana kamili hutegemea kitenzi na sentensi.\n:::\n\n:::warning\nUsiongeze **-ia** au **-ea** baada ya **-a** ya mwisho bila kuibadilisha.\n\n- ✗ *pikaia* → ✓ **pikia**\n- ✗ *somaea* → ✓ **somea**\n\nPia, **anapika** na **anapikia** yote ni maumbo sahihi, lakini hayatoi taarifa ileile: **anampikia mtoto chakula** hutaja wazi mtu anayetendewa jambo.\n:::\n\n## 5. Hatua za kukumbuka\n\n1. Amua kama unataka kutaja mtu anayetendewa jambo.\n2. Kwa kitenzi kinachoishia kwa **konsonanti + a** na kufuata kanuni ya kawaida, angalia irabu kabla ya **-a** ya mwisho: **a, i, u → -ia**; **e, o → -ea**. Kwa vitenzi vyenye irabu moja kwa moja kabla ya **-a**, kumbuka mifano **nunua → nunulia** na **toa → tolea**.\n3. Hakiki maumbo yenye mabadiliko mengine, kama **kaa → kalia**, na maumbo ya vitenzi vya mkopo.\n4. Tumia viambishi vinavyofaa na uandike kitenzi pamoja: **Ninampikia mtoto chakula**.\n\nKumbuka tofauti ya msingi: **Ninasoma barua** hutaja ninachosoma; **Ninamsomea bibi barua** huongeza mtu ninayemsomea.",[856],{"id":857,"name":431,"level":362,"language":9,"isCompleted":858,"completionPercentage":859,"totalExercises":36,"completedExercises":859},"01a1c61d-25d6-7bb0-9030-9d7baee3ae46",false,0,"2026-11-10T15:39:21+00:00","2026-11-10T17:57:01+00:00",[863],{"id":864,"title":431,"vocabularyListWords":865,"isPublished":877},"01a1c61d-7844-7a2e-83e6-3c7fa59342f9",[866,886,900,910,924,938,956,978,996,1010,1024,1038,1052,1062,1072,1090,1108,1122,1136,1150,1164,1182,1196,1210],{"id":867,"vocabularyWord":868,"displayOrder":11},"01a1c61d-7844-7aaa-83e6-3c7fa606569f",{"id":869,"word":870,"frequency":56,"level":10,"language":9,"partsOfSpeech":871,"audio":858},"01a1c61d-5b11-72fb-9348-7d2e209e0237","kupata",[872,878,882],{"id":873,"partOfSpeech":874,"definition":875,"exampleSentences":876,"isPrimary":877,"meaningOrder":11},"01a1c695-ff33-7547-8cf3-eca8a2097e04","VERB","Kuwa na kitu ulichokuwa huna hapo awali, kwa kukipokea, kukipewa au kukitafuta; kufanikiwa kumiliki kitu.","Nataka kupata kazi nzuri mwaka huu.\nJuma alipata zawadi kutoka kwa baba yake.\nTutapata chakula sokoni.",true,{"id":879,"partOfSpeech":874,"definition":880,"exampleSentences":881,"isPrimary":858,"meaningOrder":16},"01a1c695-ff33-7593-8cf3-eca8a23a5cd1","Kuona, kukuta au kugundua kitu au mtu mahali fulani baada ya kutafuta.","Nilipata funguo zangu chini ya kiti.\nJe, umempata mwalimu ofisini?\nHatukupata nyumba ya bibi kwa urahisi.",{"id":883,"partOfSpeech":874,"definition":884,"exampleSentences":885,"isPrimary":858,"meaningOrder":21},"01a1c695-ff33-75d7-8cf3-eca8a27c8c2c","Kupatwa na hali fulani, kama ugonjwa, ajali au tatizo; kukumbwa na jambo.","Mtoto alipata homa usiku.\nWasafiri walipata ajali barabarani.\nNimepata njaa sana.",{"id":887,"vocabularyWord":888,"displayOrder":16},"01a1c61d-7844-7ae6-83e6-3c7fa6bddc0d",{"id":889,"word":890,"frequency":41,"level":181,"language":9,"partsOfSpeech":891,"audio":858},"01a1c61d-5d32-769a-a042-ea10bedda24a","kupatia",[892,896],{"id":893,"partOfSpeech":874,"definition":894,"exampleSentences":895,"isPrimary":858,"meaningOrder":16},"01a1c696-0478-73fc-a403-dba1fbca64f4","Kupata jambo kwa usahihi; kulenga au kukisia jibu au lengo kwa njia sahihi.","Umepatia jibu la swali hilo.\nMchezaji alipatia lengo na kufunga bao.\nHukupatia njia, kwa hiyo tulipotea.",{"id":897,"partOfSpeech":874,"definition":898,"exampleSentences":899,"isPrimary":877,"meaningOrder":11},"01a1c61d-5d78-7b59-87a7-32f363e31d21","Kumpa mtu kitu au kumpatia mtu kitu alichokihitaji; kumtafutia au kumpatia mtu jambo fulani kwa ajili yake.","Mwalimu alinipatia kitabu kipya.\nTafadhali nipatie maji ya kunywa.\nRafiki yangu alinipatia kazi katika kampuni yake.",{"id":901,"vocabularyWord":902,"displayOrder":21},"01a1c61d-7844-7b0a-83e6-3c7fa75916ef",{"id":903,"word":904,"frequency":46,"level":10,"language":9,"partsOfSpeech":905,"audio":858},"01a1c61d-5b14-7763-9ad3-bc26b1e2e1da","kupika",[906],{"id":907,"partOfSpeech":874,"definition":908,"exampleSentences":909,"isPrimary":877,"meaningOrder":11},"01a1c695-ff33-799f-8cf3-eca8a4d9a794","Kuandaa chakula kwa kukitia kwenye moto au joto ili kiive, kwa mfano kwa kuchemsha, kukaanga au kuoka.","Mama anapenda kupika wali na maharage kila siku.\nLeo tutapika chakula cha jioni pamoja.\nBaba yangu anajua kupika nyama vizuri sana.",{"id":911,"vocabularyWord":912,"displayOrder":26},"01a1c61d-7844-7b2a-83e6-3c7fa7dd345e",{"id":913,"word":914,"frequency":36,"level":181,"language":9,"partsOfSpeech":915,"audio":858},"01a1c61d-5c9d-70d2-b728-a3e746cac91c","kupikia",[916,920],{"id":917,"partOfSpeech":874,"definition":918,"exampleSentences":919,"isPrimary":877,"meaningOrder":11},"01a1c696-02c3-7a41-88df-22d63a93856a","Kupika chakula kwa ajili ya mtu mwingine; kumfanyia mtu kazi ya kupika.","Mama alinipikia wali na maharage jana jioni.\nNitakupikia chai nzuri kesho asubuhi.\nJe, unaweza kutupikia chakula cha jioni leo?",{"id":921,"partOfSpeech":874,"definition":922,"exampleSentences":923,"isPrimary":858,"meaningOrder":16},"01a1c696-02c3-7ac1-88df-22d63b4e1f59","Kupika kwa kutumia chombo, kuni, jiko au mahali fulani; kupika ndani ya kitu au mahali fulani.","Hii ndiyo sufuria ninayopikia wali kila siku.\nBibi hupikia kuni nje ya nyumba.\nWakati wa sherehe, tunapikia uwanjani kwa sababu watu ni wengi.",{"id":925,"vocabularyWord":926,"displayOrder":31},"01a1c61d-7844-7b4a-83e6-3c7fa8175d56",{"id":927,"word":928,"frequency":51,"level":10,"language":9,"partsOfSpeech":929,"audio":858},"01a1c61d-5aa6-7127-8281-2a05391b1afa","kuandika",[930,934],{"id":931,"partOfSpeech":874,"definition":932,"exampleSentences":933,"isPrimary":877,"meaningOrder":11},"01a1c695-fd83-74eb-8cd4-8b89026fc3df","Kuweka maneno, herufi au namba kwenye karatasi au mahali pengine kwa kutumia kalamu, penseli au kompyuta.","Mwalimu anaandika jina langu ubaoni.\nNinapenda kuandika barua kwa rafiki yangu.\nWatoto wanaandika kwenye daftari zao.",{"id":935,"partOfSpeech":874,"definition":936,"exampleSentences":937,"isPrimary":858,"meaningOrder":16},"01a1c695-fd83-7533-8cd4-8b890358f416","Kutunga na kuandaa kitabu, hadithi, wimbo au makala ili wengine wasome au wasikie.","Baba yangu anaandika kitabu kuhusu historia ya kijiji chetu.\nDada yangu anapenda kuandika hadithi fupi.\nMsanii huyo anaandika nyimbo nzuri sana.",{"id":939,"vocabularyWord":940,"displayOrder":36},"01a1c61d-7844-7b66-83e6-3c7fa88bbf3e",{"id":941,"word":942,"frequency":41,"level":181,"language":9,"partsOfSpeech":943,"audio":858},"01a1c61d-5c74-7124-95eb-626ad6131955","kuandikia",[944,948,952],{"id":945,"partOfSpeech":874,"definition":946,"exampleSentences":947,"isPrimary":877,"meaningOrder":11},"01a1c696-02be-7704-b1a4-158be93f5963","Kutuma maandishi kwa mtu, yaani kuandika barua, ujumbe au maneno yanayoelekezwa kwa mtu fulani.","Ninataka kuandikia rafiki yangu barua leo.\nMama alimwandikia mwalimu ujumbe mfupi.\nMwanafunzi huyu anapenda kuandikia wazazi wake kila wiki.",{"id":949,"partOfSpeech":874,"definition":950,"exampleSentences":951,"isPrimary":858,"meaningOrder":16},"01a1c696-02be-7784-b1a4-158be9848abd","Kuandika kwa niaba ya mtu au kwa ajili ya mtu mwingine, hasa kama mtu huyo hawezi kuandika mwenyewe.","Napenda kuandikia bibi yangu barua zake kwa sababu macho yake hayaoni vizuri.\nKarani alituandikia fomu zote kwa sababu hatukuwa na kalamu.\nJirani yangu alinaandikia ombi la kazi jana usiku.",{"id":953,"partOfSpeech":874,"definition":954,"exampleSentences":955,"isPrimary":858,"meaningOrder":21},"01a1c696-02be-77fc-b1a4-158bea0d876f","Kuandika kwa kutumia kitu fulani au mahali fulani; hutumika kuonyesha chombo au sehemu ya kuandikia.","Nipe kalamu ya kuandikia, tafadhali.\nMwalimu ana chaki ya kuandikia ubaoni.\nHii ni meza nzuri ya kuandikia kwa sababu ina mwanga mwingi.",{"id":957,"vocabularyWord":958,"displayOrder":41},"01a1c61d-7844-7b86-83e6-3c7fa9805d34",{"id":959,"word":960,"frequency":46,"level":10,"language":9,"partsOfSpeech":961,"audio":858},"01a1c61d-5ab0-7f7d-b167-81a4ca2b1910","kufunga",[962,966,970,974],{"id":963,"partOfSpeech":874,"definition":964,"exampleSentences":965,"isPrimary":877,"meaningOrder":11},"01a1c695-fd84-7247-8834-567e35f8524a","Kufanya kitu kisiwe wazi, kwa mfano mlango, dirisha, duka au sanduku.","Tafadhali funga mlango.\nMama anafunga dirisha kwa sababu kuna baridi.\nDuka hufungwa saa mbili usiku.",{"id":967,"partOfSpeech":874,"definition":968,"exampleSentences":969,"isPrimary":858,"meaningOrder":16},"01a1c695-fd84-728f-8834-567e36056a78","Kuunganisha au kubana kitu kwa kamba, kamba ndogo au kitambaa ili kisitoke mahali pake.","Baba anafunga mzigo kwa kamba.\nMtoto anajifunga viatu mwenyewe.\nFunga mkanda kabla ya safari.",{"id":971,"partOfSpeech":874,"definition":972,"exampleSentences":973,"isPrimary":858,"meaningOrder":21},"01a1c695-fd84-72cf-8834-567e3640e4af","Kuacha kula na kunywa kwa muda fulani, hasa kwa sababu ya dini.","Waislamu hufunga mwezi wa Ramadhani.\nDada yangu anafunga leo hadi jioni.\nSisi tunafunga kila Ijumaa.",{"id":975,"partOfSpeech":874,"definition":976,"exampleSentences":977,"isPrimary":858,"meaningOrder":26},"01a1c695-fd84-730f-8834-567e36b712f9","Kupiga mpira na kuingiza ndani ya lango la wapinzani katika mchezo wa mpira.","Mchezaji alifunga goli la ushindi.\nTimu yetu ilifunga mabao matatu jana.\nNataka kufunga goli kwenye mechi ijayo.",{"id":979,"vocabularyWord":980,"displayOrder":46},"01a1c61d-7844-7ba2-83e6-3c7faa536e63",{"id":981,"word":982,"frequency":36,"level":362,"language":9,"partsOfSpeech":983,"audio":858},"01a1c61d-5dff-733e-b6e4-c75d8a6c02c6","kufungia",[984,988,992],{"id":985,"partOfSpeech":874,"definition":986,"exampleSentences":987,"isPrimary":858,"meaningOrder":16},"01a1c696-0649-7c06-ab4b-11e00c451ea6","Kufunga au kufunika kitu, hasa chakula au zawadi, kwa kutumia kitambaa, karatasi au kifungashio ili kumpa mtu au kukihifadhi.","Mama alinifungia chakula kwenye karatasi nikakipeleka shuleni.\nMuuzaji alinifungia zawadi kwa karatasi nzuri ya rangi.\nBibi alituwekea wali na kutufungia nyama kwenye kitambaa safi.",{"id":989,"partOfSpeech":874,"definition":990,"exampleSentences":991,"isPrimary":858,"meaningOrder":21},"01a1c696-0649-7c52-ab4b-11e00d35dfb7","Kuzuia au kusimamisha shughuli, chombo au huduma ya mtu kwa amri rasmi au kwa sababu fulani, kwa mfano kuifungia akaunti au gazeti.","Benki iliifungia akaunti yake kwa sababu ya shughuli za kutia shaka.\nSerikali iliamua kulifungia gazeti hilo kwa miezi mitatu.\nMchezaji alifungiwa mechi tano baada ya kumpiga mpinzani wake.",{"id":993,"partOfSpeech":874,"definition":994,"exampleSentences":995,"isPrimary":877,"meaningOrder":11},"01a1c61d-5e2d-701d-b129-040117943669","Kufunga mlango, kufuli au kitu kingine kwa ajili ya mtu au kwa kumweka mtu au kitu ndani ili kisitoke wala kuingiliwa.","Mwalimu alituambia tusubiri nje kisha akatufungia mlango.\nWezi walimfungia mlinzi ndani ya chumba kidogo.\nTafadhali nifungie mbwa banda kabla hujaondoka.",{"id":997,"vocabularyWord":998,"displayOrder":51},"01a1c61d-7844-7bc2-83e6-3c7faa6d2c39",{"id":999,"word":1000,"frequency":51,"level":10,"language":9,"partsOfSpeech":1001,"audio":858},"01a1c61d-5b08-71e9-8258-f495579db3c8","kuleta",[1002,1006],{"id":1003,"partOfSpeech":874,"definition":1004,"exampleSentences":1005,"isPrimary":877,"meaningOrder":11},"01a1c695-ff32-7884-8c85-48669e780607","Kuchukua kitu au mtu kutoka mahali pengine na kukifikisha mahali alipo mzungumzaji au mahali panapotajwa; kuwasilisha kitu hapa.","Tafadhali niletee maji ya kunywa.\nMama alileta mboga nyingi kutoka sokoni.\nKesho nitaleta kitabu changu shuleni.",{"id":1007,"partOfSpeech":874,"definition":1008,"exampleSentences":1009,"isPrimary":858,"meaningOrder":16},"01a1c695-ff32-7904-8c85-48669eb3758f","Kusababisha jambo litokee au kuwa chanzo cha jambo fulani, mara nyingi jambo jipya au la athari fulani.","Mvua nyingi iliyoleta mafuriko kijijini.\nElimu inaleta maendeleo katika jamii.\nUgomvi huo uliletea familia huzuni.",{"id":1011,"vocabularyWord":1012,"displayOrder":56},"01a1c61d-7844-7bde-83e6-3c7fab325574",{"id":1013,"word":1014,"frequency":41,"level":181,"language":9,"partsOfSpeech":1015,"audio":858},"01a1c61d-5c94-7c8d-b362-881e83b29520","kuletea",[1016,1020],{"id":1017,"partOfSpeech":874,"definition":1018,"exampleSentences":1019,"isPrimary":877,"meaningOrder":11},"01a1c696-02c2-7c76-8c8e-38fd3f69f8a6","Kumpelekea mtu kitu au kumletea kitu mahali alipo; kuleta kitu kwa ajili ya mtu fulani.","Mama alinipelekea chai, kisha akaniletea na mkate.\nTafadhali niletee kitabu changu kutoka chumbani.\nMhudumu atatuletea chakula baada ya dakika kumi.",{"id":1021,"partOfSpeech":874,"definition":1022,"exampleSentences":1023,"isPrimary":858,"meaningOrder":16},"01a1c696-02c2-7cbe-8c8e-38fd3faac757","Kusababisha jambo, hali au matokeo fulani kumpata mtu au kitu, mara nyingi jambo la maisha kama furaha, huzuni au matatizo.","Mvua nyingi ziliwaletea wakulima mavuno mazuri.\nHabari hizo zilituletea furaha kubwa.\nUvivu utakuletea matatizo shuleni.",{"id":1025,"vocabularyWord":1026,"displayOrder":61},"01a1c61d-7844-7c0a-83e6-3c7fab7efe6d",{"id":1027,"word":1028,"frequency":51,"level":10,"language":9,"partsOfSpeech":1029,"audio":858},"01a1c61d-5b1f-7ddb-9ec7-90d803b94da1","kusoma",[1030,1034],{"id":1031,"partOfSpeech":874,"definition":1032,"exampleSentences":1033,"isPrimary":877,"meaningOrder":11},"01a1c695-ff34-7831-9b88-f2f029c600e6","Kutazama maandishi na kuelewa maana yake, kwa mfano kitabu, gazeti au barua.","Ninapenda kusoma kitabu kila jioni.\nBaba anasoma gazeti asubuhi.\nWatoto wanajifunza kusoma na kuandika shuleni.",{"id":1035,"partOfSpeech":874,"definition":1036,"exampleSentences":1037,"isPrimary":858,"meaningOrder":16},"01a1c695-ff34-7879-9b88-f2f02a991444","Kujifunza masomo shuleni, chuoni au chuo kikuu ili kupata elimu.","Dada yangu anasoma chuo kikuu cha Dar es Salaam.\nNinataka kusoma udaktari baadaye.\nWanafunzi wanasoma kwa bidii kwa ajili ya mtihani.",{"id":1039,"vocabularyWord":1040,"displayOrder":66},"01a1c61d-7844-7c26-83e6-3c7fac4cacde",{"id":1041,"word":1042,"frequency":41,"level":181,"language":9,"partsOfSpeech":1043,"audio":858},"01a1c61d-5ca6-7724-b003-39fe3b428cda","kusomea",[1044,1048],{"id":1045,"partOfSpeech":874,"definition":1046,"exampleSentences":1047,"isPrimary":877,"meaningOrder":11},"01a1c696-02c4-7a54-a7af-9f2101244d87","Kumsomea mtu kitu, yaani kusoma maandishi kwa sauti ili mtu mwingine asikie, au kusoma kwa niaba ya mtu mwingine.","Mama anamsomea mtoto hadithi kila usiku kabla ya kulala.\nNilimsomea bibi barua kwa sababu haoni vizuri.\nMwalimu aliwasomea wanafunzi shairi darasani.",{"id":1049,"partOfSpeech":874,"definition":1050,"exampleSentences":1051,"isPrimary":858,"meaningOrder":16},"01a1c696-02c4-7a98-a7af-9f2101e307d5","Kusoma ili kupata taaluma fulani au kujiandaa kwa jambo fulani kama mtihani.","Dada yangu anasomea udaktari katika chuo kikuu.\nNinasomea mtihani wa kesho usiku kucha.\nKaka yake alienda Nairobi kusomea uhandisi.",{"id":1053,"vocabularyWord":1054,"displayOrder":71},"01a1c61d-7844-7c46-83e6-3c7fad4322e7",{"id":1055,"word":1056,"frequency":51,"level":10,"language":9,"partsOfSpeech":1057,"audio":858},"01a1c61d-5b0c-7312-834a-828c0f649109","kununua",[1058],{"id":1059,"partOfSpeech":874,"definition":1060,"exampleSentences":1061,"isPrimary":877,"meaningOrder":11},"01a1c695-ff32-7ecc-8c85-4866a1223dd8","Kupata kitu kwa kutoa pesa; kulipia bidhaa au huduma ili iwe yako.","Mama anataka kununua mboga sokoni.\nNilinunua kitabu kipya jana.\nBaba atatununulia baiskeli mwezi ujao.",{"id":1063,"vocabularyWord":1064,"displayOrder":76},"01a1c61d-7844-7c62-83e6-3c7fad89c5d3",{"id":1065,"word":1066,"frequency":41,"level":181,"language":9,"partsOfSpeech":1067,"audio":858},"01a1c61d-5c97-7cd1-98b9-efd1d9ca2549","kununulia",[1068],{"id":1069,"partOfSpeech":874,"definition":1070,"exampleSentences":1071,"isPrimary":877,"meaningOrder":11},"01a1c696-02c3-70a1-88df-22d6371ea71f","Kununua kitu kwa ajili ya mtu mwingine au kwa niaba yake; kumpa mtu kitu ulichokinunua.","Baba alimnunulia mtoto viatu vipya.\nNitakununulia zawadi siku ya kuzaliwa kwako.\nMama anatununulia mboga sokoni kila Jumamosi.",{"id":1073,"vocabularyWord":1074,"displayOrder":81},"01a1c61d-7844-7c7e-83e6-3c7fada03683",{"id":1075,"word":1076,"frequency":31,"level":362,"language":9,"partsOfSpeech":1077,"audio":858},"01a1c61d-5e00-72f3-b1a5-1487f0e4820d","kufungulia",[1078,1082,1086],{"id":1079,"partOfSpeech":874,"definition":1080,"exampleSentences":1081,"isPrimary":858,"meaningOrder":16},"01a1c696-0649-7d52-ab4b-11e00de6d621","Kuachilia mtu au mnyama aliyefungwa au kumpa uhuru wa kwenda; kumfungua kwa ajili ya mtu au mahali fulani.","Askari alimfungulia mfungwa pingu zake baada ya kuachiliwa.\nMfugaji aliwafungulia ng'ombe wake waende malishoni.\nWalimfungulia mbwa kamba ili akimbie uwanjani.",{"id":1083,"partOfSpeech":874,"definition":1084,"exampleSentences":1085,"isPrimary":858,"meaningOrder":21},"01a1c696-0649-7d9a-ab4b-11e00dec05a9","Kuanzisha au kuwezesha jambo kwa ajili ya mtu, kama kumpa nafasi, fursa au njia mpya.","Elimu ilinifungulia milango ya maisha bora.\nMjomba wangu alituf﻿ungulia akaunti ya benki kwa ajili ya akiba.\nMkurugenzi aliwafungulia vijana nafasi za kazi.",{"id":1087,"partOfSpeech":874,"definition":1088,"exampleSentences":1089,"isPrimary":877,"meaningOrder":11},"01a1c61d-5e2d-7145-b129-040118793038","Kumfungulia mtu kitu kilichofungwa, kama mlango au kufuli, ili kiweze kutumika au kuingiwa; kufungua kwa ajili ya mtu mwingine.","Mama alinifungulia mlango nilipofika nyumbani usiku.\nMlinzi alituf﻿ungulia lango la shule asubuhi na mapema.\nTafadhali nifungulie dirisha, kuna joto kali humu ndani.",{"id":1091,"vocabularyWord":1092,"displayOrder":86},"01a1c61d-7844-7c9a-83e6-3c7fae498234",{"id":1093,"word":1094,"frequency":51,"level":10,"language":9,"partsOfSpeech":1095,"audio":858},"01a1c61d-5bda-724e-8810-ecb89ecb7bfc","kutoa",[1096,1100,1104],{"id":1097,"partOfSpeech":874,"definition":1098,"exampleSentences":1099,"isPrimary":877,"meaningOrder":11},"01a1c61d-5c1c-7692-b9e4-9f1afd68b933","Kumpa mtu kitu au kukiweka nje; kuleta kitu kutoka ndani kwenda nje au kukigawa kwa wengine.","Mama anatoa chakula kwa watoto.\nTafadhali toa kitabu chako kwenye mfuko.\nMwalimu alitoa kazi ya nyumbani jana.",{"id":1101,"partOfSpeech":874,"definition":1102,"exampleSentences":1103,"isPrimary":858,"meaningOrder":16},"01a1c696-00ee-7265-a7c9-417e95343c4a","Kuondoa kitu mahali kilipo au kukitenganisha na kitu kingine.","Baba anatoa kiti nje ya chumba.\nDaktari alitoa jino langu lililoumwa.\nToa viatu vyako kabla ya kuingia nyumbani.",{"id":1105,"partOfSpeech":874,"definition":1106,"exampleSentences":1107,"isPrimary":858,"meaningOrder":21},"01a1c696-00ee-72a9-a7c9-417e962613fc","Kusema au kuonyesha jambo kwa watu, kama vile kutoa maoni, kutoa salamu au kutoa taarifa.","Waziri alitoa taarifa kwa waandishi wa habari.\nNaomba utoe maoni yako kuhusu jambo hili.\nWanafunzi walitoa salamu kwa mgeni.",{"id":1109,"vocabularyWord":1110,"displayOrder":91},"01a1c61d-7844-7cba-83e6-3c7fae8b66ec",{"id":1111,"word":1112,"frequency":41,"level":362,"language":9,"partsOfSpeech":1113,"audio":858},"01a1c61d-5e05-7f42-a781-6ae8ab9635ec","kutolea",[1114,1118],{"id":1115,"partOfSpeech":874,"definition":1116,"exampleSentences":1117,"isPrimary":877,"meaningOrder":11},"01a1c61d-5e2d-7815-b129-04011c0cb1ec","Kumpa mtu kitu au kukitoa kwa ajili ya mtu fulani, kama msaada, mfano, taarifa au maelezo.","Mwalimu alitutolea mfano mzuri darasani.\nSerikali iliwatolea wananchi msaada wa chakula.\nKiongozi huyo aliwatolea wafanyakazi taarifa kuhusu mishahara mipya.",{"id":1119,"partOfSpeech":874,"definition":1120,"exampleSentences":1121,"isPrimary":858,"meaningOrder":16},"01a1c696-064a-778a-b9e5-b9dc9721e931","Kuondoa kitu kilichoko mahali fulani kwa ajili ya mtu mwingine, kwa mfano mwiba au jino.","Mama alinitolea mwiba mguuni.\nDaktari alimtolea mgonjwa jino lililokuwa linamuuma.\nBaba alinitolea mchanga machoni.",{"id":1123,"vocabularyWord":1124,"displayOrder":96},"01a1c61d-7844-7cd6-83e6-3c7fae967301",{"id":1125,"word":1126,"frequency":46,"level":181,"language":9,"partsOfSpeech":1127,"audio":858},"01a1c61d-5d33-7921-9af1-0e79a11232b3","kurudia",[1128,1132],{"id":1129,"partOfSpeech":874,"definition":1130,"exampleSentences":1131,"isPrimary":858,"meaningOrder":16},"01a1c696-0478-74fc-a403-dba1fc3b6757","Kurudi mahali fulani au kwa mtu fulani kwa sababu maalumu, kwa mfano kuchukua kitu ulichokiacha.","Nilirudia kitabu changu darasani kwa sababu nilikisahau.\nMama alirudia funguo nyumbani kabla ya kwenda kazini.\nMtoto alimrudia mama yake baada ya kucheza nje.",{"id":1133,"partOfSpeech":874,"definition":1134,"exampleSentences":1135,"isPrimary":877,"meaningOrder":11},"01a1c61d-5d78-7c75-87a7-32f3643e91a7","Kufanya jambo tena kwa mara nyingine, au kusema kitu kile kile mara ya pili.","Mwalimu aliniambia nirudie zoezi hili tena.\nTafadhali rudia ulichosema, sikusikia vizuri.\nWanafunzi walirudia somo kabla ya mtihani.",{"id":1137,"vocabularyWord":1138,"displayOrder":101},"01a1c61d-7844-7cf2-83e6-3c7faea7f1dd",{"id":1139,"word":1140,"frequency":31,"level":362,"language":9,"partsOfSpeech":1141,"audio":858},"01a1c61d-5e01-72ba-9107-5e1a827db434","kujibia",[1142,1146],{"id":1143,"partOfSpeech":874,"definition":1144,"exampleSentences":1145,"isPrimary":858,"meaningOrder":16},"01a1c696-0649-7e96-ab4b-11e00e915e31","Kujibu kwa niaba ya mtu mwingine, yaani kusema au kutoa jibu badala yake, au kuwajibika kwa jambo fulani kwa ajili yake.","Baba alimjibia mtoto wake alipoulizwa jina la shule.\nMwenyekiti alimjibia katibu kwa sababu alikuwa mgonjwa.\nHakuna anayeweza kukujibia mbele ya Mungu; kila mtu atajibu mwenyewe.",{"id":1147,"partOfSpeech":874,"definition":1148,"exampleSentences":1149,"isPrimary":877,"meaningOrder":11},"01a1c61d-5e2d-7265-b129-040118d9bc24","Kumjibu mtu au kujibu jambo kwa ajili ya mtu fulani, kama vile kujibu barua, ujumbe au swali alilouliza mtu.","Mwalimu alimjibia mwanafunzi swali lake kwa uvumilivu.\nNitakujibia barua yako kesho asubuhi.\nMeneja alituhakikishia kwamba atatujibia maombi yetu haraka.",{"id":1151,"vocabularyWord":1152,"displayOrder":106},"01a1c61d-7844-7d0e-83e6-3c7faeccf347",{"id":1153,"word":1154,"frequency":31,"level":362,"language":9,"partsOfSpeech":1155,"audio":858},"01a1c61d-5e05-705e-a781-6ae8ab7aa5ef","kusamehea",[1156,1160],{"id":1157,"partOfSpeech":874,"definition":1158,"exampleSentences":1159,"isPrimary":877,"meaningOrder":11},"01a1c61d-5e2d-76f5-b129-04011b980f77","Kumwachia mtu kosa alilofanya bila kumlipiza kisasi au kumwadhibu; kumfutia mtu kosa lake na kuacha kumchukia.","Rafiki yangu alinisamehea kosa nililofanya baada ya kuomba radhi.\nNimekusamehea yote yaliyotokea kati yetu.\nMama alimsamehea mwanawe kwa sababu alijutia kosa lake.",{"id":1161,"partOfSpeech":874,"definition":1162,"exampleSentences":1163,"isPrimary":858,"meaningOrder":16},"01a1c696-064a-761e-b9e5-b9dc96fb3f19","Kumwondolea mtu wajibu wa kulipa deni, kodi au faini aliyotakiwa kulipa; kumfutia mtu deni au adhabu.","Benki ilimsamehea mkulima deni lake lote kwa sababu ya ukame.\nSerikali iliwasamehea wananchi kodi ya mwaka huu.\nMwenye nyumba alituosamehea kodi ya mwezi mmoja tulipopatwa na matatizo.",{"id":1165,"vocabularyWord":1166,"displayOrder":111},"01a1c61d-7844-7d2a-83e6-3c7faf90dbf8",{"id":1167,"word":1168,"frequency":51,"level":10,"language":9,"partsOfSpeech":1169,"audio":858},"01a1c61d-5abd-7048-9ee9-dc77f3ba9748","kukaa",[1170,1174,1178],{"id":1171,"partOfSpeech":874,"definition":1172,"exampleSentences":1173,"isPrimary":877,"meaningOrder":11},"01a1c695-fd85-706a-b6d1-9a525169157f","Kuwa mahali fulani kwa muda, kwa mfano kwa kuketi au kutulia mahali pamoja.","Tafadhali kaa kwenye kiti hiki.\nWatoto wanakaa darasani na kusikiliza mwalimu.\nTulikaa nyumbani siku nzima kwa sababu ya mvua.",{"id":1175,"partOfSpeech":874,"definition":1176,"exampleSentences":1177,"isPrimary":858,"meaningOrder":16},"01a1c695-fd85-70b6-b6d1-9a5251720172","Kuishi au kuwa na makazi mahali fulani.","Ninakaa Dar es Salaam na familia yangu.\nBibi yangu anakaa kijijini.\nUnakaa wapi sasa?",{"id":1179,"partOfSpeech":874,"definition":1180,"exampleSentences":1181,"isPrimary":858,"meaningOrder":21},"01a1c695-fd85-70f6-b6d1-9a5251a58e4a","Kutumia muda fulani au kuchukua muda mrefu bila kuondoka au kubadilika.","Alikaa kimya kwa muda mrefu.\nWageni walikaa kwetu wiki mbili.\nChakula hiki kinaweza kukaa siku tatu bila kuharibika.",{"id":1183,"vocabularyWord":1184,"displayOrder":116},"01a1c61d-7844-7d46-83e6-3c7fb0457d04",{"id":1185,"word":1186,"frequency":36,"level":181,"language":9,"partsOfSpeech":1187,"audio":858},"01a1c61d-5d2f-7418-aa22-1fef1b06377a","kukalia",[1188,1192],{"id":1189,"partOfSpeech":874,"definition":1190,"exampleSentences":1191,"isPrimary":858,"meaningOrder":16},"01a1c696-0478-70e0-a403-dba1f9e99f25","Kukaa na kumiliki au kutumia mahali fulani, hasa kwa nguvu au bila ruhusa ya mwenyewe.","Wanajeshi walikalia mji huo kwa miezi mitatu.\nWatu wengine wamekalia shamba letu bila ruhusa.\nWavamizi walikalia nyumba tupu kando ya barabara.",{"id":1193,"partOfSpeech":874,"definition":1194,"exampleSentences":1195,"isPrimary":877,"meaningOrder":11},"01a1c61d-5d78-780d-87a7-32f363039c6a","Kukaa juu ya kitu, yaani kutumia kitu kama kiti au mahali pa kuketi.","Mtoto anakalia kiti kikubwa sebuleni.\nUsikalie kitabu changu, kitaharibika!\nPaka hupenda kukalia mto laini.",{"id":1197,"vocabularyWord":1198,"displayOrder":121},"01a1c61d-7844-7d6a-83e6-3c7fb050922a",{"id":1199,"word":1200,"frequency":51,"level":10,"language":9,"partsOfSpeech":1201,"audio":858},"01a1c61d-5b05-71b4-9b6b-8780615364db","kula",[1202,1206],{"id":1203,"partOfSpeech":874,"definition":1204,"exampleSentences":1205,"isPrimary":877,"meaningOrder":11},"01a1c695-ff32-71f8-8c85-48669c95e77c","Kuweka chakula kinywani, kukitafuna na kukimeza ili mwili upate nguvu.","Watoto wanakula wali na maharagwe.\nNapenda kula matunda kila asubuhi.\nTulikula chakula cha mchana pamoja.",{"id":1207,"partOfSpeech":874,"definition":1208,"exampleSentences":1209,"isPrimary":858,"meaningOrder":16},"01a1c695-ff32-7290-8c85-48669cfae15c","Kutumia au kuchukua pesa au mali ya mtu mwingine kwa njia isiyo halali.","Mtumishi huyo alikula pesa za kampuni.\nViongozi wasiokuwa waaminifu hula mali ya umma.\nAlishtakiwa kwa kula rushwa.",{"id":1211,"vocabularyWord":1212,"displayOrder":126},"01a1c61d-7844-7d86-83e6-3c7fb08bd51b",{"id":1213,"word":1214,"frequency":46,"level":10,"language":9,"partsOfSpeech":1215,"audio":858},"01a1c61d-5bd4-7c96-9deb-32d9641487d3","kulia",[1216,1220,1225],{"id":1217,"partOfSpeech":874,"definition":1218,"exampleSentences":1219,"isPrimary":877,"meaningOrder":11},"01a1c61d-5c1c-70e6-b9e4-9f1afa073456","Kutoa machozi na sauti kwa sababu ya huzuni, maumivu, hofu au furaha nyingi.","Mtoto analia kwa sababu ana njaa.\nUsilie, kila kitu kitakuwa sawa.\nAlilia sana alipopata habari mbaya.",{"id":1221,"partOfSpeech":1222,"definition":1223,"exampleSentences":1224,"isPrimary":858,"meaningOrder":16},"01a1c696-00ed-7d24-9e6f-96c41d48ef69","ADVERB","Upande ulio kinyume na kushoto; upande wa mkono ambao watu wengi hutumia kuandikia.","Geuka kulia kwenye barabara ile.\nBenki iko upande wa kulia.\nKaa kulia kwangu darasani.",{"id":1226,"partOfSpeech":874,"definition":1227,"exampleSentences":1228,"isPrimary":858,"meaningOrder":21},"01a1c696-00ed-7d70-9e6f-96c41e1ae062","Kula mahali fulani, kwa kutumia kitu fulani, au kwa ajili ya mtu fulani.","Watoto wanakulia mezani kila jioni.\nTunakulia jikoni asubuhi.\nLeo ninakulia kwa mama yangu.",[],null,[1232,1241,1247,1254,1259,1266],{"@id":1233,"@type":1234,"id":1235,"grammarPage":1236,"title":1237,"instructions":1238,"displayOrder":859,"type":1239,"questionCount":66,"blankCount":66,"isCompleted":858,"ogImageUrl":1240},"\u002Fapi\u002Fgrammar_exercises\u002F01a1c61d-32c2-76cb-b0d1-20e6b08565b0","GrammarExercise","01a1c61d-32c2-76cb-b0d1-20e6b08565b0","\u002Fapi\u002Fgrammar_pages\u002F01a1c61d-2711-7ea2-bdb9-7d1e50e041ba","Unda vitenzi vya kutendea","Chagua umbo la kutendea la kitenzi ulichopewa. Angalia mwisho wa kitenzi, si irabu ya ku-.","word_select","\u002Fuploads\u002Fimages\u002Fgpimg_f38b7873-c5ac-40c8-9fd1-dba7d02af65c_hero.webp?v=1794325164",{"@id":1242,"@type":1234,"id":1243,"grammarPage":1236,"title":1244,"instructions":1245,"displayOrder":11,"type":1239,"questionCount":66,"blankCount":66,"isCompleted":858,"ogImageUrl":1246},"\u002Fapi\u002Fgrammar_exercises\u002F01a1c61d-32d9-719a-9904-4dce1979dd76","01a1c61d-32d9-719a-9904-4dce1979dd76","Tumia kutendea katika sentensi","Soma muktadha, kisha chagua jibu linalokamilisha sentensi au maelezo. Zingatia anayetendewa jambo na umbo la kitenzi.","\u002Fuploads\u002Fimages\u002Fgpimg_6f13246f-49f6-4813-a57c-de326235fd1d_hero.webp?v=1794325164",{"@id":1248,"@type":1234,"id":1249,"grammarPage":1236,"title":1250,"instructions":1251,"displayOrder":16,"type":1252,"questionCount":56,"blankCount":56,"isCompleted":858,"ogImageUrl":1253},"\u002Fapi\u002Fgrammar_exercises\u002F01a1c61d-32f0-7628-a1e7-21f197371369","01a1c61d-32f0-7628-a1e7-21f197371369","Mtu anayetendewa jambo","Panga vipande kuunda sentensi. Kuna maneno ya ziada yasiyohitajika. Hifadhi herufi kubwa na alama za uakifishaji.","sentence_builder","\u002Fuploads\u002Fimages\u002Fgpimg_c168c656-941f-491e-ad0e-9ee7988d816e_hero.webp?v=1794325164",{"@id":1255,"@type":1234,"id":1256,"grammarPage":1236,"title":1257,"instructions":1251,"displayOrder":21,"type":1252,"questionCount":56,"blankCount":56,"isCompleted":858,"ogImageUrl":1258},"\u002Fapi\u002Fgrammar_exercises\u002F01a1c61d-3300-7544-afda-aa58810c8ff0","01a1c61d-3300-7544-afda-aa58810c8ff0","Matendo na maombi ya kutendea","\u002Fuploads\u002Fimages\u002Fgpimg_b97e16cb-d3ce-4704-b058-7450c04803e8_hero.webp?v=1794325164",{"@id":1260,"@type":1234,"id":1261,"grammarPage":1236,"title":1262,"instructions":1263,"displayOrder":26,"type":1264,"questionCount":26,"blankCount":859,"isCompleted":858,"ogImageUrl":1265},"\u002Fapi\u002Fgrammar_exercises\u002F01a1c61d-3311-7e06-95b6-a993d99a1420","01a1c61d-3311-7e06-95b6-a993d99a1420","Panga maumbo ya kutendea","Gusa kipande, kisha gusa safu inayofaa. Weka kila kipande katika kundi moja.","word_sort","\u002Fuploads\u002Fimages\u002Fgpimg_b79133a4-d3fd-433c-807a-473d638997f2_hero.webp?v=1794325164",{"@id":1267,"@type":1234,"id":1268,"grammarPage":1236,"title":1269,"instructions":1270,"displayOrder":31,"type":1264,"questionCount":26,"blankCount":859,"isCompleted":858,"ogImageUrl":1271},"\u002Fapi\u002Fgrammar_exercises\u002F01a1c61d-3318-7599-99ee-9468d9f277b2","01a1c61d-3318-7599-99ee-9468d9f277b2","Tambua anayetendewa jambo","Soma msingi wa kupanga. Gusa kila kipande, kisha gusa safu inayolingana nacho.","\u002Fuploads\u002Fimages\u002Fgpimg_c7c48e47-5277-4d1a-925e-bb06664af8d2_hero.webp?v=1794325164",{"id":1235,"grammarPage":1236,"title":1237,"instructions":1238,"seoTitle":1273,"seoDescription":1274,"displayOrder":859,"type":1239,"questions":1275,"ogImageUrl":1240},"Kutendea kwa -ia na -ea: chagua maumbo","Fanya mazoezi ya kutendea kwa -ia na -ea kwa kuchagua maumbo ya vitenzi katika sentensi kuhusu kupika, kusoma, kununua vitu na shughuli za kila siku.",[1276],{"id":1277,"sentenceTemplate":1278,"displayOrder":859,"explanation":1279,"exampleSentence":1280,"blanks":1281},"01a1c61d-32c2-78db-b0d1-20e6b2c635ae","Kutokana na pata, kamilisha ombi hili kwa umbo la kutendea: Je, unaweza __1__ nafasi ya kueleza tatizo langu?","Katika pata, irabu ya mwisho kabla ya -a ni a. Badilisha -a kuwa -ia kupata patia. Ku- na kiambishi cha yambwa -ni- huunda kunipatia; -ni- humrejelea anayesema.","Mwalimu aliwapatia wanafunzi muda wa kuuliza maswali.",[1282],{"id":1283,"blankNumber":11,"options":1284},"01a1c61d-32c2-788b-b0d1-20e6b21c7b9d",[1285,1288,1291],{"id":1286,"optionText":1287,"isCorrect":858,"displayOrder":859},"01a1c61d-32c2-77ef-b0d1-20e6b0bd9a5b","kunipatea",{"id":1289,"optionText":1290,"isCorrect":877,"displayOrder":11},"01a1c61d-32c2-7833-b0d1-20e6b121635a","kunipatia",{"id":1292,"optionText":1293,"isCorrect":858,"displayOrder":16},"01a1c61d-32c2-7863-b0d1-20e6b1fc552c","kunipataia",{"html":1295,"toc":1296},"\u003Cp>Unaweza kusema \u003Cstrong>Ninapika chakula\u003C\u002Fstrong>. Ukitaka kueleza kwamba unapika chakula kwa ajili ya mtoto, unaweza kusema \u003Cstrong>Ninampikia mtoto chakula\u003C\u002Fstrong>. Hapa utajifunza kuunda vitenzi vya kutendea kwa \u003Cstrong>-ia\u003C\u002Fstrong> na \u003Cstrong>-ea\u003C\u002Fstrong>, na kuvitumia kueleza mtu anayetendewa jambo.\u003C\u002Fp>\n\u003Ch2 id=\"kutendea-kunaonyesha-nini\">\u003Cspan class=\"section-number\" aria-hidden=\"true\">1.\u003C\u002Fspan>Kutendea kunaonyesha nini?\u003C\u002Fh2>\n\u003Cp>Kitenzi cha kutendea kinaweza kuonyesha kwamba mtu anafanya jambo kwa ajili ya mtu mwingine. Linganisha:\u003C\u002Fp>\n\u003Cdiv class=\"grammar-callout grammar-callout--example\">\u003Cul>\n\u003Cli>\u003Cp>Baba \u003Cstrong>anapika\u003C\u002Fstrong> chakula. → Tunataja tendo na chakula.\u003C\u002Fp>\n\u003C\u002Fli>\n\u003Cli>\u003Cp>Baba \u003Cstrong>anampikia\u003C\u002Fstrong> mtoto chakula. → Tunaongeza mtoto ambaye chakula kinapikwa kwa ajili yake.\u003C\u002Fp>\n\u003C\u002Fli>\n\u003Cli>\u003Cp>Asha \u003Cstrong>anasoma\u003C\u002Fstrong> barua. → Tunataja tendo na barua.\u003C\u002Fp>\n\u003C\u002Fli>\n\u003Cli>\u003Cp>Asha \u003Cstrong>anamsomea\u003C\u002Fstrong> bibi barua. → Asha anasoma ili bibi asikilize.\u003C\u002Fp>\n\u003C\u002Fli>\n\u003C\u002Ful>\n\u003C\u002Fdiv>\n\u003Cp>Katika mifano hii, mtoto na bibi ndio wanaotendewa jambo. Si wao wanaofanya tendo.\u003C\u002Fp>\n\u003Ch2 id=\"kuchagua-ia-au-ea\">\u003Cspan class=\"section-number\" aria-hidden=\"true\">2.\u003C\u002Fspan>Kuchagua -ia au -ea\u003C\u002Fh2>\n\u003Cp>Kwa vitenzi vingi vinavyoishia kwa \u003Cstrong>konsonanti + a\u003C\u002Fstrong>, angalia irabu ya mwisho kabla ya \u003Cstrong>-a\u003C\u002Fstrong> hiyo. Irabu ni \u003Cstrong>a, e, i, o, u\u003C\u002Fstrong>.\u003C\u002Fp>\n\u003Cul>\n\u003Cli>Ikiwa irabu hiyo ni \u003Cstrong>a, i au u\u003C\u002Fstrong>, kwa kawaida tumia \u003Cstrong>-ia\u003C\u002Fstrong> badala ya \u003Cstrong>-a\u003C\u002Fstrong> ya mwisho.\u003C\u002Fli>\n\u003Cli>Ikiwa irabu hiyo ni \u003Cstrong>e au o\u003C\u002Fstrong>, kwa kawaida tumia \u003Cstrong>-ea\u003C\u002Fstrong> badala ya \u003Cstrong>-a\u003C\u002Fstrong> ya mwisho.\u003C\u002Fli>\n\u003C\u002Ful>\n\u003Cp>Jedwali linaonyesha sehemu ya kitenzi baada ya kuondoa \u003Cstrong>ku-\u003C\u002Fstrong> ya mwanzo.\u003C\u002Fp>\n\u003Ctable>\n\u003Cthead>\n\u003Ctr>\n\u003Cth>Kitenzi\u003C\u002Fth>\n\u003Cth>Irabu kabla ya -a ya mwisho\u003C\u002Fth>\n\u003Cth>Umbo la kutendea\u003C\u002Fth>\n\u003C\u002Ftr>\n\u003C\u002Fthead>\n\u003Ctbody>\u003Ctr>\n\u003Ctd>pata\u003C\u002Ftd>\n\u003Ctd>a\u003C\u002Ftd>\n\u003Ctd>\u003Cstrong>patia\u003C\u002Fstrong>\u003C\u002Ftd>\n\u003C\u002Ftr>\n\u003Ctr>\n\u003Ctd>pika\u003C\u002Ftd>\n\u003Ctd>i\u003C\u002Ftd>\n\u003Ctd>\u003Cstrong>pikia\u003C\u002Fstrong>\u003C\u002Ftd>\n\u003C\u002Ftr>\n\u003Ctr>\n\u003Ctd>funga\u003C\u002Ftd>\n\u003Ctd>u\u003C\u002Ftd>\n\u003Ctd>\u003Cstrong>fungia\u003C\u002Fstrong>\u003C\u002Ftd>\n\u003C\u002Ftr>\n\u003Ctr>\n\u003Ctd>leta\u003C\u002Ftd>\n\u003Ctd>e\u003C\u002Ftd>\n\u003Ctd>\u003Cstrong>letea\u003C\u002Fstrong>\u003C\u002Ftd>\n\u003C\u002Ftr>\n\u003Ctr>\n\u003Ctd>soma\u003C\u002Ftd>\n\u003Ctd>o\u003C\u002Ftd>\n\u003Ctd>\u003Cstrong>somea\u003C\u002Fstrong>\u003C\u002Ftd>\n\u003C\u002Ftr>\n\u003Ctr>\n\u003Ctd>andika\u003C\u002Ftd>\n\u003Ctd>i\u003C\u002Ftd>\n\u003Ctd>\u003Cstrong>andikia\u003C\u002Fstrong>\u003C\u002Ftd>\n\u003C\u002Ftr>\n\u003C\u002Ftbody>\u003C\u002Ftable>\n\u003Cp>Kwa mfano, katika \u003Cstrong>andika\u003C\u002Fstrong>, irabu inayotangulia \u003Cstrong>-a\u003C\u002Fstrong> ya mwisho ni \u003Cstrong>i\u003C\u002Fstrong>, si \u003Cstrong>a\u003C\u002Fstrong> ya mwanzo. Kwa hiyo tunapata \u003Cstrong>andikia\u003C\u002Fstrong>.\u003C\u002Fp>\n\u003Cdiv class=\"grammar-callout grammar-callout--tip\">\u003Cp>Usiangalie irabu ya \u003Cstrong>ku-\u003C\u002Fstrong> katika \u003Cem>kupika\u003C\u002Fem> au \u003Cem>kusoma\u003C\u002Fem>. Angalia sehemu inayobaki baada ya kuondoa \u003Cstrong>ku-\u003C\u002Fstrong>: \u003Cstrong>pika → pikia\u003C\u002Fstrong>, \u003Cstrong>soma → somea\u003C\u002Fstrong>.\u003C\u002Fp>\n\u003C\u002Fdiv>\n\u003Ch3 id=\"irabu-kabla-ya-a-ya-mwisho\">\u003Cspan class=\"section-number\" aria-hidden=\"true\">2.1\u003C\u002Fspan>Irabu kabla ya -a ya mwisho\u003C\u002Fh3>\n\u003Cp>Kwa vitenzi vingi vyenye irabu moja kwa moja kabla ya \u003Cstrong>-a\u003C\u002Fstrong> ya mwisho, badilisha \u003Cstrong>-a\u003C\u002Fstrong> hiyo kuwa \u003Cstrong>-lia\u003C\u002Fstrong> au \u003Cstrong>-lea\u003C\u002Fstrong>. Kwa kawaida, \u003Cstrong>a, i, u\u003C\u002Fstrong> huenda na \u003Cstrong>-lia\u003C\u002Fstrong>, na \u003Cstrong>e, o\u003C\u002Fstrong> huenda na \u003Cstrong>-lea\u003C\u002Fstrong>: \u003Cstrong>nunua → nunulia\u003C\u002Fstrong>, \u003Cstrong>fungua → fungulia\u003C\u002Fstrong>, \u003Cstrong>toa → tolea\u003C\u002Fstrong>. Hivyo, \u003Cstrong>nunulia\u003C\u002Fstrong> ni mfano wa kundi hili. Jifunze \u003Cstrong>kaa → kalia\u003C\u002Fstrong> kando: hapa hatuhifadhi \u003Cstrong>a\u003C\u002Fstrong> zote mbili za \u003Cstrong>kaa\u003C\u002Fstrong>.\u003C\u002Fp>\n\u003Ch3 id=\"vitenzi-vya-mkopo\">\u003Cspan class=\"section-number\" aria-hidden=\"true\">2.2\u003C\u002Fspan>Vitenzi vya mkopo\u003C\u002Fh3>\n\u003Cp>Baadhi ya vitenzi vya mkopo huishia kwa \u003Cstrong>-i\u003C\u002Fstrong>, \u003Cstrong>-u\u003C\u002Fstrong> au \u003Cstrong>-e\u003C\u002Fstrong>. Kwa vitenzi vingi vya \u003Cstrong>-i\u003C\u002Fstrong>, ongeza \u003Cstrong>-a\u003C\u002Fstrong>: \u003Cstrong>rudi → rudia\u003C\u002Fstrong>. Kwa vingi vya \u003Cstrong>-u\u003C\u002Fstrong>, badilisha \u003Cstrong>-u\u003C\u002Fstrong> kuwa \u003Cstrong>-ia\u003C\u002Fstrong>: \u003Cstrong>jibu → jibia\u003C\u002Fstrong>. Kwa vingi vya \u003Cstrong>-e\u003C\u002Fstrong>, ongeza \u003Cstrong>-a\u003C\u002Fstrong>: \u003Cstrong>samehe → samehea\u003C\u002Fstrong>. Huu ni mwongozo wa kawaida; hakiki umbo la kitenzi kipya, kwa sababu si vitenzi vyote vya mkopo vinavyofuata mifumo hii.\u003C\u002Fp>\n\u003Ch2 id=\"kutumia-umbo-jipya-katika-sentensi\">\u003Cspan class=\"section-number\" aria-hidden=\"true\">3.\u003C\u002Fspan>Kutumia umbo jipya katika sentensi\u003C\u002Fh2>\n\u003Cp>Baada ya kuunda kitenzi cha kutendea, tumia viambishi vya kiima na wakati kama kawaida. Katika mifano hii, \u003Cstrong>-m-\u003C\u002Fstrong> ni kiambishi cha yambwa kinachorejelea mtu mmoja anayetendewa jambo.\u003C\u002Fp>\n\u003Cp>\u003Cstrong>Ninampikia\u003C\u002Fstrong> inaweza kuchanganuliwa hivi: \u003Cstrong>ni-na-m-pik-i-a\u003C\u002Fstrong>. Vistari hivi vinaonyesha sehemu za neno; katika sentensi tunaandika kitenzi pamoja.\u003C\u002Fp>\n\u003Ctable>\n\u003Cthead>\n\u003Ctr>\n\u003Cth>Wakati\u003C\u002Fth>\n\u003Cth>Mfano\u003C\u002Fth>\n\u003C\u002Ftr>\n\u003C\u002Fthead>\n\u003Ctbody>\u003Ctr>\n\u003Ctd>Sasa\u003C\u002Ftd>\n\u003Ctd>\u003Cstrong>Ninampikia\u003C\u002Fstrong> mtoto chakula.\u003C\u002Ftd>\n\u003C\u002Ftr>\n\u003Ctr>\n\u003Ctd>Uliopita\u003C\u002Ftd>\n\u003Ctd>\u003Cstrong>Nilimpikia\u003C\u002Fstrong> mtoto chakula.\u003C\u002Ftd>\n\u003C\u002Ftr>\n\u003Ctr>\n\u003Ctd>Ujao\u003C\u002Ftd>\n\u003Ctd>\u003Cstrong>Nitampikia\u003C\u002Fstrong> mtoto chakula.\u003C\u002Ftd>\n\u003C\u002Ftr>\n\u003C\u002Ftbody>\u003C\u002Ftable>\n\u003Cp>Katika mpangilio unaotumiwa hapa, mtu anayetendewa jambo anafuata kitenzi, kisha kitu kinachohusika.\u003C\u002Fp>\n\u003Cdiv class=\"grammar-callout grammar-callout--example\">\u003Cul>\n\u003Cli>Juma \u003Cstrong>anamletea mama maji\u003C\u002Fstrong>.\u003C\u002Fli>\n\u003Cli>Neema \u003Cstrong>alimwandikia rafiki yake barua\u003C\u002Fstrong>.\u003C\u002Fli>\n\u003Cli>Kesho \u003Cstrong>nitamsomea mtoto hadithi\u003C\u002Fstrong>.\u003C\u002Fli>\n\u003C\u002Ful>\n\u003C\u002Fdiv>\n\u003Cp>Ukishajua mtu anayezungumziwa, si lazima urudie jina lake: \u003Cstrong>Mtoto ana njaa. Ninampikia chakula.\u003C\u002Fstrong>\u003C\u002Fp>\n\u003Cp>Kiambishi cha yambwa hubadilika kulingana na mtu anayetendewa jambo:\u003C\u002Fp>\n\u003Ctable>\n\u003Cthead>\n\u003Ctr>\n\u003Cth>Kiambishi cha yambwa\u003C\u002Fth>\n\u003Cth>Mfano\u003C\u002Fth>\n\u003Cth>Anayetendewa jambo\u003C\u002Fth>\n\u003C\u002Ftr>\n\u003C\u002Fthead>\n\u003Ctbody>\u003Ctr>\n\u003Ctd>-ni-\u003C\u002Ftd>\n\u003Ctd>\u003Cstrong>Ananipikia chakula.\u003C\u002Fstrong>\u003C\u002Ftd>\n\u003Ctd>mimi\u003C\u002Ftd>\n\u003C\u002Ftr>\n\u003Ctr>\n\u003Ctd>-ku-\u003C\u002Ftd>\n\u003Ctd>\u003Cstrong>Nitakuletea maji.\u003C\u002Fstrong>\u003C\u002Ftd>\n\u003Ctd>wewe\u003C\u002Ftd>\n\u003C\u002Ftr>\n\u003Ctr>\n\u003Ctd>-wa-\u003C\u002Ftd>\n\u003Ctd>\u003Cstrong>Ninawasomea watoto hadithi.\u003C\u002Fstrong>\u003C\u002Ftd>\n\u003Ctd>watoto\u003C\u002Ftd>\n\u003C\u002Ftr>\n\u003C\u002Ftbody>\u003C\u002Ftable>\n\u003Ch2 id=\"mipaka-ya-kanuni\">\u003Cspan class=\"section-number\" aria-hidden=\"true\">4.\u003C\u002Fspan>Mipaka ya kanuni\u003C\u002Fh2>\n\u003Cp>Usitumie kanuni ya kubadilisha \u003Cstrong>-a\u003C\u002Fstrong> kuwa \u003Cstrong>-ia\u003C\u002Fstrong> au \u003Cstrong>-ea\u003C\u002Fstrong> kwa kila kitenzi bila kuangalia umbo lake. Baadhi ya vitenzi vina mabadiliko mengine.\u003C\u002Fp>\n\u003Ctable>\n\u003Cthead>\n\u003Ctr>\n\u003Cth>Kitenzi\u003C\u002Fth>\n\u003Cth>Umbo la kutendea\u003C\u002Fth>\n\u003Cth>Mfano\u003C\u002Fth>\n\u003C\u002Ftr>\n\u003C\u002Fthead>\n\u003Ctbody>\u003Ctr>\n\u003Ctd>kaa\u003C\u002Ftd>\n\u003Ctd>\u003Cstrong>kalia\u003C\u002Fstrong>\u003C\u002Ftd>\n\u003Ctd>Mtoto \u003Cstrong>anakalia\u003C\u002Fstrong> kiti.\u003C\u002Ftd>\n\u003C\u002Ftr>\n\u003Ctr>\n\u003Ctd>kula\u003C\u002Ftd>\n\u003Ctd>\u003Cstrong>kulia\u003C\u002Fstrong>\u003C\u002Ftd>\n\u003Ctd>Tunatumia meza hii \u003Cstrong>kulia\u003C\u002Fstrong> chakula.\u003C\u002Ftd>\n\u003C\u002Ftr>\n\u003C\u002Ftbody>\u003C\u002Ftable>\n\u003Cp>Hifadhi maumbo haya pamoja na mifano yake. Katika mfano wa \u003Cstrong>kulia\u003C\u002Fstrong>, kitenzi kinaonyesha matumizi ya meza, si mtu anayenufaika.\u003C\u002Fp>\n\u003Cdiv class=\"grammar-callout grammar-callout--note\">\u003Cp>Kutendea hakumaanishi daima kufanya jambo kwa ajili ya mtu. Kuna matumizi mengine pia. Hapa unajenga msingi wa maumbo \u003Cstrong>-ia\u003C\u002Fstrong> na \u003Cstrong>-ea\u003C\u002Fstrong>; maana kamili hutegemea kitenzi na sentensi.\u003C\u002Fp>\n\u003C\u002Fdiv>\n\u003Cdiv class=\"grammar-callout grammar-callout--warning\">\u003Cp>Usiongeze \u003Cstrong>-ia\u003C\u002Fstrong> au \u003Cstrong>-ea\u003C\u002Fstrong> baada ya \u003Cstrong>-a\u003C\u002Fstrong> ya mwisho bila kuibadilisha.\u003C\u002Fp>\n\u003Cul>\n\u003Cli>✗ \u003Cem>pikaia\u003C\u002Fem> → ✓ \u003Cstrong>pikia\u003C\u002Fstrong>\u003C\u002Fli>\n\u003Cli>✗ \u003Cem>somaea\u003C\u002Fem> → ✓ \u003Cstrong>somea\u003C\u002Fstrong>\u003C\u002Fli>\n\u003C\u002Ful>\n\u003Cp>Pia, \u003Cstrong>anapika\u003C\u002Fstrong> na \u003Cstrong>anapikia\u003C\u002Fstrong> yote ni maumbo sahihi, lakini hayatoi taarifa ileile: \u003Cstrong>anampikia mtoto chakula\u003C\u002Fstrong> hutaja wazi mtu anayetendewa jambo.\u003C\u002Fp>\n\u003C\u002Fdiv>\n\u003Ch2 id=\"hatua-za-kukumbuka\">\u003Cspan class=\"section-number\" aria-hidden=\"true\">5.\u003C\u002Fspan>Hatua za kukumbuka\u003C\u002Fh2>\n\u003Col>\n\u003Cli>Amua kama unataka kutaja mtu anayetendewa jambo.\u003C\u002Fli>\n\u003Cli>Kwa kitenzi kinachoishia kwa \u003Cstrong>konsonanti + a\u003C\u002Fstrong> na kufuata kanuni ya kawaida, angalia irabu kabla ya \u003Cstrong>-a\u003C\u002Fstrong> ya mwisho: \u003Cstrong>a, i, u → -ia\u003C\u002Fstrong>; \u003Cstrong>e, o → -ea\u003C\u002Fstrong>. Kwa vitenzi vyenye irabu moja kwa moja kabla ya \u003Cstrong>-a\u003C\u002Fstrong>, kumbuka mifano \u003Cstrong>nunua → nunulia\u003C\u002Fstrong> na \u003Cstrong>toa → tolea\u003C\u002Fstrong>.\u003C\u002Fli>\n\u003Cli>Hakiki maumbo yenye mabadiliko mengine, kama \u003Cstrong>kaa → kalia\u003C\u002Fstrong>, na maumbo ya vitenzi vya mkopo.\u003C\u002Fli>\n\u003Cli>Tumia viambishi vinavyofaa na uandike kitenzi pamoja: \u003Cstrong>Ninampikia mtoto chakula\u003C\u002Fstrong>.\u003C\u002Fli>\n\u003C\u002Fol>\n\u003Cp>Kumbuka tofauti ya msingi: \u003Cstrong>Ninasoma barua\u003C\u002Fstrong> hutaja ninachosoma; \u003Cstrong>Ninamsomea bibi barua\u003C\u002Fstrong> huongeza mtu ninayemsomea.\u003C\u002Fp>\n",[1297,1301,1305,1309,1313,1317,1321],{"id":1298,"text":1299,"depth":16,"number":1300},"kutendea-kunaonyesha-nini","Kutendea kunaonyesha nini?","1",{"id":1302,"text":1303,"depth":16,"number":1304},"kuchagua-ia-au-ea","Kuchagua -ia au -ea","2",{"id":1306,"text":1307,"depth":21,"number":1308},"irabu-kabla-ya-a-ya-mwisho","Irabu kabla ya -a ya mwisho","2.1",{"id":1310,"text":1311,"depth":21,"number":1312},"vitenzi-vya-mkopo","Vitenzi vya mkopo","2.2",{"id":1314,"text":1315,"depth":16,"number":1316},"kutumia-umbo-jipya-katika-sentensi","Kutumia umbo jipya katika sentensi","3",{"id":1318,"text":1319,"depth":16,"number":1320},"mipaka-ya-kanuni","Mipaka ya kanuni","4",{"id":1322,"text":1323,"depth":16,"number":1324},"hatua-za-kukumbuka","Hatua za kukumbuka","5"]