[{"data":1,"prerenderedAt":-1},["ShallowReactive",2],{"grammar-topic-hubs-sw":3,"grammar-pages-sw":4,"grammar-page-sw-kutendesha-kwa-isha-na-esha":852,"grammar-lesson-path-sw-kutendesha-kwa-isha-na-esha-none":1073,"grammar-exercises-by-page-01a1c61d-2722-7d27-9b16-777642cc102a":1074,"grammar-quick-check-01a1c61d-2722-7d27-9b16-777642cc102a":1103,"grammar-lesson-body-01a1c61d-2722-7d27-9b16-777642cc102a-2wj16o0pwq":1125},[],[5,12,17,22,27,32,37,42,47,52,57,62,67,72,77,82,87,92,97,102,107,112,117,122,127,132,137,142,147,152,157,162,167,172,177,183,188,193,198,203,208,213,218,223,228,233,238,243,248,253,258,263,268,273,278,283,288,293,298,303,308,313,318,323,328,333,338,343,348,353,358,364,369,374,379,384,389,394,399,404,409,414,419,424,429,434,439,444,449,454,459,464,469,474,479,484,489,494,499,504,509,514,519,524,529,535,540,545,550,555,560,565,570,575,580,585,590,595,600,605,610,615,620,625,630,635,640,645,650,655,660,665,670,675,680,686,691,696,701,706,711,716,721,726,731,736,741,746,751,756,761,766,771,776,781,786,791,797,802,807,812,817,822,827,832,837,842,847],{"id":6,"title":7,"slug":8,"language":9,"level":10,"displayOrder":11},"01a1c61d-2686-7e1d-90ce-ac64e1561816","Irabu na matamshi yake","irabu-na-matamshi-yake","sw","A1",1,{"id":13,"title":14,"slug":15,"language":9,"level":10,"displayOrder":16},"01a1c61d-26b7-7995-9d90-320c37e9dea5","Konsonanti na miandiko sh, ch, dh na gh","konsonanti-na-miandiko-sh-ch-dh-na-gh",2,{"id":18,"title":19,"slug":20,"language":9,"level":10,"displayOrder":21},"01a1c61d-284b-73f8-ab03-7925e17e7b20","Silabi na mkazo wa neno","silabi-na-mkazo-wa-neno",3,{"id":23,"title":24,"slug":25,"language":9,"level":10,"displayOrder":26},"01a1c61d-27b4-7ebb-8a6f-5e3d87d02330","Mimi, wewe, yeye, sisi, ninyi na wao","mimi-wewe-yeye-sisi-ninyi-na-wao",4,{"id":28,"title":29,"slug":30,"language":9,"level":10,"displayOrder":31},"01a1c61d-294d-7830-819f-3e772d4c8280","Viambishi vya nafsi katika kitenzi","viambishi-vya-nafsi-katika-kitenzi",5,{"id":33,"title":34,"slug":35,"language":9,"level":10,"displayOrder":36},"01a1c61d-26a5-790d-ae6b-5d7f8eb2efc8","Kitenzi kuwa na kiunganishi ni","kitenzi-kuwa-na-kiunganishi-ni",6,{"id":38,"title":39,"slug":40,"language":9,"level":10,"displayOrder":41},"01a1c61d-289c-7bd1-bfc5-d2d15ba863fa","Ukanushi wa ni kwa si","ukanushi-wa-ni-kwa-si",7,{"id":43,"title":44,"slug":45,"language":9,"level":10,"displayOrder":46},"01a1c61d-2824-7db5-9ac5-dd4c27e18946","Ngeli ya M-WA: watu","ngeli-ya-m-wa-watu",8,{"id":48,"title":49,"slug":50,"language":9,"level":10,"displayOrder":51},"01a1c61d-28d0-7dd3-baf0-d224dc0e6d7e","Upatanisho wa M-WA katika sentensi","upatanisho-wa-m-wa-katika-sentensi",9,{"id":53,"title":54,"slug":55,"language":9,"level":10,"displayOrder":56},"01a1c61d-2820-7049-9e8a-5a3b407cc730","Ngeli ya M-MI: miti na vitu vingine","ngeli-ya-m-mi-miti-na-vitu-vingine",10,{"id":58,"title":59,"slug":60,"language":9,"level":10,"displayOrder":61},"01a1c61d-2814-7628-b854-a994b9d20bd9","Ngeli ya KI-VI: vitu na lugha","ngeli-ya-ki-vi-vitu-na-lugha",11,{"id":63,"title":64,"slug":65,"language":9,"level":10,"displayOrder":66},"01a1c61d-2829-706d-b9b0-ca4223b89bd2","Ngeli ya N-N: nomino zisizobadilika","ngeli-ya-n-n-nomino-zisizobadilika",12,{"id":68,"title":69,"slug":70,"language":9,"level":10,"displayOrder":71},"01a1c61d-280e-762d-94e5-ccc319d706a1","Ngeli ya JI-MA: nomino za kawaida","ngeli-ya-ji-ma-nomino-za-kawaida",13,{"id":73,"title":74,"slug":75,"language":9,"level":10,"displayOrder":76},"01a1c61d-2994-7dad-877c-76aa8937e9e9","Vivumishi vya msingi na upatanisho","vivumishi-vya-msingi-na-upatanisho",14,{"id":78,"title":79,"slug":80,"language":9,"level":10,"displayOrder":81},"01a1c61d-28c1-7267-8148-f7455ddaf2a2","Umilikaji kwa -angu, -ako na -ake","umilikaji-kwa-angu-ako-na-ake",15,{"id":83,"title":84,"slug":85,"language":9,"level":10,"displayOrder":86},"01a1c61d-28c6-7133-b7dc-d83ba27e73ea","Umilikaji kwa -etu, -enu na -ao","umilikaji-kwa-etu-enu-na-ao",16,{"id":88,"title":89,"slug":90,"language":9,"level":10,"displayOrder":91},"01a1c61d-29ba-745e-b573-7ca3d594f788","Wakati uliopo kwa -na-","wakati-uliopo-kwa-na",17,{"id":93,"title":94,"slug":95,"language":9,"level":10,"displayOrder":96},"01a1c61d-28ab-7ce0-8117-085345472775","Ukanushi wa wakati uliopo","ukanushi-wa-wakati-uliopo",18,{"id":98,"title":99,"slug":100,"language":9,"level":10,"displayOrder":101},"01a1c61d-2744-7237-8402-24e377d48f19","Kuwa na kitu: nina na una","kuwa-na-kitu-nina-na-una",19,{"id":103,"title":104,"slug":105,"language":9,"level":10,"displayOrder":106},"01a1c61d-2736-7bc0-b69d-e68f8a214aa8","Kutokuwa na kitu: sina na huna","kutokuwa-na-kitu-sina-na-huna",20,{"id":108,"title":109,"slug":110,"language":9,"level":10,"displayOrder":111},"01a1c61d-276f-7ae8-893e-b47f0a2ad710","Mahali kwa hapa, hapo na pale","mahali-kwa-hapa-hapo-na-pale",21,{"id":113,"title":114,"slug":115,"language":9,"level":10,"displayOrder":116},"01a1c61d-2749-7986-8647-a34a3568a5b9","Kuwepo mahali: yuko, iko na viko","kuwepo-mahali-yuko-iko-na-viko",22,{"id":118,"title":119,"slug":120,"language":9,"level":10,"displayOrder":121},"01a1c61d-2963-77bf-8d22-0d389e96fd37","Vioneshi vya karibu na mbali","vioneshi-vya-karibu-na-mbali",23,{"id":123,"title":124,"slug":125,"language":9,"level":10,"displayOrder":126},"01a1c61d-27f7-7b1f-86f9-23cd244585ee","Namba moja hadi kumi","namba-moja-hadi-kumi",24,{"id":128,"title":129,"slug":130,"language":9,"level":10,"displayOrder":131},"01a1c61d-27f2-7dcc-b0ab-b60e952d8340","Namba kubwa katika hesabu za kawaida","namba-kubwa-katika-hesabu-za-kawaida",25,{"id":133,"title":134,"slug":135,"language":9,"level":10,"displayOrder":136},"01a1c61d-273b-70c0-8fe3-3784dac30270","Kuuliza kiasi kwa ngapi","kuuliza-kiasi-kwa-ngapi",26,{"id":138,"title":139,"slug":140,"language":9,"level":10,"displayOrder":141},"01a1c61d-278f-7672-a665-096a05f35eb5","Maswali ya nani, nini na wapi","maswali-ya-nani-nini-na-wapi",27,{"id":143,"title":144,"slug":145,"language":9,"level":10,"displayOrder":146},"01a1c61d-278b-7842-8ff6-714f8effee78","Maswali ya lini, kwa nini na namna gani","maswali-ya-lini-kwa-nini-na-namna-gani",28,{"id":148,"title":149,"slug":150,"language":9,"level":10,"displayOrder":151},"01a1c61d-2793-7413-89a4-7e18e4bddc08","Maswali ya ndiyo au hapana","maswali-ya-ndiyo-au-hapana",29,{"id":153,"title":154,"slug":155,"language":9,"level":10,"displayOrder":156},"01a1c61d-2803-700a-8f8c-1356dbbbad43","Ndani ya, juu ya na chini ya","ndani-ya-juu-ya-na-chini-ya",30,{"id":158,"title":159,"slug":160,"language":9,"level":10,"displayOrder":161},"01a1c61d-299a-766a-ab57-7947eb8fad1b","Vivumishi vya rangi","vivumishi-vya-rangi",31,{"id":163,"title":164,"slug":165,"language":9,"level":10,"displayOrder":166},"01a1c61d-273f-79b6-b998-7546aaf05470","Kuunganisha kwa na, lakini na au","kuunganisha-kwa-na-lakini-na-au",32,{"id":168,"title":169,"slug":170,"language":9,"level":10,"displayOrder":171},"01a1c61d-2700-7dce-a172-c9e012a8ee40","Kutaka na kupenda pamoja na kitenzi-jina","kutaka-na-kupenda-pamoja-na-kitenzi-jina",33,{"id":173,"title":174,"slug":175,"language":9,"level":10,"displayOrder":176},"01a1c61d-2757-748f-8a5c-428081730207","Maagizo ya kawaida katika umoja","maagizo-ya-kawaida-katika-umoja",34,{"id":178,"title":179,"slug":180,"language":9,"level":181,"displayOrder":182},"01a1c61d-2861-7a54-9961-c12b23d349f4","Tofauti ya n, ng na ng'","tofauti-ya-n-ng-na-ng","A2",35,{"id":184,"title":185,"slug":186,"language":9,"level":181,"displayOrder":187},"01a1c61d-282d-7061-a1b7-d38b8c3fe574","Ngeli ya U: nomino za hali na vitu","ngeli-ya-u-nomino-za-hali-na-vitu",36,{"id":189,"title":190,"slug":191,"language":9,"level":181,"displayOrder":192},"01a1c61d-281a-72c5-962b-e41d59deb3b1","Ngeli ya KU: vitenzi-jina","ngeli-ya-ku-vitenzi-jina",37,{"id":194,"title":195,"slug":196,"language":9,"level":181,"displayOrder":197},"01a1c61d-26aa-7352-a516-43bad817857b","Kiunganishi -a cha uhusiano kwa ngeli","kiunganishi-a-cha-uhusiano-kwa-ngeli",38,{"id":199,"title":200,"slug":201,"language":9,"level":181,"displayOrder":202},"01a1c61d-28ec-7801-a163-6dbee90d0185","Upatanisho wa nomino za viumbe hai","upatanisho-wa-nomino-za-viumbe-hai",39,{"id":204,"title":205,"slug":206,"language":9,"level":181,"displayOrder":207},"01a1c61d-295c-794a-8913-212362ca5e0e","Vioneshi vya hapo awali kwa huyo, hicho na hiyo","vioneshi-vya-hapo-awali-kwa-huyo-hicho-na-hiyo",40,{"id":209,"title":210,"slug":211,"language":9,"level":181,"displayOrder":212},"01a1c61d-26ae-7a70-a5f9-e386a85443c0","Kiwakilishi chenyewe na maumbo yake","kiwakilishi-chenyewe-na-maumbo-yake",41,{"id":214,"title":215,"slug":216,"language":9,"level":181,"displayOrder":217},"01a1c61d-2681-7625-8a31-a5aa959b9cc0","Idadi kwa -ote, kila na baadhi ya","idadi-kwa-ote-kila-na-baadhi-ya",42,{"id":219,"title":220,"slug":221,"language":9,"level":181,"displayOrder":222},"01a1c61d-2697-73a4-9bd2-d9127b10ecbb","Kiasi kwa -ingi na -chache","kiasi-kwa-ingi-na-chache",43,{"id":224,"title":225,"slug":226,"language":9,"level":181,"displayOrder":227},"01a1c61d-27fc-7c74-a606-a70ce2aad945","Namba za mpangilio kwa -a kwanza","namba-za-mpangilio-kwa-a-kwanza",44,{"id":229,"title":230,"slug":231,"language":9,"level":181,"displayOrder":232},"01a1c61d-29af-75ee-9338-838807215d7e","Wakati uliopita kwa -li-","wakati-uliopita-kwa-li",45,{"id":234,"title":235,"slug":236,"language":9,"level":181,"displayOrder":237},"01a1c61d-28a6-74a1-a86c-d258fec97c84","Ukanushi wa wakati uliopita kwa -ku-","ukanushi-wa-wakati-uliopita-kwa-ku",46,{"id":239,"title":240,"slug":241,"language":9,"level":181,"displayOrder":242},"01a1c61d-29a5-7596-9256-1e8c35f7028b","Wakati ujao kwa -ta-","wakati-ujao-kwa-ta",47,{"id":244,"title":245,"slug":246,"language":9,"level":181,"displayOrder":247},"01a1c61d-28a1-78af-a789-f1fe43531f3b","Ukanushi wa wakati ujao","ukanushi-wa-wakati-ujao",48,{"id":249,"title":250,"slug":251,"language":9,"level":181,"displayOrder":252},"01a1c61d-2670-7d54-acde-bc2d90b90155","Hali timilifu kwa -me-","hali-timilifu-kwa-me",49,{"id":254,"title":255,"slug":256,"language":9,"level":181,"displayOrder":257},"01a1c61d-2665-7968-9ba7-6525e14732a8","Bado na ukanushi kwa -ja-","bado-na-ukanushi-kwa-ja",50,{"id":259,"title":260,"slug":261,"language":9,"level":181,"displayOrder":262},"01a1c61d-279c-7083-82be-c333f14e58f9","Mazoea kwa hu-","mazoea-kwa-hu",51,{"id":264,"title":265,"slug":266,"language":9,"level":181,"displayOrder":267},"01a1c61d-285d-77c6-96a2-6222b41aee66","Tofauti ya -li- na -me-","tofauti-ya-li-na-me",52,{"id":269,"title":270,"slug":271,"language":9,"level":181,"displayOrder":272},"01a1c61d-2984-75c3-ab32-542faca42571","Vitenzi vya silabi moja katika nyakati za msingi","vitenzi-vya-silabi-moja-katika-nyakati-za-msingi",53,{"id":274,"title":275,"slug":276,"language":9,"level":181,"displayOrder":277},"01a1c61d-2989-79ef-8feb-4c47b560e1ff","Vitenzi vyenye asili ya kigeni","vitenzi-vyenye-asili-ya-kigeni",54,{"id":279,"title":280,"slug":281,"language":9,"level":181,"displayOrder":282},"01a1c61d-2957-7262-b9c9-996161c8b92d","Viambishi vya yambwa kwa watu","viambishi-vya-yambwa-kwa-watu",55,{"id":284,"title":285,"slug":286,"language":9,"level":181,"displayOrder":287},"01a1c61d-2952-7678-913b-9cc68fe07822","Viambishi vya yambwa kwa vitu","viambishi-vya-yambwa-kwa-vitu",56,{"id":289,"title":290,"slug":291,"language":9,"level":181,"displayOrder":292},"01a1c61d-26da-7cd0-b226-049e5ab357ac","Kujirejelea kwa -ji-","kujirejelea-kwa-ji",57,{"id":294,"title":295,"slug":296,"language":9,"level":181,"displayOrder":297},"01a1c61d-275b-7267-8eef-f7f27994e8ed","Maagizo ya wingi kwa -eni","maagizo-ya-wingi-kwa-eni",58,{"id":299,"title":300,"slug":301,"language":9,"level":181,"displayOrder":302},"01a1c61d-2753-75a4-872a-93a44dd055f5","Maagizo hasi kwa usi- na msi-","maagizo-hasi-kwa-usi-na-msi",59,{"id":304,"title":305,"slug":306,"language":9,"level":181,"displayOrder":307},"01a1c61d-2774-746b-bdd5-199db4bb31c9","Maombi ya heshima kwa naomba na tafadhali","maombi-ya-heshima-kwa-naomba-na-tafadhali",60,{"id":309,"title":310,"slug":311,"language":9,"level":181,"displayOrder":312},"01a1c61d-28b6-78cc-8044-695cb699fa05","Ulinganisho kwa kuliko","ulinganisho-kwa-kuliko",61,{"id":314,"title":315,"slug":316,"language":9,"level":181,"displayOrder":317},"01a1c61d-2933-75df-896e-871a1b261cb7","Usawa kwa kama na sawa na","usawa-kwa-kama-na-sawa-na",62,{"id":319,"title":320,"slug":321,"language":9,"level":181,"displayOrder":322},"01a1c61d-26b3-74b3-85f8-152411bc8096","Kiwango kwa sana na mno","kiwango-kwa-sana-na-mno",63,{"id":324,"title":325,"slug":326,"language":9,"level":181,"displayOrder":327},"01a1c61d-2691-7f4f-bc74-0b81bc7a41e0","Kiambishi cha mahali -ni","kiambishi-cha-mahali-ni",64,{"id":329,"title":330,"slug":331,"language":9,"level":181,"displayOrder":332},"01a1c61d-2831-7272-bbbc-15914a70f2e8","Ngeli za mahali PA, KU na MU","ngeli-za-mahali-pa-ku-na-mu",65,{"id":334,"title":335,"slug":336,"language":9,"level":181,"displayOrder":337},"01a1c61d-26c5-7692-a70f-5ad9bcb069e1","Kuelekea na kutoka mahali","kuelekea-na-kutoka-mahali",66,{"id":339,"title":340,"slug":341,"language":9,"level":181,"displayOrder":342},"01a1c61d-283d-7bd4-8556-9f0dac0d6cd8","Sababu kwa kwa sababu","sababu-kwa-kwa-sababu",67,{"id":344,"title":345,"slug":346,"language":9,"level":181,"displayOrder":347},"01a1c61d-277d-7c0b-a1f4-976fe38ad8a9","Masharti ya msingi kwa kama","masharti-ya-msingi-kwa-kama",68,{"id":349,"title":350,"slug":351,"language":9,"level":181,"displayOrder":352},"01a1c61d-27e3-7420-99ee-cdce59f21cd3","Muda kwa kabla ya na baada ya","muda-kwa-kabla-ya-na-baada-ya",69,{"id":354,"title":355,"slug":356,"language":9,"level":181,"displayOrder":357},"01a1c61d-26fb-74bd-a8db-1cbe3465a9e4","Kusimulia kwa kwanza, halafu na mwisho","kusimulia-kwa-kwanza-halafu-na-mwisho",70,{"id":359,"title":360,"slug":361,"language":9,"level":362,"displayOrder":363},"01a1c61d-28dd-7089-ba6c-68dbb94b9702","Upatanisho wa ngeli za mahali katika vitenzi","upatanisho-wa-ngeli-za-mahali-katika-vitenzi","B1",71,{"id":365,"title":366,"slug":367,"language":9,"level":362,"displayOrder":368},"01a1c61d-28e7-7b35-ae75-ca64f1f6689b","Upatanisho wa nomino za U zenye wingi tofauti","upatanisho-wa-nomino-za-u-zenye-wingi-tofauti",72,{"id":370,"title":371,"slug":372,"language":9,"level":362,"displayOrder":373},"01a1c61d-299f-7b79-b666-06bdead8bee0","Viwakilishi vya kurejelea vilivyotajwa","viwakilishi-vya-kurejelea-vilivyotajwa",73,{"id":375,"title":376,"slug":377,"language":9,"level":362,"displayOrder":378},"01a1c61d-29c5-79a9-b27d-74380af68e57","Yoyote na maumbo yake kwa ngeli","yoyote-na-maumbo-yake-kwa-ngeli",74,{"id":380,"title":381,"slug":382,"language":9,"level":362,"displayOrder":383},"01a1c61d-2865-7a2b-aebb-045beaed713a","Tofauti ya -ote na -o-ote","tofauti-ya-ote-na-o-ote",75,{"id":385,"title":386,"slug":387,"language":9,"level":362,"displayOrder":388},"01a1c61d-2854-70bf-b002-8754f7fcf555","Tofauti ya -ingine na -ingineyo","tofauti-ya-ingine-na-ingineyo",76,{"id":390,"title":391,"slug":392,"language":9,"level":362,"displayOrder":393},"01a1c61d-266b-76bc-bfd3-a4d0d6c370f0","Hali tegemezi yenye kiishio -e","hali-tegemezi-yenye-kiishio-e",77,{"id":395,"title":396,"slug":397,"language":9,"level":362,"displayOrder":398},"01a1c61d-2883-77c3-aa3b-c78004ff1e58","Ukanushi wa hali tegemezi kwa -si-","ukanushi-wa-hali-tegemezi-kwa-si",78,{"id":400,"title":401,"slug":402,"language":9,"level":362,"displayOrder":403},"01a1c61d-27aa-7254-9d1f-3d661ea1bd0e","Mfuatano wa matukio kwa -ka-","mfuatano-wa-matukio-kwa-ka",79,{"id":405,"title":406,"slug":407,"language":9,"level":362,"displayOrder":408},"01a1c61d-2676-71e9-934e-4baacc2d99ff","Hali ya -ki- kwa wakati na sharti","hali-ya-ki-kwa-wakati-na-sharti",80,{"id":410,"title":411,"slug":412,"language":9,"level":362,"displayOrder":413},"01a1c61d-29aa-786f-8657-847e2ce8c128","Wakati uliopita endelevu kwa alikuwa ana-","wakati-uliopita-endelevu-kwa-alikuwa-ana",81,{"id":415,"title":416,"slug":417,"language":9,"level":362,"displayOrder":418},"01a1c61d-29b5-70b2-b834-9f4253124fe7","Wakati uliopita timilifu kwa alikuwa ame-","wakati-uliopita-timilifu-kwa-alikuwa-ame",82,{"id":420,"title":421,"slug":422,"language":9,"level":362,"displayOrder":423},"01a1c61d-274e-7aa3-8c98-f512bc5a22f9","Kuweza, kupaswa na kulazimika","kuweza-kupaswa-na-kulazimika",83,{"id":425,"title":426,"slug":427,"language":9,"level":362,"displayOrder":428},"01a1c61d-26ce-7d56-b832-1961071dd2c0","Kuendelea na kuanza kufanya jambo","kuendelea-na-kuanza-kufanya-jambo",84,{"id":430,"title":431,"slug":432,"language":9,"level":362,"displayOrder":433},"01a1c61d-2711-7ea2-bdb9-7d1e50e041ba","Kutendea kwa -ia na -ea","kutendea-kwa-ia-na-ea",85,{"id":435,"title":436,"slug":437,"language":9,"level":362,"displayOrder":438},"01a1c61d-2731-7c2d-b3d3-43b9d3a9b04e","Kutendwa kwa -wa","kutendwa-kwa-wa",86,{"id":440,"title":441,"slug":442,"language":9,"level":362,"displayOrder":443},"01a1c61d-2706-7426-9da1-dedd05080b35","Kutendana kwa -ana","kutendana-kwa-ana",87,{"id":445,"title":446,"slug":447,"language":9,"level":362,"displayOrder":448},"01a1c61d-2722-7d27-9b16-777642cc102a","Kutendesha kwa -isha na -esha","kutendesha-kwa-isha-na-esha",88,{"id":450,"title":451,"slug":452,"language":9,"level":362,"displayOrder":453},"01a1c61d-271d-7499-8a59-dcb4475d285a","Kutendeka kwa -ika na -eka","kutendeka-kwa-ika-na-eka",89,{"id":455,"title":456,"slug":457,"language":9,"level":362,"displayOrder":458},"01a1c61d-272c-7a29-9915-947fceb39a1f","Kutendua kwa -ua na -oa","kutendua-kwa-ua-na-oa",90,{"id":460,"title":461,"slug":462,"language":9,"level":362,"displayOrder":463},"01a1c61d-2969-7258-a008-75d156b2094c","Vishazi rejeshi kwa amba-","vishazi-rejeshi-kwa-amba",91,{"id":465,"title":466,"slug":467,"language":9,"level":362,"displayOrder":468},"01a1c61d-2906-75be-b926-f8128a27804a","Urejeshi ndani ya kitenzi katika wakati uliopo","urejeshi-ndani-ya-kitenzi-katika-wakati-uliopo",92,{"id":470,"title":471,"slug":472,"language":9,"level":362,"displayOrder":473},"01a1c61d-2901-7680-9bec-b847623eee26","Urejeshi ndani ya kitenzi katika wakati uliopita","urejeshi-ndani-ya-kitenzi-katika-wakati-uliopita",93,{"id":475,"title":476,"slug":477,"language":9,"level":362,"displayOrder":478},"01a1c61d-2928-72af-94ca-228137ab5435","Urejeshi wa wakati ujao kwa -taka-","urejeshi-wa-wakati-ujao-kwa-taka",94,{"id":480,"title":481,"slug":482,"language":9,"level":362,"displayOrder":483},"01a1c61d-2916-7f29-8f39-3443704faa96","Urejeshi wa mahali kwa ambapo","urejeshi-wa-mahali-kwa-ambapo",95,{"id":485,"title":486,"slug":487,"language":9,"level":362,"displayOrder":488},"01a1c61d-27ee-7317-ad8a-550f0dc0dff2","Nafasi ya kiambishi cha yambwa katika kitenzi","nafasi-ya-kiambishi-cha-yambwa-katika-kitenzi",96,{"id":490,"title":491,"slug":492,"language":9,"level":362,"displayOrder":493},"01a1c61d-28fc-7a07-81be-ecae8553364f","Urejeshi na kiambishi cha yambwa","urejeshi-na-kiambishi-cha-yambwa",97,{"id":495,"title":496,"slug":497,"language":9,"level":362,"displayOrder":498},"01a1c61d-276a-7686-b122-8b9e50fd4064","Madhumuni kwa ili","madhumuni-kwa-ili",98,{"id":500,"title":501,"slug":502,"language":9,"level":362,"displayOrder":503},"01a1c61d-2797-72ce-963c-5e782e6cc2ca","Matokeo kwa hivyo na kwa hiyo","matokeo-kwa-hivyo-na-kwa-hiyo",99,{"id":505,"title":506,"slug":507,"language":9,"level":362,"displayOrder":508},"01a1c61d-26e4-7d88-bc3d-1ff1b71415f0","Kukubali kikwazo kwa ingawa","kukubali-kikwazo-kwa-ingawa",100,{"id":510,"title":511,"slug":512,"language":9,"level":362,"displayOrder":513},"01a1c61d-268c-75df-866c-c4e4f832d7fa","Kauli taarifa kwa kwamba","kauli-taarifa-kwa-kwamba",101,{"id":515,"title":516,"slug":517,"language":9,"level":362,"displayOrder":518},"01a1c61d-26d5-7019-acff-140b728b3f0f","Kuhamisha yambwa mbele kwa msisitizo","kuhamisha-yambwa-mbele-kwa-msisitizo",102,{"id":520,"title":521,"slug":522,"language":9,"level":362,"displayOrder":523},"01a1c61d-26ea-7f4c-a57f-c477afd8e11f","Kurejelea watu katika simulizi","kurejelea-watu-katika-simulizi",103,{"id":525,"title":526,"slug":527,"language":9,"level":362,"displayOrder":528},"01a1c61d-267b-7c17-bb91-dccee62c273e","Heshima katika maombi na mapendekezo","heshima-katika-maombi-na-mapendekezo",104,{"id":530,"title":531,"slug":532,"language":9,"level":533,"displayOrder":534},"01a1c61d-2874-7ae1-8993-bce7a671ba3f","Udogo kwa KI-VI na ukubwa kwa JI-MA","udogo-kwa-ki-vi-na-ukubwa-kwa-ji-ma","B2",105,{"id":536,"title":537,"slug":538,"language":9,"level":533,"displayOrder":539},"01a1c61d-2808-76d0-a659-bc51832ae9e1","Ngeli na nomino za mkopo","ngeli-na-nomino-za-mkopo",106,{"id":541,"title":542,"slug":543,"language":9,"level":533,"displayOrder":544},"01a1c61d-28d6-731a-9871-8eb41911cb5f","Upatanisho wa majina ya uhusiano wa kifamilia","upatanisho-wa-majina-ya-uhusiano-wa-kifamilia",107,{"id":546,"title":547,"slug":548,"language":9,"level":533,"displayOrder":549},"01a1c61d-292d-7e7d-8544-4a4015f1d9e2","Usambazaji wa kiasi kwa kila mmoja na wote wawili","usambazaji-wa-kiasi-kwa-kila-mmoja-na-wote-wawili",108,{"id":551,"title":552,"slug":553,"language":9,"level":533,"displayOrder":554},"01a1c61d-27ca-71a3-8986-8fb5cf0d75b3","Mpangilio wa viambishi katika kitenzi changamano","mpangilio-wa-viambishi-katika-kitenzi-changamano",109,{"id":556,"title":557,"slug":558,"language":9,"level":533,"displayOrder":559},"01a1c61d-2782-7992-a902-46de04995d88","Masharti yasiyo hakika kwa -nge-","masharti-yasiyo-hakika-kwa-nge",110,{"id":561,"title":562,"slug":563,"language":9,"level":533,"displayOrder":564},"01a1c61d-2787-765e-bf10-724fcb22e544","Masharti yasiyotimia zamani kwa -ngali-","masharti-yasiyotimia-zamani-kwa-ngali",111,{"id":566,"title":567,"slug":568,"language":9,"level":533,"displayOrder":569},"01a1c61d-2892-7cef-8faa-a36955f8a028","Ukanushi wa masharti kwa -singe- na -singali-","ukanushi-wa-masharti-kwa-singe-na-singali",112,{"id":571,"title":572,"slug":573,"language":9,"level":533,"displayOrder":574},"01a1c61d-27af-7660-ac17-a1028e499373","Mfuatano wa wakati ujao kwa atakuwa ame-","mfuatano-wa-wakati-ujao-kwa-atakuwa-ame",113,{"id":576,"title":577,"slug":578,"language":9,"level":533,"displayOrder":579},"01a1c61d-26c9-7b31-a045-f51daf5a3214","Kueleza kitendo kinachokaribia kwa -karibia","kueleza-kitendo-kinachokaribia-kwa-karibia",114,{"id":581,"title":582,"slug":583,"language":9,"level":533,"displayOrder":584},"01a1c61d-2888-77d3-88c3-512a32376d12","Ukanushi wa jumla na ukanushi wa sehemu","ukanushi-wa-jumla-na-ukanushi-wa-sehemu",115,{"id":586,"title":587,"slug":588,"language":9,"level":533,"displayOrder":589},"01a1c61d-2858-755f-9608-97f28697c8b9","Tofauti ya kutendwa na kutendeka","tofauti-ya-kutendwa-na-kutendeka",116,{"id":591,"title":592,"slug":593,"language":9,"level":533,"displayOrder":594},"01a1c61d-2717-7a74-878a-01d907d8a78e","Kutendea: mnufaika, mahali na sababu","kutendea-mnufaika-mahali-na-sababu",117,{"id":596,"title":597,"slug":598,"language":9,"level":533,"displayOrder":599},"01a1c61d-2727-7d64-a78d-c413aaccf7e9","Kutendesha na ushiriki wa mtendaji","kutendesha-na-ushiriki-wa-mtendaji",118,{"id":601,"title":602,"slug":603,"language":9,"level":533,"displayOrder":604},"01a1c61d-27a0-7a00-9687-20fe354c3aee","Mchanganyiko wa kutendea na kutendwa","mchanganyiko-wa-kutendea-na-kutendwa",119,{"id":606,"title":607,"slug":608,"language":9,"level":533,"displayOrder":609},"01a1c61d-26f0-79bf-9918-7be25f7391ee","Kurudia kitenzi kwa matendo yanayojirudia","kurudia-kitenzi-kwa-matendo-yanayojirudia",120,{"id":611,"title":612,"slug":613,"language":9,"level":533,"displayOrder":614},"01a1c61d-2910-7dad-a045-2fdc5c34ba5c","Urejeshi wa jumla wenye kiambishi tamati","urejeshi-wa-jumla-wenye-kiambishi-tamati",121,{"id":616,"title":617,"slug":618,"language":9,"level":533,"displayOrder":619},"01a1c61d-287e-794b-9fb2-db490084b4d0","Ukanushi katika vishazi rejeshi","ukanushi-katika-vishazi-rejeshi",122,{"id":621,"title":622,"slug":623,"language":9,"level":533,"displayOrder":624},"01a1c61d-2922-7566-928b-f5f247246ab2","Urejeshi wa wakati kwa wakati ambapo","urejeshi-wa-wakati-kwa-wakati-ambapo",123,{"id":626,"title":627,"slug":628,"language":9,"level":533,"displayOrder":629},"01a1c61d-291c-79f6-9475-c61e46012735","Urejeshi wa namna kwa jinsi","urejeshi-wa-namna-kwa-jinsi",124,{"id":631,"title":632,"slug":633,"language":9,"level":533,"displayOrder":634},"01a1c61d-2778-7eae-a42d-3bf1015e68b6","Masharti kwa isipokuwa na mradi","masharti-kwa-isipokuwa-na-mradi",125,{"id":636,"title":637,"slug":638,"language":9,"level":533,"displayOrder":639},"01a1c61d-27e8-756f-8d65-2b8b6c94b29e","Muda kwa tangu na mpaka","muda-kwa-tangu-na-mpaka",126,{"id":641,"title":642,"slug":643,"language":9,"level":533,"displayOrder":644},"01a1c61d-297e-7bf4-ad41-3c60c975bfb9","Vishazi vya bila kufanya na bila ya kufanya","vishazi-vya-bila-kufanya-na-bila-ya-kufanya",127,{"id":646,"title":647,"slug":648,"language":9,"level":533,"displayOrder":649},"01a1c61d-2973-7c4b-a79b-7a0ecfe642ff","Vishazi tegemezi katika usemi wa taarifa","vishazi-tegemezi-katika-usemi-wa-taarifa",128,{"id":651,"title":652,"slug":653,"language":9,"level":533,"displayOrder":654},"01a1c61d-27dc-74f5-beb3-579302c4a0f0","Msisitizo kwa ndiye na ndicho","msisitizo-kwa-ndiye-na-ndicho",129,{"id":656,"title":657,"slug":658,"language":9,"level":533,"displayOrder":659},"01a1c61d-2897-7ab5-ae63-62657a1bcc32","Ukanushi wa msisitizo kwa siye na sicho","ukanushi-wa-msisitizo-kwa-siye-na-sicho",130,{"id":661,"title":662,"slug":663,"language":9,"level":533,"displayOrder":664},"01a1c61d-26bb-7e42-9f24-2e33c4712f82","Kuacha kiima kilicho wazi katika muktadha","kuacha-kiima-kilicho-wazi-katika-muktadha",131,{"id":666,"title":667,"slug":668,"language":9,"level":533,"displayOrder":669},"01a1c61d-298f-7166-a592-e6a98fc17023","Viunganishi vya kuongeza na kupinga hoja","viunganishi-vya-kuongeza-na-kupinga-hoja",132,{"id":671,"title":672,"slug":673,"language":9,"level":533,"displayOrder":674},"01a1c61d-26c0-7e69-9b6a-12bc24795540","Kubadilisha mtazamo katika simulizi","kubadilisha-mtazamo-katika-simulizi",133,{"id":676,"title":677,"slug":678,"language":9,"level":533,"displayOrder":679},"01a1c61d-286a-7598-be78-79ddfef8dd5b","Tofauti za mazungumzo na maandishi rasmi","tofauti-za-mazungumzo-na-maandishi-rasmi",134,{"id":681,"title":682,"slug":683,"language":9,"level":684,"displayOrder":685},"01a1c61d-2948-7a91-9177-1b57a548623d","Uundaji wa nomino dhahania kwa u-","uundaji-wa-nomino-dhahania-kwa-u","C1",135,{"id":687,"title":688,"slug":689,"language":9,"level":684,"displayOrder":690},"01a1c61d-28e2-7751-be3a-3977f0656b61","Upatanisho wa nomino ambatani na vifupisho","upatanisho-wa-nomino-ambatani-na-vifupisho",136,{"id":692,"title":693,"slug":694,"language":9,"level":684,"displayOrder":695},"01a1c61d-2839-7970-aa68-df666626d065","Rejea tata za viwakilishi katika matini","rejea-tata-za-viwakilishi-katika-matini",137,{"id":697,"title":698,"slug":699,"language":9,"level":684,"displayOrder":700},"01a1c61d-28f1-7aa0-a9e6-4dc123b2e1be","Upeo wa kila, wote na hata","upeo-wa-kila-wote-na-hata",138,{"id":702,"title":703,"slug":704,"language":9,"level":684,"displayOrder":705},"01a1c61d-27a5-74e7-b0a6-ba67656699cc","Mfuatano wa -ka- katika simulizi changamano","mfuatano-wa-ka-katika-simulizi-changamano",139,{"id":707,"title":708,"slug":709,"language":9,"level":684,"displayOrder":710},"01a1c61d-2835-758f-9edd-d13c8f40a9b2","Nyakati ambatani na mahali pa mtazamo","nyakati-ambatani-na-mahali-pa-mtazamo",140,{"id":712,"title":713,"slug":714,"language":9,"level":684,"displayOrder":715},"01a1c61d-28b0-7ed9-b475-abcd8503df26","Ukanushi wenye maana ya kusisitiza","ukanushi-wenye-maana-ya-kusisitiza",141,{"id":717,"title":718,"slug":719,"language":9,"level":684,"displayOrder":720},"01a1c61d-29bf-7b45-9be5-3bcb5451e7b4","Yambwa linalotajwa wazi na kiambishi chake","yambwa-linalotajwa-wazi-na-kiambishi-chake",142,{"id":722,"title":723,"slug":724,"language":9,"level":684,"displayOrder":725},"01a1c61d-27d0-7573-ac25-3a8eeb7a8c79","Mpangilio wa viambishi vya unyambulishaji","mpangilio-wa-viambishi-vya-unyambulishaji",143,{"id":727,"title":728,"slug":729,"language":9,"level":684,"displayOrder":730},"01a1c61d-275f-7258-9d9e-3dd10192ba69","Maana za kileksika zisizotabirika katika unyambulishaji","maana-za-kileksika-zisizotabirika-katika-unyambulishaji",144,{"id":732,"title":733,"slug":734,"language":9,"level":684,"displayOrder":735},"01a1c61d-270b-7f0c-87ec-0825608059f8","Kutendana na uwiano wa washiriki","kutendana-na-uwiano-wa-washiriki",145,{"id":737,"title":738,"slug":739,"language":9,"level":684,"displayOrder":740},"01a1c61d-296e-75ed-a4d0-80792475d8ba","Vishazi rejeshi vilivyopachikwa","vishazi-rejeshi-vilivyopachikwa",146,{"id":742,"title":743,"slug":744,"language":9,"level":684,"displayOrder":745},"01a1c61d-290b-73cc-b18f-44291d7768f3","Urejeshi wa jumla na maana ya mazoea","urejeshi-wa-jumla-na-maana-ya-mazoea",147,{"id":747,"title":748,"slug":749,"language":9,"level":684,"displayOrder":750},"01a1c61d-26f6-7209-9e43-843ee160eee2","Kushurutisha kwa hata kama na hata ikiwa","kushurutisha-kwa-hata-kama-na-hata-ikiwa",148,{"id":752,"title":753,"slug":754,"language":9,"level":684,"displayOrder":755},"01a1c61d-2841-7b62-adfa-191a0e9788ee","Sababu ya tukio na sababu ya kauli","sababu-ya-tukio-na-sababu-ya-kauli",149,{"id":757,"title":758,"slug":759,"language":9,"level":684,"displayOrder":760},"01a1c61d-28bb-7ebd-b8e2-6d6f6e5b299b","Ulinganisho wa hali kwa kana kwamba","ulinganisho-wa-hali-kwa-kana-kwamba",150,{"id":762,"title":763,"slug":764,"language":9,"level":684,"displayOrder":765},"01a1c61d-27d6-7272-8cd1-a6b2837758f7","Msisitizo kwa ndi- pamoja na urejeshi","msisitizo-kwa-ndi-pamoja-na-urejeshi",151,{"id":767,"title":768,"slug":769,"language":9,"level":684,"displayOrder":770},"01a1c61d-286f-782d-92b2-6eee58b95b1e","Ubadilishaji wa mpangilio kwa mada na taarifa mpya","ubadilishaji-wa-mpangilio-kwa-mada-na-taarifa-mpya",152,{"id":772,"title":773,"slug":774,"language":9,"level":684,"displayOrder":775},"01a1c61d-293e-76cf-9a4c-7259f0a3f03f","Ushikamani kwa urejeshi na udondoshaji","ushikamani-kwa-urejeshi-na-udondoshaji",153,{"id":777,"title":778,"slug":779,"language":9,"level":684,"displayOrder":780},"01a1c61d-284f-7bc9-83b7-eb0ece8a9eb7","Tahadhari katika madai kwa huenda na yaelekea","tahadhari-katika-madai-kwa-huenda-na-yaelekea",154,{"id":782,"title":783,"slug":784,"language":9,"level":684,"displayOrder":785},"01a1c61d-269b-7e72-84fa-756057a927b0","Kiswahili sanifu na tofauti za kikanda","kiswahili-sanifu-na-tofauti-za-kikanda",155,{"id":787,"title":788,"slug":789,"language":9,"level":684,"displayOrder":790},"01a1c61d-27bf-758e-89c2-f59d8ccf1676","Miundo ya methali katika mawasiliano","miundo-ya-methali-katika-mawasiliano",156,{"id":792,"title":793,"slug":794,"language":9,"level":795,"displayOrder":796},"01a1c61d-26a1-70ad-9a01-1da8fe52c1c9","Kitenzi kuwa katika miundo ya kifasihi","kitenzi-kuwa-katika-miundo-ya-kifasihi","C2",157,{"id":798,"title":799,"slug":800,"language":9,"level":795,"displayOrder":801},"01a1c61d-2764-7e63-b29c-b4b75a6ac2cb","Mabadiliko ya mtazamo wa wakati katika fasihi","mabadiliko-ya-mtazamo-wa-wakati-katika-fasihi",158,{"id":803,"title":804,"slug":805,"language":9,"level":795,"displayOrder":806},"01a1c61d-288d-766f-9ab5-4c060a9071ef","Ukanushi wa kimbalagha na tafsiri yake","ukanushi-wa-kimbalagha-na-tafsiri-yake",159,{"id":808,"title":809,"slug":810,"language":9,"level":795,"displayOrder":811},"01a1c61d-28ca-7ee4-ab7b-a001f56c43e3","Unyambulishaji ulioganda na mipaka ya uchanganuzi","unyambulishaji-ulioganda-na-mipaka-ya-uchanganuzi",160,{"id":813,"title":814,"slug":815,"language":9,"level":795,"displayOrder":816},"01a1c61d-28f7-72b1-be5c-83bac87e50a8","Urejeshi mfupi katika sajili rasmi na fasihi","urejeshi-mfupi-katika-sajili-rasmi-na-fasihi",161,{"id":818,"title":819,"slug":820,"language":9,"level":795,"displayOrder":821},"01a1c61d-2979-740b-87b2-32ba10a29c84","Vishazi vinavyokatiza sentensi na uwazi wa maana","vishazi-vinavyokatiza-sentensi-na-uwazi-wa-maana",162,{"id":823,"title":824,"slug":825,"language":9,"level":795,"displayOrder":826},"01a1c61d-2943-7bde-840e-4d2de117ea02","Utata wa muundo katika sentensi ndefu","utata-wa-muundo-katika-sentensi-ndefu",163,{"id":828,"title":829,"slug":830,"language":9,"level":795,"displayOrder":831},"01a1c61d-2879-79aa-a793-bc3001b6694a","Udondoshaji na usambamba katika hotuba","udondoshaji-na-usambamba-katika-hotuba",164,{"id":833,"title":834,"slug":835,"language":9,"level":795,"displayOrder":836},"01a1c61d-27c4-7608-86ff-1052c33d3374","Mpangilio wa kishairi na mipaka ya matumizi","mpangilio-wa-kishairi-na-mipaka-ya-matumizi",165,{"id":838,"title":839,"slug":840,"language":9,"level":795,"displayOrder":841},"01a1c61d-2938-7f41-af34-d6729787fff5","Usemi wa taarifa na sauti ya msimulizi","usemi-wa-taarifa-na-sauti-ya-msimulizi",166,{"id":843,"title":844,"slug":845,"language":9,"level":795,"displayOrder":846},"01a1c61d-2845-7d11-92b3-e8cd2d1bf4f5","Sarufi ya methali: maana halisi na matumizi","sarufi-ya-methali-maana-halisi-na-matumizi",167,{"id":848,"title":849,"slug":850,"language":9,"level":795,"displayOrder":851},"01a1c61d-27b9-7cf1-8ded-e2e88e3149a8","Miundo ya kale katika usomaji wa matini","miundo-ya-kale-katika-usomaji-wa-matini",168,{"id":445,"title":446,"slug":447,"seoDescription":853,"content":854,"language":9,"level":362,"displayOrder":448,"grammarTopics":855,"createdAt":860,"updatedAt":861,"totalExercises":26,"vocabularyLists":862,"readyImages":1072},"Jifunze kuunda vitenzi vya kutendesha kwa -isha na -esha, kuchagua kiambishi kwa vokali ya mzizi na kueleza kusababisha tendo kwa mifano ya kila siku.","## 1. Maana ya kutendesha\n\nUnapotaka kueleza kwamba mtu anasababisha tendo lifanyike, unaweza kutumia kitenzi cha **kutendesha**. Hapa utajifunza kuunda vitenzi kwa **-isha** na **-esha**, kuchagua umbo linalofaa na kulitumia katika sentensi.\n\nLinganisha:\n\n:::example\nMtoto **anacheka**.\n\nHadithi **inamchekesha** mtoto.\n\nKatika sentensi ya kwanza, mtoto anafanya tendo. Katika ya pili, hadithi inasababisha mtoto acheke.\n:::\n\nKutendesha hakumaanishi kulazimisha kila mara. Kunaweza kueleza pia kusaidia au kutoa nafasi ya kufanya jambo. Kwa mfano, mzazi **anamsomesha** mtoto kwa kulipia masomo yake.\n\n## 2. Kuchagua -isha au -esha\n\nKwa vitenzi vingi vinavyofuata muundo huu, angalia vokali ya mwisho ya **mzizi**. Mzizi ni sehemu inayobeba maana kuu ya kitenzi. Kwa mfano, katika **ku-som-a**, mzizi ni **som**.\n\n- Vokali ya mwisho ya mzizi ikiwa **a, i au u**, kwa kawaida tumia **-isha**.\n- Vokali ya mwisho ya mzizi ikiwa **e au o**, kwa kawaida tumia **-esha**.\n\nKatika mifano hii, ondoa **-a** ya mwisho ya kitenzi, kisha ongeza **-isha** au **-esha**.\n\n| Kitenzi | Mzizi | Vokali ya mzizi | Umbo la kutendesha |\n| --- | --- | --- | --- |\n| kufanya | fany | a | **kufanyisha** |\n| kuimba | imb | i | **kuimbisha** |\n| kupika | pik | i | **kupikisha** |\n| kufunga | fung | u | **kufungisha** |\n| kucheka | chek | e | **kuchekesha** |\n| kusoma | som | o | **kusomesha** |\n\n:::warning\nUsitumie **-a** ya mwisho kuchagua kiambishi. Katika **soma**, vokali unayoangalia ni **o** ya mzizi **som**, kwa hiyo umbo ni **somesha**, si *somisha*.\n:::\n\n:::note\nHuu ni mwongozo wa vitenzi vinavyofuata muundo huu, si kanuni ya vitenzi vyote. Baadhi ya vitenzi vina maumbo mengine ya kutendesha. Kwa mfano, **kuruka → kurusha** na **kulala → kulaza**. Jifunze maumbo haya pamoja na vitenzi vyake vya msingi. Ukiwa na shaka kuhusu kitenzi kipya, angalia kamusi.\n:::\n\n## 3. Kutumia umbo jipya katika sentensi\n\nKitenzi cha kutendesha kinaweza kuonyesha mtu au kitu kinachosababisha tendo. Mtu anayefanya tendo la msingi anaweza kuwa yambwa, yaani anayelengwa na kitenzi.\n\n:::example\nWatoto **wanaimba**.\n\nMwalimu **anawaimbisha** watoto wimbo mpya.\n\nWatoto wanafanya tendo la kuimba; mwalimu anawaongoza kuimba.\n:::\n\nKatika **anawaimbisha**, kiambishi **-wa-** kinawarejelea watoto. Umbo la kutendesha linaingia katika kitenzi pamoja na viambishi vya kiima, wakati na yambwa kama kawaida.\n\n| Wakati | Mfano |\n| --- | --- |\n| Uliopita | Mwalimu **aliwaimbisha** watoto wimbo. |\n| Uliopo | Mwalimu **anawaimbisha** watoto wimbo. |\n| Ujao | Mwalimu **atawaimbisha** watoto wimbo. |\n\nKiima si lazima kiwe mtu. Katika **Hadithi inamchekesha mtoto**, hadithi ndiyo sababu ya mtoto kucheka.\n\n## 4. Maana hutegemea muktadha\n\nUsitafsiri kila kitenzi cha kutendesha kama amri au matumizi ya nguvu. Angalia jambo linalotokea katika sentensi nzima.\n\n:::example\n**Kusababisha hali:** Utani wako **unanichekesha**.\n\n**Kuongoza tendo:** Mwalimu **anawaimbisha** watoto wimbo.\n\n**Kugharamia elimu:** Amina **anamsomesha** mdogo wake kwa kulipa ada za shule.\n:::\n\nKatika mfano wa mwisho, **anamsomesha** haimaanishi kwamba Amina anamwamuru mdogo wake asome wakati huo. Muktadha unaonyesha kwamba anagharamia elimu yake.\n\n:::tip\nJifunze kitenzi cha kutendesha pamoja na sentensi yake. Hii itakusaidia kukumbuka umbo lake na maana yake ya kawaida.\n:::\n\n## 5. Kumbuka hatua hizi\n\n1. Tambua tendo la msingi: kwa mfano, **kucheka**.\n2. Kwa kitenzi kinachofuata muundo huu, angalia vokali ya mwisho ya mzizi: **chek → e**.\n3. Chagua umbo linalofaa: **chekesha**.\n4. Onyesha kinachosababisha tendo na anayelengwa: **Hadithi inamchekesha mtoto**.\n\nKumbuka tofauti kuu: **mtoto anacheka**, lakini **hadithi inamchekesha mtoto**. Kutendesha huonyesha kusababisha tendo; si lazima kuwe na kulazimisha.",[856],{"id":857,"name":446,"level":362,"language":9,"isCompleted":858,"completionPercentage":859,"totalExercises":26,"completedExercises":859},"01a1c61d-25d8-7687-9883-f605e7adadfb",false,0,"2026-11-10T15:39:21+00:00","2026-11-10T17:57:01+00:00",[863],{"id":864,"title":446,"vocabularyListWords":865,"isPublished":877},"01a1c61d-785c-75eb-b13f-f3ac7d20a424",[866,886,900,914,928,938,948,962,976,990,1004,1022,1040,1054],{"id":867,"vocabularyWord":868,"displayOrder":11},"01a1c61d-785c-764b-b13f-f3ac7da9bd1e",{"id":869,"word":870,"frequency":56,"level":10,"language":9,"partsOfSpeech":871,"audio":858},"01a1c61d-5aad-78ee-b298-5a6ad7a97077","kufanya",[872,878,882],{"id":873,"partOfSpeech":874,"definition":875,"exampleSentences":876,"isPrimary":877,"meaningOrder":11},"01a1c695-fd83-7de3-8cd4-8b890c18c9c2","VERB","Kutenda jambo au kazi fulani; kutekeleza kitendo.","Ninataka kufanya kazi yangu leo.\nWatoto wanafanya nini shuleni?\nTutafanya mazoezi asubuhi kesho.",true,{"id":879,"partOfSpeech":874,"definition":880,"exampleSentences":881,"isPrimary":858,"meaningOrder":16},"01a1c695-fd83-7e2b-8cd4-8b890cf5d485","Kutengeneza au kuunda kitu; kukitoa kitu kutoka kwa vifaa fulani.","Mama anafanya chapati jikoni.\nFundi alifanya meza nzuri kwa mti wa mninga.\nWanafunzi walifanya ramani ya Afrika darasani.",{"id":883,"partOfSpeech":874,"definition":884,"exampleSentences":885,"isPrimary":858,"meaningOrder":21},"01a1c695-fd83-7e6b-8cd4-8b890d40dbaa","Kusababisha mtu au kitu kiwe katika hali fulani.","Habari hizo zilinifanya nifurahi sana.\nMvua kubwa ilifanya barabara iwe na matope.\nUsiniambie hivyo, utanifanya nilie.",{"id":887,"vocabularyWord":888,"displayOrder":16},"01a1c61d-785c-7683-b13f-f3ac7dd17248",{"id":889,"word":890,"frequency":31,"level":362,"language":9,"partsOfSpeech":891,"audio":858},"01a1c61d-5d71-77c8-8380-347d78e7af69","kufanyisha",[892,896],{"id":893,"partOfSpeech":874,"definition":894,"exampleSentences":895,"isPrimary":877,"meaningOrder":11},"01a1c696-047c-7ad8-b5f2-fc12a7c57a7d","Kumfanya mtu au kitu kitende jambo fulani; kumwamuru au kumlazimisha mtu afanye kitu.","Mwalimu aliwafanyisha wanafunzi zoezi la hesabu darasani.\nMama alimfanyisha mtoto kazi za nyumbani kabla ya kwenda kucheza.\nKocha huwafanyisha wachezaji mazoezi magumu kila asubuhi.",{"id":897,"partOfSpeech":874,"definition":898,"exampleSentences":899,"isPrimary":858,"meaningOrder":16},"01a1c696-047c-7b24-b5f2-fc12a822344f","Kumpa mtu kazi ya kufanya, hasa kumtumikisha au kumwajiri afanye kazi fulani.","Mkulima alimfanyisha kijana kazi shambani siku nzima.\nKampuni hiyo huwafanyisha wafanyakazi kazi nyingi bila kuwalipa vizuri.\nFundi alimfanyisha msaidizi wake kazi ya kupaka rangi ukutani.",{"id":901,"vocabularyWord":902,"displayOrder":21},"01a1c61d-785c-76a7-b13f-f3ac7e3560b1",{"id":903,"word":904,"frequency":41,"level":10,"language":9,"partsOfSpeech":905,"audio":858},"01a1c61d-5ab4-727d-a51c-333ab4214a2c","kuimba",[906,910],{"id":907,"partOfSpeech":874,"definition":908,"exampleSentences":909,"isPrimary":877,"meaningOrder":11},"01a1c695-fd84-7693-8834-567e3961dd94","Kutoa sauti za muziki kwa mdomo kwa kufuata sauti na maneno ya wimbo.","Mtoto anapenda kuimba nyimbo za shule.\nTunaimba pamoja kanisani kila Jumapili.\nMama aliimba wimbo mzuri jikoni.",{"id":911,"partOfSpeech":874,"definition":912,"exampleSentences":913,"isPrimary":858,"meaningOrder":16},"01a1c695-fd84-76db-8834-567e39e3b92a","Kulia kwa sauti nzuri kama ndege au mnyama mwingine anavyofanya.","Ndege wanaimba asubuhi juu ya mti.\nKuku hawaimbi, lakini jogoo huwika.\nNasikia ndege akiimba nje ya dirisha.",{"id":915,"vocabularyWord":916,"displayOrder":26},"01a1c61d-785c-76cb-b13f-f3ac7ee5f100",{"id":917,"word":918,"frequency":26,"level":362,"language":9,"partsOfSpeech":919,"audio":858},"01a1c61d-5d76-7aa8-ab1a-681b3c033d44","kuimbisha",[920,924],{"id":921,"partOfSpeech":874,"definition":922,"exampleSentences":923,"isPrimary":877,"meaningOrder":11},"01a1c696-047d-7300-8712-0bb21fd4e2af","Kumfanya au kumwomba mtu aimbe; kumlazimisha au kumsababisha mtu kuimba wimbo.","Mwalimu aliwaimbisha wanafunzi wimbo wa taifa asubuhi.\nBibi anapenda kuwaimbisha wajukuu wake nyimbo za zamani.\nWageni walimwimbisha bwana harusi kwenye sherehe.",{"id":925,"partOfSpeech":874,"definition":926,"exampleSentences":927,"isPrimary":858,"meaningOrder":16},"01a1c696-047d-7348-8712-0bb21fe03927","Kuongoza kikundi cha watu katika uimbaji, kwa kuanzisha wimbo na kuwaelekeza wengine waimbe pamoja.","Kiongozi wa kwaya aliimbisha waumini nyimbo za sifa kanisani.\nYeye ndiye anayeimbisha kikundi chetu kila Jumapili.\nAlisimama mbele na kuwaimbisha watu wote waliohudhuria mkutano.",{"id":929,"vocabularyWord":930,"displayOrder":31},"01a1c61d-785c-76e7-b13f-f3ac7fbb2789",{"id":931,"word":932,"frequency":46,"level":10,"language":9,"partsOfSpeech":933,"audio":858},"01a1c61d-5b14-7763-9ad3-bc26b1e2e1da","kupika",[934],{"id":935,"partOfSpeech":874,"definition":936,"exampleSentences":937,"isPrimary":877,"meaningOrder":11},"01a1c695-ff33-799f-8cf3-eca8a4d9a794","Kuandaa chakula kwa kukitia kwenye moto au joto ili kiive, kwa mfano kwa kuchemsha, kukaanga au kuoka.","Mama anapenda kupika wali na maharage kila siku.\nLeo tutapika chakula cha jioni pamoja.\nBaba yangu anajua kupika nyama vizuri sana.",{"id":939,"vocabularyWord":940,"displayOrder":36},"01a1c61d-785c-7707-b13f-f3ac8050d903",{"id":941,"word":942,"frequency":21,"level":533,"language":9,"partsOfSpeech":943,"audio":858},"01a1c61d-5e19-7f3f-9997-c325012b86c5","kupikisha",[944],{"id":945,"partOfSpeech":874,"definition":946,"exampleSentences":947,"isPrimary":877,"meaningOrder":11},"01a1c696-064b-7ed7-a513-64968c62aedd","Kumfanya au kumwagiza mtu apike chakula; kumwachia mtu kazi ya kupika au kumfundisha kupika kwa vitendo.","Mama alimpikisha binti yake wali kwa mara ya kwanza ili ajifunze.\nMwalimu wa mapishi huwapikisha wanafunzi chakula tofauti kila Ijumaa.\nTulimpikisha mpishi maharage mengi kwa ajili ya sherehe ya kesho.",{"id":949,"vocabularyWord":950,"displayOrder":41},"01a1c61d-785c-7723-b13f-f3ac80c11c1b",{"id":951,"word":952,"frequency":46,"level":10,"language":9,"partsOfSpeech":953,"audio":858},"01a1c61d-5aa8-726d-8302-9b8ba257cfe8","kucheka",[954,958],{"id":955,"partOfSpeech":874,"definition":956,"exampleSentences":957,"isPrimary":877,"meaningOrder":11},"01a1c695-fd83-776b-8cd4-8b89056f95ba","Kutoa sauti ya furaha kinywani na kuonyesha furaha usoni kwa sababu ya kitu cha kuchekesha au cha kufurahisha.","Watoto wanapenda kucheka wanapocheza.\nMimi nilianza kucheka baada ya kusikia hadithi hiyo.\nBibi anacheka sana kwa sababu mjukuu wake amefika.",{"id":959,"partOfSpeech":874,"definition":960,"exampleSentences":961,"isPrimary":858,"meaningOrder":16},"01a1c695-fd83-77b3-8cd4-8b8906518ddc","Kumfanyia mtu dhihaka au kumdharau kwa kumcheka kwa sababu ya kosa au udhaifu wake.","Si vizuri kumcheka mtu aliyeanguka.\nWanafunzi walimcheka mwenzao kwa sababu alikosea jibu.\nUsinicheke, nimejaribu kadiri ya uwezo wangu.",{"id":963,"vocabularyWord":964,"displayOrder":46},"01a1c61d-785c-7743-b13f-f3ac8131b85c",{"id":965,"word":966,"frequency":36,"level":181,"language":9,"partsOfSpeech":967,"audio":858},"01a1c61d-5c77-73dd-a643-f0909d0c5a5a","kuchekesha",[968,972],{"id":969,"partOfSpeech":874,"definition":970,"exampleSentences":971,"isPrimary":877,"meaningOrder":11},"01a1c696-02be-7e9c-b1a4-158beddca198","Kumfanya mtu acheke au kumfurahisha mtu kwa maneno, vitendo au vituko.","Mchekeshaji alituchekesha sana jana usiku.\nMtoto huyu anapenda kuchekesha watu wote nyumbani.\nBaba alituchekesha kwa hadithi zake za zamani.",{"id":973,"partOfSpeech":874,"definition":974,"exampleSentences":975,"isPrimary":858,"meaningOrder":16},"01a1c696-02be-7f44-b1a4-158beded56fa","Kuwa na jambo la kufanya watu wacheke; kuwa wa kuchekesha au wa kusisimua kicheko (hutumiwa pia katika maneno kama \"cha kuchekesha\").","Filamu ile inachekesha mno.\nJambo lililotokea sokoni leo lilichekesha kila mtu.\nNi kitu cha kuchekesha kumwona paka akijaribu kuruka.",{"id":977,"vocabularyWord":978,"displayOrder":51},"01a1c61d-785c-775f-b13f-f3ac81e4ba4c",{"id":979,"word":980,"frequency":51,"level":10,"language":9,"partsOfSpeech":981,"audio":858},"01a1c61d-5b1f-7ddb-9ec7-90d803b94da1","kusoma",[982,986],{"id":983,"partOfSpeech":874,"definition":984,"exampleSentences":985,"isPrimary":877,"meaningOrder":11},"01a1c695-ff34-7831-9b88-f2f029c600e6","Kutazama maandishi na kuelewa maana yake, kwa mfano kitabu, gazeti au barua.","Ninapenda kusoma kitabu kila jioni.\nBaba anasoma gazeti asubuhi.\nWatoto wanajifunza kusoma na kuandika shuleni.",{"id":987,"partOfSpeech":874,"definition":988,"exampleSentences":989,"isPrimary":858,"meaningOrder":16},"01a1c695-ff34-7879-9b88-f2f02a991444","Kujifunza masomo shuleni, chuoni au chuo kikuu ili kupata elimu.","Dada yangu anasoma chuo kikuu cha Dar es Salaam.\nNinataka kusoma udaktari baadaye.\nWanafunzi wanasoma kwa bidii kwa ajili ya mtihani.",{"id":991,"vocabularyWord":992,"displayOrder":56},"01a1c61d-785c-777b-b13f-f3ac82a151c4",{"id":993,"word":994,"frequency":36,"level":181,"language":9,"partsOfSpeech":995,"audio":858},"01a1c61d-5ca7-7751-8fdc-4894ee85c121","kusomesha",[996,1000],{"id":997,"partOfSpeech":874,"definition":998,"exampleSentences":999,"isPrimary":877,"meaningOrder":11},"01a1c696-02c4-7b94-a7af-9f2101f8567e","Kumfanya mtu asome au kumpa mtu maarifa darasani au mahali pengine; kufundisha.","Mwalimu anawasomesha watoto kusoma na kuandika.\nDada yangu anasomesha hisabati katika shule ya msingi.\nBaba alinisomesha kuendesha baiskeli.",{"id":1001,"partOfSpeech":874,"definition":1002,"exampleSentences":1003,"isPrimary":858,"meaningOrder":16},"01a1c696-02c4-7bdc-a7af-9f21029eaa5f","Kumlipia mtu ada na gharama nyingine ili aende shule au chuo; kumpeleka mtu shuleni.","Wazazi wangu walinisomesha hadi chuo kikuu.\nMjomba anawasomesha watoto wa kaka yake.\nAnafanya kazi kwa bidii ili aweze kuwasomesha watoto wake.",{"id":1005,"vocabularyWord":1006,"displayOrder":61},"01a1c61d-785c-7797-b13f-f3ac82a6fec1",{"id":1007,"word":1008,"frequency":41,"level":181,"language":9,"partsOfSpeech":1009,"audio":858},"01a1c61d-5ca0-72c1-9a19-8933d8a1f830","kuruka",[1010,1014,1018],{"id":1011,"partOfSpeech":874,"definition":1012,"exampleSentences":1013,"isPrimary":877,"meaningOrder":11},"01a1c696-02c4-7188-a7af-9f20fb484527","Kujiinua juu hewani kwa kutumia mabawa au kwa chombo kama ndege; kusafiri angani.","Ndege anaruka juu ya mti.\nTutaruka kwa ndege kutoka Dar es Salaam hadi Nairobi kesho.\nKipepeo huruka kutoka ua moja hadi jingine.",{"id":1015,"partOfSpeech":874,"definition":1016,"exampleSentences":1017,"isPrimary":858,"meaningOrder":16},"01a1c696-02c4-7208-a7af-9f20fc32e197","Kujirusha juu kutoka ardhini au kuvuka kitu kwa kujirusha, kwa mfano kuvuka kizuizi au mtaro.","Mtoto aliruka kamba uwanjani kwa furaha.\nMwanariadha aliruka juu ya kizuizi na kushinda mbio.\nPaka aliruka ukuta na kutoroka.",{"id":1019,"partOfSpeech":874,"definition":1020,"exampleSentences":1021,"isPrimary":858,"meaningOrder":21},"01a1c696-02c4-7280-a7af-9f20fc9e1e36","Kuacha kitu au sehemu fulani bila kukifanya au kukisoma; kupitiliza.","Msomaji aliruka ukurasa mmoja kwa bahati mbaya.\nUsiruke maswali yoyote kwenye mtihani.\nGari liliruka kituo chetu na kuendelea mbele.",{"id":1023,"vocabularyWord":1024,"displayOrder":66},"01a1c61d-785c-77b7-b13f-f3ac8300cb6a",{"id":1025,"word":1026,"frequency":41,"level":181,"language":9,"partsOfSpeech":1027,"audio":858},"01a1c61d-5ca1-73ba-8178-f02de7f4f505","kurusha",[1028,1032,1036],{"id":1029,"partOfSpeech":874,"definition":1030,"exampleSentences":1031,"isPrimary":877,"meaningOrder":11},"01a1c696-02c4-73fc-a7af-9f20fce47f28","Kutupa kitu kwa nguvu ili kiende hewani au mbali na mtu.","Mtoto anarusha mpira kwa rafiki yake.\nUsirushe mawe kwenye nyumba ya jirani.\nMchezaji alirusha mpira langoni kwa nguvu.",{"id":1033,"partOfSpeech":874,"definition":1034,"exampleSentences":1035,"isPrimary":858,"meaningOrder":16},"01a1c696-02c4-7448-a7af-9f20fdcd869f","Kufanya kitu kipae angani au kiruke juu.","Watoto wanarusha tiara kwenye uwanja wa shule.\nRubani alirusha ndege asubuhi na mapema.\nLeo tutarusha ndege isiyo na rubani shambani.",{"id":1037,"partOfSpeech":874,"definition":1038,"exampleSentences":1039,"isPrimary":858,"meaningOrder":21},"01a1c696-02c4-7490-a7af-9f20fe4bb3ab","Kufyatua risasi, kombora au roketi kuelekea lengo.","Askari alirusha risasi hewani kama onyo.\nWanasayansi walirusha roketi angani jana.\nJeshi lilirusha makombora mengi usiku.",{"id":1041,"vocabularyWord":1042,"displayOrder":71},"01a1c61d-785c-77d3-b13f-f3ac839f60d8",{"id":1043,"word":1044,"frequency":51,"level":10,"language":9,"partsOfSpeech":1045,"audio":858},"01a1c61d-5b06-7209-97d4-053737d02b33","kulala",[1046,1050],{"id":1047,"partOfSpeech":874,"definition":1048,"exampleSentences":1049,"isPrimary":877,"meaningOrder":11},"01a1c695-ff32-7438-8c85-48669d84a45d","Kupumzika na kufumba macho ili mwili na akili vipumzike, hasa usiku.","Watoto hulala saa mbili usiku.\nMimi nataka kulala mapema leo kwa sababu nimechoka.\nMtoto mchanga analala kitandani.",{"id":1051,"partOfSpeech":874,"definition":1052,"exampleSentences":1053,"isPrimary":858,"meaningOrder":16},"01a1c695-ff32-74c0-8c85-48669df00c26","Kukaa mahali fulani usiku mzima, kwa mfano nyumbani kwa mtu au hotelini.","Wageni watalala kwa bibi yangu leo usiku.\nTulilala hotelini tulipokuwa Mombasa.\nUnataka kulala wapi usiku wa leo?",{"id":1055,"vocabularyWord":1056,"displayOrder":76},"01a1c61d-785c-77ef-b13f-f3ac83ddd703",{"id":1057,"word":1058,"frequency":36,"level":181,"language":9,"partsOfSpeech":1059,"audio":858},"01a1c61d-5c93-7b44-a76a-4bbc79a08d2b","kulaza",[1060,1064,1068],{"id":1061,"partOfSpeech":874,"definition":1062,"exampleSentences":1063,"isPrimary":877,"meaningOrder":11},"01a1c696-02c2-7aea-8c8e-38fd3d61b941","Kumfanya mtu au mnyama alale, hasa mtoto; kumweka mtu kitandani ili apumzike au apate usingizi.","Mama anamlaza mtoto kitandani kila usiku saa mbili.\nNilimlaza mgonjwa chumbani ili apumzike.\nBaba huwalaza watoto wadogo baada ya kuwasimulia hadithi.",{"id":1065,"partOfSpeech":874,"definition":1066,"exampleSentences":1067,"isPrimary":858,"meaningOrder":16},"01a1c696-02c2-7b32-8c8e-38fd3e1cb365","Kumpa mgeni mahali pa kulala usiku mmoja au zaidi nyumbani kwako au mahali pengine.","Shangazi alitulaza nyumbani kwake tulipofika mjini usiku.\nHoteli hii inaweza kulaza wageni mia moja.\nJe, unaweza kunilaza kwako usiku wa leo?",{"id":1069,"partOfSpeech":874,"definition":1070,"exampleSentences":1071,"isPrimary":858,"meaningOrder":21},"01a1c696-02c2-7b76-8c8e-38fd3eb35135","Kuweka kitu au mtu chini kwa kunyoosha mwili au kitu hicho, kisisimame wima.","Fundi alilaza ngazi chini kabla ya kuibeba.\nWalimlaza majeruhi chini ya mti kusubiri gari la wagonjwa.\nMkulima alilaza miche ardhini kabla ya kuipanda.",[],null,[1075,1084,1090,1097],{"@id":1076,"@type":1077,"id":1078,"grammarPage":1079,"title":1080,"instructions":1081,"displayOrder":859,"type":1082,"questionCount":66,"blankCount":66,"isCompleted":858,"ogImageUrl":1083},"\u002Fapi\u002Fgrammar_exercises\u002F01a1c61d-339c-79f3-83be-071b9f0aa87c","GrammarExercise","01a1c61d-339c-79f3-83be-071b9f0aa87c","\u002Fapi\u002Fgrammar_pages\u002F01a1c61d-2722-7d27-9b16-777642cc102a","Tambua mzizi na uunde kutendesha","Chagua jibu linalokamilisha maelezo ya umbo la kutendesha.","word_select","\u002Fuploads\u002Fimages\u002Fgpimg_a0ee22d3-5d85-420c-977e-a91808f3d62b_hero.webp?v=1794325164",{"@id":1085,"@type":1077,"id":1086,"grammarPage":1079,"title":1087,"instructions":1088,"displayOrder":11,"type":1082,"questionCount":66,"blankCount":66,"isCompleted":858,"ogImageUrl":1089},"\u002Fapi\u002Fgrammar_exercises\u002F01a1c61d-33ae-7b42-9094-44bb1406b814","01a1c61d-33ae-7b42-9094-44bb1406b814","Tambua sababu, mtendaji na maana","Soma muktadha, kisha chagua kitenzi au maelezo yanayofaa.","\u002Fuploads\u002Fimages\u002Fgpimg_82061b26-3e84-4f29-9580-a112787cb053_hero.webp?v=1794325164",{"@id":1091,"@type":1077,"id":1092,"grammarPage":1079,"title":1093,"instructions":1094,"displayOrder":16,"type":1095,"questionCount":26,"blankCount":859,"isCompleted":858,"ogImageUrl":1096},"\u002Fapi\u002Fgrammar_exercises\u002F01a1c61d-33c0-7eaf-acc5-cde63d100c3b","01a1c61d-33c0-7eaf-acc5-cde63d100c3b","Panga maumbo ya kutendesha","Gusa kipande, kisha gusa kundi lake. Weka kila kipande katika kundi linalofaa.","word_sort","\u002Fuploads\u002Fimages\u002Fgpimg_01ad5826-b908-408a-83c5-861f81061cfe_hero.webp?v=1794325164",{"@id":1098,"@type":1077,"id":1099,"grammarPage":1079,"title":1100,"instructions":1101,"displayOrder":21,"type":1095,"questionCount":26,"blankCount":859,"isCompleted":858,"ogImageUrl":1102},"\u002Fapi\u002Fgrammar_exercises\u002F01a1c61d-33c6-75b5-b73b-bd7431b113fe","01a1c61d-33c6-75b5-b73b-bd7431b113fe","Panga maana na wahusika wa kutendesha","Soma maelekezo ya kila ubao. Gusa kipande, kisha gusa kundi linalofaa hadi vipande vyote viwekwe.","\u002Fuploads\u002Fimages\u002Fgpimg_f13cf354-68d7-4b7b-ac71-9d180fa3fa7c_hero.webp?v=1794325165",{"id":1078,"grammarPage":1079,"title":1080,"instructions":1081,"seoTitle":1104,"seoDescription":1105,"displayOrder":859,"type":1082,"questions":1106,"ogImageUrl":1083},"Kutendesha: chagua maumbo ya -isha na -esha","Fanya mazoezi ya kutendesha kwa kuchagua majibu kuhusu mizizi, vokali na maumbo ya vitenzi vya kazi, nyimbo, mapishi na masomo, pamoja na maumbo maalumu.",[1107],{"id":1108,"sentenceTemplate":1109,"displayOrder":859,"explanation":1110,"exampleSentence":1111,"blanks":1112},"01a1c61d-339c-7bc7-83be-071ba182ebf7","Mtoto hawezi kuoga mwenyewe; mlezi atamsaidia. Kitenzi cha kutendesha kinachoeleza kazi ya mlezi ni __1__.","Mzizi og una vokali o, kwa hiyo unatumia -esha: kuogesha. Ondoa -a ya mwisho kabla ya kuongeza kiambishi.","Baba anamwogesha mtoto kwa maji ya uvuguvugu.",[1113],{"id":1114,"blankNumber":11,"options":1115},"01a1c61d-339c-7b77-83be-071ba1212014",[1116,1119,1122],{"id":1117,"optionText":1118,"isCorrect":858,"displayOrder":859},"01a1c61d-339c-7ae3-83be-071b9fe0515d","kuogisha",{"id":1120,"optionText":1121,"isCorrect":877,"displayOrder":11},"01a1c61d-339c-7b23-83be-071ba0b23cf7","kuogesha",{"id":1123,"optionText":1124,"isCorrect":858,"displayOrder":16},"01a1c61d-339c-7b4f-83be-071ba11c3905","kuogaesha",{"html":1126,"toc":1127},"\u003Ch2 id=\"maana-ya-kutendesha\">\u003Cspan class=\"section-number\" aria-hidden=\"true\">1.\u003C\u002Fspan>Maana ya kutendesha\u003C\u002Fh2>\n\u003Cp>Unapotaka kueleza kwamba mtu anasababisha tendo lifanyike, unaweza kutumia kitenzi cha \u003Cstrong>kutendesha\u003C\u002Fstrong>. Hapa utajifunza kuunda vitenzi kwa \u003Cstrong>-isha\u003C\u002Fstrong> na \u003Cstrong>-esha\u003C\u002Fstrong>, kuchagua umbo linalofaa na kulitumia katika sentensi.\u003C\u002Fp>\n\u003Cp>Linganisha:\u003C\u002Fp>\n\u003Cdiv class=\"grammar-callout grammar-callout--example\">\u003Cp>Mtoto \u003Cstrong>anacheka\u003C\u002Fstrong>.\u003C\u002Fp>\n\u003Cp>Hadithi \u003Cstrong>inamchekesha\u003C\u002Fstrong> mtoto.\u003C\u002Fp>\n\u003Cp>Katika sentensi ya kwanza, mtoto anafanya tendo. Katika ya pili, hadithi inasababisha mtoto acheke.\u003C\u002Fp>\n\u003C\u002Fdiv>\n\u003Cp>Kutendesha hakumaanishi kulazimisha kila mara. Kunaweza kueleza pia kusaidia au kutoa nafasi ya kufanya jambo. Kwa mfano, mzazi \u003Cstrong>anamsomesha\u003C\u002Fstrong> mtoto kwa kulipia masomo yake.\u003C\u002Fp>\n\u003Ch2 id=\"kuchagua-isha-au-esha\">\u003Cspan class=\"section-number\" aria-hidden=\"true\">2.\u003C\u002Fspan>Kuchagua -isha au -esha\u003C\u002Fh2>\n\u003Cp>Kwa vitenzi vingi vinavyofuata muundo huu, angalia vokali ya mwisho ya \u003Cstrong>mzizi\u003C\u002Fstrong>. Mzizi ni sehemu inayobeba maana kuu ya kitenzi. Kwa mfano, katika \u003Cstrong>ku-som-a\u003C\u002Fstrong>, mzizi ni \u003Cstrong>som\u003C\u002Fstrong>.\u003C\u002Fp>\n\u003Cul>\n\u003Cli>Vokali ya mwisho ya mzizi ikiwa \u003Cstrong>a, i au u\u003C\u002Fstrong>, kwa kawaida tumia \u003Cstrong>-isha\u003C\u002Fstrong>.\u003C\u002Fli>\n\u003Cli>Vokali ya mwisho ya mzizi ikiwa \u003Cstrong>e au o\u003C\u002Fstrong>, kwa kawaida tumia \u003Cstrong>-esha\u003C\u002Fstrong>.\u003C\u002Fli>\n\u003C\u002Ful>\n\u003Cp>Katika mifano hii, ondoa \u003Cstrong>-a\u003C\u002Fstrong> ya mwisho ya kitenzi, kisha ongeza \u003Cstrong>-isha\u003C\u002Fstrong> au \u003Cstrong>-esha\u003C\u002Fstrong>.\u003C\u002Fp>\n\u003Ctable>\n\u003Cthead>\n\u003Ctr>\n\u003Cth>Kitenzi\u003C\u002Fth>\n\u003Cth>Mzizi\u003C\u002Fth>\n\u003Cth>Vokali ya mzizi\u003C\u002Fth>\n\u003Cth>Umbo la kutendesha\u003C\u002Fth>\n\u003C\u002Ftr>\n\u003C\u002Fthead>\n\u003Ctbody>\u003Ctr>\n\u003Ctd>kufanya\u003C\u002Ftd>\n\u003Ctd>fany\u003C\u002Ftd>\n\u003Ctd>a\u003C\u002Ftd>\n\u003Ctd>\u003Cstrong>kufanyisha\u003C\u002Fstrong>\u003C\u002Ftd>\n\u003C\u002Ftr>\n\u003Ctr>\n\u003Ctd>kuimba\u003C\u002Ftd>\n\u003Ctd>imb\u003C\u002Ftd>\n\u003Ctd>i\u003C\u002Ftd>\n\u003Ctd>\u003Cstrong>kuimbisha\u003C\u002Fstrong>\u003C\u002Ftd>\n\u003C\u002Ftr>\n\u003Ctr>\n\u003Ctd>kupika\u003C\u002Ftd>\n\u003Ctd>pik\u003C\u002Ftd>\n\u003Ctd>i\u003C\u002Ftd>\n\u003Ctd>\u003Cstrong>kupikisha\u003C\u002Fstrong>\u003C\u002Ftd>\n\u003C\u002Ftr>\n\u003Ctr>\n\u003Ctd>kufunga\u003C\u002Ftd>\n\u003Ctd>fung\u003C\u002Ftd>\n\u003Ctd>u\u003C\u002Ftd>\n\u003Ctd>\u003Cstrong>kufungisha\u003C\u002Fstrong>\u003C\u002Ftd>\n\u003C\u002Ftr>\n\u003Ctr>\n\u003Ctd>kucheka\u003C\u002Ftd>\n\u003Ctd>chek\u003C\u002Ftd>\n\u003Ctd>e\u003C\u002Ftd>\n\u003Ctd>\u003Cstrong>kuchekesha\u003C\u002Fstrong>\u003C\u002Ftd>\n\u003C\u002Ftr>\n\u003Ctr>\n\u003Ctd>kusoma\u003C\u002Ftd>\n\u003Ctd>som\u003C\u002Ftd>\n\u003Ctd>o\u003C\u002Ftd>\n\u003Ctd>\u003Cstrong>kusomesha\u003C\u002Fstrong>\u003C\u002Ftd>\n\u003C\u002Ftr>\n\u003C\u002Ftbody>\u003C\u002Ftable>\n\u003Cdiv class=\"grammar-callout grammar-callout--warning\">\u003Cp>Usitumie \u003Cstrong>-a\u003C\u002Fstrong> ya mwisho kuchagua kiambishi. Katika \u003Cstrong>soma\u003C\u002Fstrong>, vokali unayoangalia ni \u003Cstrong>o\u003C\u002Fstrong> ya mzizi \u003Cstrong>som\u003C\u002Fstrong>, kwa hiyo umbo ni \u003Cstrong>somesha\u003C\u002Fstrong>, si \u003Cem>somisha\u003C\u002Fem>.\u003C\u002Fp>\n\u003C\u002Fdiv>\n\u003Cdiv class=\"grammar-callout grammar-callout--note\">\u003Cp>Huu ni mwongozo wa vitenzi vinavyofuata muundo huu, si kanuni ya vitenzi vyote. Baadhi ya vitenzi vina maumbo mengine ya kutendesha. Kwa mfano, \u003Cstrong>kuruka → kurusha\u003C\u002Fstrong> na \u003Cstrong>kulala → kulaza\u003C\u002Fstrong>. Jifunze maumbo haya pamoja na vitenzi vyake vya msingi. Ukiwa na shaka kuhusu kitenzi kipya, angalia kamusi.\u003C\u002Fp>\n\u003C\u002Fdiv>\n\u003Ch2 id=\"kutumia-umbo-jipya-katika-sentensi\">\u003Cspan class=\"section-number\" aria-hidden=\"true\">3.\u003C\u002Fspan>Kutumia umbo jipya katika sentensi\u003C\u002Fh2>\n\u003Cp>Kitenzi cha kutendesha kinaweza kuonyesha mtu au kitu kinachosababisha tendo. Mtu anayefanya tendo la msingi anaweza kuwa yambwa, yaani anayelengwa na kitenzi.\u003C\u002Fp>\n\u003Cdiv class=\"grammar-callout grammar-callout--example\">\u003Cp>Watoto \u003Cstrong>wanaimba\u003C\u002Fstrong>.\u003C\u002Fp>\n\u003Cp>Mwalimu \u003Cstrong>anawaimbisha\u003C\u002Fstrong> watoto wimbo mpya.\u003C\u002Fp>\n\u003Cp>Watoto wanafanya tendo la kuimba; mwalimu anawaongoza kuimba.\u003C\u002Fp>\n\u003C\u002Fdiv>\n\u003Cp>Katika \u003Cstrong>anawaimbisha\u003C\u002Fstrong>, kiambishi \u003Cstrong>-wa-\u003C\u002Fstrong> kinawarejelea watoto. Umbo la kutendesha linaingia katika kitenzi pamoja na viambishi vya kiima, wakati na yambwa kama kawaida.\u003C\u002Fp>\n\u003Ctable>\n\u003Cthead>\n\u003Ctr>\n\u003Cth>Wakati\u003C\u002Fth>\n\u003Cth>Mfano\u003C\u002Fth>\n\u003C\u002Ftr>\n\u003C\u002Fthead>\n\u003Ctbody>\u003Ctr>\n\u003Ctd>Uliopita\u003C\u002Ftd>\n\u003Ctd>Mwalimu \u003Cstrong>aliwaimbisha\u003C\u002Fstrong> watoto wimbo.\u003C\u002Ftd>\n\u003C\u002Ftr>\n\u003Ctr>\n\u003Ctd>Uliopo\u003C\u002Ftd>\n\u003Ctd>Mwalimu \u003Cstrong>anawaimbisha\u003C\u002Fstrong> watoto wimbo.\u003C\u002Ftd>\n\u003C\u002Ftr>\n\u003Ctr>\n\u003Ctd>Ujao\u003C\u002Ftd>\n\u003Ctd>Mwalimu \u003Cstrong>atawaimbisha\u003C\u002Fstrong> watoto wimbo.\u003C\u002Ftd>\n\u003C\u002Ftr>\n\u003C\u002Ftbody>\u003C\u002Ftable>\n\u003Cp>Kiima si lazima kiwe mtu. Katika \u003Cstrong>Hadithi inamchekesha mtoto\u003C\u002Fstrong>, hadithi ndiyo sababu ya mtoto kucheka.\u003C\u002Fp>\n\u003Ch2 id=\"maana-hutegemea-muktadha\">\u003Cspan class=\"section-number\" aria-hidden=\"true\">4.\u003C\u002Fspan>Maana hutegemea muktadha\u003C\u002Fh2>\n\u003Cp>Usitafsiri kila kitenzi cha kutendesha kama amri au matumizi ya nguvu. Angalia jambo linalotokea katika sentensi nzima.\u003C\u002Fp>\n\u003Cdiv class=\"grammar-callout grammar-callout--example\">\u003Cp>\u003Cstrong>Kusababisha hali:\u003C\u002Fstrong> Utani wako \u003Cstrong>unanichekesha\u003C\u002Fstrong>.\u003C\u002Fp>\n\u003Cp>\u003Cstrong>Kuongoza tendo:\u003C\u002Fstrong> Mwalimu \u003Cstrong>anawaimbisha\u003C\u002Fstrong> watoto wimbo.\u003C\u002Fp>\n\u003Cp>\u003Cstrong>Kugharamia elimu:\u003C\u002Fstrong> Amina \u003Cstrong>anamsomesha\u003C\u002Fstrong> mdogo wake kwa kulipa ada za shule.\u003C\u002Fp>\n\u003C\u002Fdiv>\n\u003Cp>Katika mfano wa mwisho, \u003Cstrong>anamsomesha\u003C\u002Fstrong> haimaanishi kwamba Amina anamwamuru mdogo wake asome wakati huo. Muktadha unaonyesha kwamba anagharamia elimu yake.\u003C\u002Fp>\n\u003Cdiv class=\"grammar-callout grammar-callout--tip\">\u003Cp>Jifunze kitenzi cha kutendesha pamoja na sentensi yake. Hii itakusaidia kukumbuka umbo lake na maana yake ya kawaida.\u003C\u002Fp>\n\u003C\u002Fdiv>\n\u003Ch2 id=\"kumbuka-hatua-hizi\">\u003Cspan class=\"section-number\" aria-hidden=\"true\">5.\u003C\u002Fspan>Kumbuka hatua hizi\u003C\u002Fh2>\n\u003Col>\n\u003Cli>Tambua tendo la msingi: kwa mfano, \u003Cstrong>kucheka\u003C\u002Fstrong>.\u003C\u002Fli>\n\u003Cli>Kwa kitenzi kinachofuata muundo huu, angalia vokali ya mwisho ya mzizi: \u003Cstrong>chek → e\u003C\u002Fstrong>.\u003C\u002Fli>\n\u003Cli>Chagua umbo linalofaa: \u003Cstrong>chekesha\u003C\u002Fstrong>.\u003C\u002Fli>\n\u003Cli>Onyesha kinachosababisha tendo na anayelengwa: \u003Cstrong>Hadithi inamchekesha mtoto\u003C\u002Fstrong>.\u003C\u002Fli>\n\u003C\u002Fol>\n\u003Cp>Kumbuka tofauti kuu: \u003Cstrong>mtoto anacheka\u003C\u002Fstrong>, lakini \u003Cstrong>hadithi inamchekesha mtoto\u003C\u002Fstrong>. Kutendesha huonyesha kusababisha tendo; si lazima kuwe na kulazimisha.\u003C\u002Fp>\n",[1128,1132,1136,1140,1144],{"id":1129,"text":1130,"depth":16,"number":1131},"maana-ya-kutendesha","Maana ya kutendesha","1",{"id":1133,"text":1134,"depth":16,"number":1135},"kuchagua-isha-au-esha","Kuchagua -isha au -esha","2",{"id":1137,"text":1138,"depth":16,"number":1139},"kutumia-umbo-jipya-katika-sentensi","Kutumia umbo jipya katika sentensi","3",{"id":1141,"text":1142,"depth":16,"number":1143},"maana-hutegemea-muktadha","Maana hutegemea muktadha","4",{"id":1145,"text":1146,"depth":16,"number":1147},"kumbuka-hatua-hizi","Kumbuka hatua hizi","5"]