[{"data":1,"prerenderedAt":-1},["ShallowReactive",2],{"grammar-page-sw-kutendwa-kwa-wa":3,"grammar-exercises-by-page-01a1c61d-2731-7c2d-b3d3-43b9d3a9b04e":22,"exercise-list-path-sw-none":71},{"id":4,"title":5,"slug":6,"seoDescription":7,"content":8,"language":9,"level":10,"displayOrder":11,"grammarTopics":12,"createdAt":18,"updatedAt":19,"totalExercises":17,"vocabularyLists":20,"readyImages":21},"01a1c61d-2731-7c2d-b3d3-43b9d3a9b04e","Kutendwa kwa -wa","kutendwa-kwa-wa","Jifunze kuunda vitenzi vya kutendwa kwa -wa, kubadili upatanisho wa kiima na kutaja mtendaji kwa na katika sentensi za kawaida za Kiswahili.","Unapotaka kuzungumzia mtu au kitu kinachopokea tendo, unaweza kutumia **kutendwa**: *Chakula kinapikwa.* Utajifunza kuunda vitenzi hivi, kubadili upatanisho wa kiima na kutaja mtendaji kwa **na** unapohitaji.\n\n## 1. Kutendwa kunaonyesha nini?\n\nLinganisha sentensi hizi:\n\n:::example\nMpishi **anapika** chakula.\n\nChakula **kinapikwa** na mpishi.\n:::\n\nSentensi ya kwanza inaanza na mpishi, anayefanya tendo. Ya pili inaanza na chakula, kinachopokea tendo. Taarifa ya msingi ni ileile, lakini kinachopewa nafasi ya kiima kinabadilika.\n\n*Kiima* ni sehemu ya sentensi inayotawala upatanisho wa kitenzi. Katika **Chakula kinapikwa**, kiima ni **chakula**, kwa hiyo kitenzi kinaanza na **ki-**.\n\nKutendwa hufaa unapozungumzia:\n\n- kitu kinachofanyiwa jambo: **Barabara inajengwa.**\n- mtu anayepokea tendo: **Mwanafunzi anasifiwa.**\n- kazi iliyofanywa bila kutaja aliyeifanya: **Barua imetumwa.**\n\n## 2. Kuunda kitenzi cha kutendwa\n\nKwa vitenzi vingi vinavyoishia kwa **-a**, unaongeza **-w-** kabla ya **-a** ya mwisho. Hivyo, mwisho unakuwa **-wa**.\n\n| Kitenzi | Umbo la kutendwa | Mfano |\n| --- | --- | --- |\n| kupika | kupikwa | Wali unapikwa. |\n| kusoma | kusomwa | Kitabu kinasomwa. |\n| kuandika | kuandikwa | Barua inaandikwa. |\n| kuleta | kuletwa | Maji yanaletwa. |\n| kujenga | kujengwa | Nyumba inajengwa. |\n| kuita | kuitwa | Mtoto anaitwa. |\n\nSi kila kitenzi kinafuata mabadiliko haya moja kwa moja. Kwa vitenzi vingi vyenye vokali mbili mwishoni, **-ua** hubadilika kuwa **-uliwa**, na **-oa** kuwa **-olewa**: **fungua → funguliwa**, **chagua → chaguliwa**, **ondoa → ondolewa**. Jifunze pia jozi hizi za kawaida:\n\n| Kitenzi | Umbo la kutendwa | Mfano |\n| --- | --- | --- |\n| kufungua | kufunguliwa | Mlango unafunguliwa. |\n| kuchagua | kuchaguliwa | Kiongozi anachaguliwa. |\n| kuondoa | kuondolewa | Taka zinaondolewa. |\n| kula | kuliwa | Chakula kinaliwa. |\n| kupa | kupewa | Mgeni anapewa chai. |\n\n:::note\nKwa vitenzi vya silabi moja kama **kula** na **kupa**, kumbuka maumbo **kuliwa** na **kupewa**.\n\nBaadhi ya vitenzi vya mkopo vinavyoishia kwa **-u** hubadilisha **-u** kuwa **-iwa**: **sifu → sifiwa**, **jibu → jibiwa**. Hivyo tunasema **Mwanafunzi anasifiwa**. Kwa vitenzi vinavyoishia kwa **-i** kama **hitaji**, ongeza **-wa**: **hitaji → hitajiwa**.\n:::\n\n## 3. Kubadili sentensi hatua kwa hatua\n\nAnza na sentensi: **Mwalimu anasoma kitabu.**\n\n1. Tambua kinachopokea tendo: **kitabu**.\n2. Kiweke kuwa kiima: **Kitabu…**\n3. Linganisha mwanzo wa kitenzi na kiima kipya: **ki-**.\n4. Tumia umbo la kutendwa na uhifadhi wakati: **kinasomwa**.\n5. Ongeza mtendaji kwa **na** ikiwa taarifa hiyo inahitajika.\n\nMatokeo: **Kitabu kinasomwa na mwalimu.**\n\n:::example\nMwalimu anasoma vitabu. → Vitabu **vinasomwa** na mwalimu.\n\nWanafunzi walisafisha darasa. → Darasa **lilisafishwa** na wanafunzi.\n\nAsha atafunga mlango. → Mlango **utafungwa** na Asha.\n:::\n\nUpatanisho unafuata kiima kipya, si mtendaji anayefuata **na**. Kwa mfano, **vitabu vinasomwa na mwalimu** ina **vi-**, ingawa mwalimu ni mtu mmoja.\n\n## 4. Wakati, ukanushi na mtendaji\n\nKutendwa si wakati mpya. Unaweza kutumia kutendwa katika nyakati tofauti na pia katika ukanushi.\n\n| Matumizi | Sentensi |\n| --- | --- |\n| Wakati uliopo | Mlango **unafungwa**. |\n| Wakati uliopita | Mlango **ulifungwa**. |\n| Wakati ujao | Mlango **utafungwa**. |\n| Tendo lililokamilika | Mlango **umefungwa**. |\n| Ukanushi wa wakati uliopo | Mlango **haufungwi**. |\n| Ukanushi wa wakati uliopita | Mlango **haukufungwa**. |\n\nKatika ukanushi wa wakati uliopo, **-a** ya mwisho hubadilika kuwa **-i**: **unafungwa → haufungwi**.\n\nMtendaji si lazima atajwe. Unaweza kumwacha ikiwa humjui, tayari anajulikana au si muhimu kwa taarifa unayotoa.\n\n:::example\n**Taarifa kuhusu shule:** Madarasa yamesafishwa.\n\n**Jibu la swali kuhusu aliyefanya kazi:** Madarasa yamesafishwa **na wanafunzi**.\n:::\n\n## 5. Mipaka na makosa ya kawaida\n\nTumia kutendwa hasa kwa kitenzi chenye mtu au kitu kinachopokea tendo. Usibadili kila kitenzi kwa kuongeza **-wa**. Kwa mfano, katika **Mtoto analala**, hakuna kitu kinachopokea tendo ambacho unaweza kukifanya kiima kipya kwa njia hii.\n\n:::warning\n✗ Kitabu **anasomwa** na mwalimu.\n\n✓ Kitabu **kinasomwa** na mwalimu.\n\n**Kitabu** ndicho kiima; tumia **ki-**, si **a-**.\n\n✗ Mlango **unafunguwa** na mlinzi.\n\n✓ Mlango **unafunguliwa** na mlinzi.\n\nUmbo la kutendwa la **kufungua** ni **kufunguliwa**.\n:::\n\nUsichanganye **kutendwa** na **kutendeka**. Kwa mfano, **Mlango umefunguliwa na mlinzi** hutaja mtu aliyefanya tendo. **Mlango umefunguka** hueleza kilichotokea kwa mlango bila kutaja aliyefanya tendo.\n\n## 6. Kumbuka unapotumia kutendwa\n\n- Anza na mtu au kitu kinachopokea tendo: **Barua…**\n- Chagua umbo sahihi la kutendwa: **kuandika → kuandikwa**.\n- Patanisha kitenzi na kiima kipya na uhifadhi wakati: **Barua iliandikwa.**\n- Taja mtendaji kwa **na** ikiwa anahitajika: **Barua iliandikwa na Asha.**\n\n**Asha aliandika barua → Barua iliandikwa na Asha.** Tendo ni lilelile; kiima na umbo la kitenzi vinabadilika.","sw","B1",86,[13],{"id":14,"name":5,"level":10,"language":9,"isCompleted":15,"completionPercentage":16,"totalExercises":17,"completedExercises":16},"01a1c61d-25da-7122-8e6c-1a5e71f6d047",false,0,6,"2026-11-10T15:39:21+00:00","2026-11-10T17:57:01+00:00",[],[],[23,33,40,49,56,64],{"@id":24,"@type":25,"id":26,"grammarPage":27,"title":28,"instructions":29,"displayOrder":16,"type":30,"questionCount":31,"blankCount":31,"isCompleted":15,"ogImageUrl":32},"\u002Fapi\u002Fgrammar_exercises\u002F01a1c61d-3430-7a3f-9b9b-d7b315650cde","GrammarExercise","01a1c61d-3430-7a3f-9b9b-d7b315650cde","\u002Fapi\u002Fgrammar_pages\u002F01a1c61d-2731-7c2d-b3d3-43b9d3a9b04e","Maumbo ya kutendwa katika shughuli za kila siku","Chagua umbo la kutendwa la kitenzi kilicho kwenye mabano.","word_select",12,"\u002Fuploads\u002Fimages\u002Fgpimg_bd5025c0-98c4-4c0c-a683-ca74cf7b9aee_hero.webp?v=1794325165",{"@id":34,"@type":25,"id":35,"grammarPage":27,"title":36,"instructions":37,"displayOrder":38,"type":30,"questionCount":31,"blankCount":31,"isCompleted":15,"ogImageUrl":39},"\u002Fapi\u002Fgrammar_exercises\u002F01a1c61d-3442-7d3a-834f-0bc1fb6c6c53","01a1c61d-3442-7d3a-834f-0bc1fb6c6c53","Kutendwa: kiima, wakati na mtendaji","Chagua jibu linalokamilisha sentensi au maelezo. Unapobadili sentensi, hifadhi wakati na maana ya sentensi ya mwanzo.",1,"\u002Fuploads\u002Fimages\u002Fgpimg_65b57a0d-6987-4691-abbf-7abfa36f5d18_hero.webp?v=1794325165",{"@id":41,"@type":25,"id":42,"grammarPage":27,"title":43,"instructions":44,"displayOrder":45,"type":46,"questionCount":47,"blankCount":47,"isCompleted":15,"ogImageUrl":48},"\u002Fapi\u002Fgrammar_exercises\u002F01a1c61d-3455-798d-9c63-64c37d7a69f5","01a1c61d-3455-798d-9c63-64c37d7a69f5","Kutendwa bila kutaja mtendaji","Panga vipande ili kuunda sentensi ya kutendwa. Kuna neno la ziada lisilohitajika; usilitumie. Zingatia herufi kubwa na alama za uakifishaji.",2,"sentence_builder",10,"\u002Fuploads\u002Fimages\u002Fgpimg_d27471da-dc69-4b6a-bac1-df01dfc4a489_hero.webp?v=1794325165",{"@id":50,"@type":25,"id":51,"grammarPage":27,"title":52,"instructions":53,"displayOrder":54,"type":46,"questionCount":47,"blankCount":47,"isCompleted":15,"ogImageUrl":55},"\u002Fapi\u002Fgrammar_exercises\u002F01a1c61d-3464-7834-b4cb-16461f210c1a","01a1c61d-3464-7834-b4cb-16461f210c1a","Kutendwa na kutaja mtendaji","Panga vipande ili kuunda sentensi ya kutendwa inayotaja mtendaji. Kuna neno la ziada lisilohitajika. Zingatia herufi kubwa na alama za uakifishaji.",3,"\u002Fuploads\u002Fimages\u002Fgpimg_7af6fe03-6111-4fe5-b07c-6f2e6cae0e81_hero.webp?v=1794325165",{"@id":57,"@type":25,"id":58,"grammarPage":27,"title":59,"instructions":60,"displayOrder":61,"type":62,"questionCount":61,"blankCount":16,"isCompleted":15,"ogImageUrl":63},"\u002Fapi\u002Fgrammar_exercises\u002F01a1c61d-3475-7ca7-86f7-b09b9c7af189","01a1c61d-3475-7ca7-86f7-b09b9c7af189","Kutendwa: kauli na maumbo ya vitenzi","Gusa kipande, kisha gusa kundi linalofaa. Weka kila kipande katika kundi moja.",4,"word_sort","\u002Fuploads\u002Fimages\u002Fgpimg_2102a9aa-53a7-4a73-966b-9fd419f355b8_hero.webp?v=1794325165",{"@id":65,"@type":25,"id":66,"grammarPage":27,"title":67,"instructions":68,"displayOrder":69,"type":62,"questionCount":61,"blankCount":16,"isCompleted":15,"ogImageUrl":70},"\u002Fapi\u002Fgrammar_exercises\u002F01a1c61d-347c-7131-8084-702bf065ff74","01a1c61d-347c-7131-8084-702bf065ff74","Kutendwa: wakati, ukanushi na upatanisho","Gusa kila kipande, kisha gusa kundi linalolingana na msingi wa kupanga uliotajwa katika swali.",5,"\u002Fuploads\u002Fimages\u002Fgpimg_a9e2b0a9-a64d-4309-b651-94c01e583cc9_hero.webp?v=1794325165",null]