[{"data":1,"prerenderedAt":-1},["ShallowReactive",2],{"grammar-topic-hubs-sw":3,"grammar-pages-sw":4,"grammar-page-sw-ngeli-na-nomino-za-mkopo":852,"grammar-lesson-path-sw-ngeli-na-nomino-za-mkopo-none":975,"grammar-exercises-by-page-01a1c61d-2808-76d0-a659-bc51832ae9e1":976,"grammar-quick-check-01a1c61d-2808-76d0-a659-bc51832ae9e1":1018,"grammar-lesson-body-01a1c61d-2808-76d0-a659-bc51832ae9e1-3qu1t1sgrv":1039},[],[5,12,17,22,27,32,37,42,47,52,57,62,67,72,77,82,87,92,97,102,107,112,117,122,127,132,137,142,147,152,157,162,167,172,177,183,188,193,198,203,208,213,218,223,228,233,238,243,248,253,258,263,268,273,278,283,288,293,298,303,308,313,318,323,328,333,338,343,348,353,358,364,369,374,379,384,389,394,399,404,409,414,419,424,429,434,439,444,449,454,459,464,469,474,479,484,489,494,499,504,509,514,519,524,529,535,540,545,550,555,560,565,570,575,580,585,590,595,600,605,610,615,620,625,630,635,640,645,650,655,660,665,670,675,680,686,691,696,701,706,711,716,721,726,731,736,741,746,751,756,761,766,771,776,781,786,791,797,802,807,812,817,822,827,832,837,842,847],{"id":6,"title":7,"slug":8,"language":9,"level":10,"displayOrder":11},"01a1c61d-2686-7e1d-90ce-ac64e1561816","Irabu na matamshi yake","irabu-na-matamshi-yake","sw","A1",1,{"id":13,"title":14,"slug":15,"language":9,"level":10,"displayOrder":16},"01a1c61d-26b7-7995-9d90-320c37e9dea5","Konsonanti na miandiko sh, ch, dh na gh","konsonanti-na-miandiko-sh-ch-dh-na-gh",2,{"id":18,"title":19,"slug":20,"language":9,"level":10,"displayOrder":21},"01a1c61d-284b-73f8-ab03-7925e17e7b20","Silabi na mkazo wa neno","silabi-na-mkazo-wa-neno",3,{"id":23,"title":24,"slug":25,"language":9,"level":10,"displayOrder":26},"01a1c61d-27b4-7ebb-8a6f-5e3d87d02330","Mimi, wewe, yeye, sisi, ninyi na wao","mimi-wewe-yeye-sisi-ninyi-na-wao",4,{"id":28,"title":29,"slug":30,"language":9,"level":10,"displayOrder":31},"01a1c61d-294d-7830-819f-3e772d4c8280","Viambishi vya nafsi katika kitenzi","viambishi-vya-nafsi-katika-kitenzi",5,{"id":33,"title":34,"slug":35,"language":9,"level":10,"displayOrder":36},"01a1c61d-26a5-790d-ae6b-5d7f8eb2efc8","Kitenzi kuwa na kiunganishi ni","kitenzi-kuwa-na-kiunganishi-ni",6,{"id":38,"title":39,"slug":40,"language":9,"level":10,"displayOrder":41},"01a1c61d-289c-7bd1-bfc5-d2d15ba863fa","Ukanushi wa ni kwa si","ukanushi-wa-ni-kwa-si",7,{"id":43,"title":44,"slug":45,"language":9,"level":10,"displayOrder":46},"01a1c61d-2824-7db5-9ac5-dd4c27e18946","Ngeli ya M-WA: watu","ngeli-ya-m-wa-watu",8,{"id":48,"title":49,"slug":50,"language":9,"level":10,"displayOrder":51},"01a1c61d-28d0-7dd3-baf0-d224dc0e6d7e","Upatanisho wa M-WA katika sentensi","upatanisho-wa-m-wa-katika-sentensi",9,{"id":53,"title":54,"slug":55,"language":9,"level":10,"displayOrder":56},"01a1c61d-2820-7049-9e8a-5a3b407cc730","Ngeli ya M-MI: miti na vitu vingine","ngeli-ya-m-mi-miti-na-vitu-vingine",10,{"id":58,"title":59,"slug":60,"language":9,"level":10,"displayOrder":61},"01a1c61d-2814-7628-b854-a994b9d20bd9","Ngeli ya KI-VI: vitu na lugha","ngeli-ya-ki-vi-vitu-na-lugha",11,{"id":63,"title":64,"slug":65,"language":9,"level":10,"displayOrder":66},"01a1c61d-2829-706d-b9b0-ca4223b89bd2","Ngeli ya N-N: nomino zisizobadilika","ngeli-ya-n-n-nomino-zisizobadilika",12,{"id":68,"title":69,"slug":70,"language":9,"level":10,"displayOrder":71},"01a1c61d-280e-762d-94e5-ccc319d706a1","Ngeli ya JI-MA: nomino za kawaida","ngeli-ya-ji-ma-nomino-za-kawaida",13,{"id":73,"title":74,"slug":75,"language":9,"level":10,"displayOrder":76},"01a1c61d-2994-7dad-877c-76aa8937e9e9","Vivumishi vya msingi na upatanisho","vivumishi-vya-msingi-na-upatanisho",14,{"id":78,"title":79,"slug":80,"language":9,"level":10,"displayOrder":81},"01a1c61d-28c1-7267-8148-f7455ddaf2a2","Umilikaji kwa -angu, -ako na -ake","umilikaji-kwa-angu-ako-na-ake",15,{"id":83,"title":84,"slug":85,"language":9,"level":10,"displayOrder":86},"01a1c61d-28c6-7133-b7dc-d83ba27e73ea","Umilikaji kwa -etu, -enu na -ao","umilikaji-kwa-etu-enu-na-ao",16,{"id":88,"title":89,"slug":90,"language":9,"level":10,"displayOrder":91},"01a1c61d-29ba-745e-b573-7ca3d594f788","Wakati uliopo kwa -na-","wakati-uliopo-kwa-na",17,{"id":93,"title":94,"slug":95,"language":9,"level":10,"displayOrder":96},"01a1c61d-28ab-7ce0-8117-085345472775","Ukanushi wa wakati uliopo","ukanushi-wa-wakati-uliopo",18,{"id":98,"title":99,"slug":100,"language":9,"level":10,"displayOrder":101},"01a1c61d-2744-7237-8402-24e377d48f19","Kuwa na kitu: nina na una","kuwa-na-kitu-nina-na-una",19,{"id":103,"title":104,"slug":105,"language":9,"level":10,"displayOrder":106},"01a1c61d-2736-7bc0-b69d-e68f8a214aa8","Kutokuwa na kitu: sina na huna","kutokuwa-na-kitu-sina-na-huna",20,{"id":108,"title":109,"slug":110,"language":9,"level":10,"displayOrder":111},"01a1c61d-276f-7ae8-893e-b47f0a2ad710","Mahali kwa hapa, hapo na pale","mahali-kwa-hapa-hapo-na-pale",21,{"id":113,"title":114,"slug":115,"language":9,"level":10,"displayOrder":116},"01a1c61d-2749-7986-8647-a34a3568a5b9","Kuwepo mahali: yuko, iko na viko","kuwepo-mahali-yuko-iko-na-viko",22,{"id":118,"title":119,"slug":120,"language":9,"level":10,"displayOrder":121},"01a1c61d-2963-77bf-8d22-0d389e96fd37","Vioneshi vya karibu na mbali","vioneshi-vya-karibu-na-mbali",23,{"id":123,"title":124,"slug":125,"language":9,"level":10,"displayOrder":126},"01a1c61d-27f7-7b1f-86f9-23cd244585ee","Namba moja hadi kumi","namba-moja-hadi-kumi",24,{"id":128,"title":129,"slug":130,"language":9,"level":10,"displayOrder":131},"01a1c61d-27f2-7dcc-b0ab-b60e952d8340","Namba kubwa katika hesabu za kawaida","namba-kubwa-katika-hesabu-za-kawaida",25,{"id":133,"title":134,"slug":135,"language":9,"level":10,"displayOrder":136},"01a1c61d-273b-70c0-8fe3-3784dac30270","Kuuliza kiasi kwa ngapi","kuuliza-kiasi-kwa-ngapi",26,{"id":138,"title":139,"slug":140,"language":9,"level":10,"displayOrder":141},"01a1c61d-278f-7672-a665-096a05f35eb5","Maswali ya nani, nini na wapi","maswali-ya-nani-nini-na-wapi",27,{"id":143,"title":144,"slug":145,"language":9,"level":10,"displayOrder":146},"01a1c61d-278b-7842-8ff6-714f8effee78","Maswali ya lini, kwa nini na namna gani","maswali-ya-lini-kwa-nini-na-namna-gani",28,{"id":148,"title":149,"slug":150,"language":9,"level":10,"displayOrder":151},"01a1c61d-2793-7413-89a4-7e18e4bddc08","Maswali ya ndiyo au hapana","maswali-ya-ndiyo-au-hapana",29,{"id":153,"title":154,"slug":155,"language":9,"level":10,"displayOrder":156},"01a1c61d-2803-700a-8f8c-1356dbbbad43","Ndani ya, juu ya na chini ya","ndani-ya-juu-ya-na-chini-ya",30,{"id":158,"title":159,"slug":160,"language":9,"level":10,"displayOrder":161},"01a1c61d-299a-766a-ab57-7947eb8fad1b","Vivumishi vya rangi","vivumishi-vya-rangi",31,{"id":163,"title":164,"slug":165,"language":9,"level":10,"displayOrder":166},"01a1c61d-273f-79b6-b998-7546aaf05470","Kuunganisha kwa na, lakini na au","kuunganisha-kwa-na-lakini-na-au",32,{"id":168,"title":169,"slug":170,"language":9,"level":10,"displayOrder":171},"01a1c61d-2700-7dce-a172-c9e012a8ee40","Kutaka na kupenda pamoja na kitenzi-jina","kutaka-na-kupenda-pamoja-na-kitenzi-jina",33,{"id":173,"title":174,"slug":175,"language":9,"level":10,"displayOrder":176},"01a1c61d-2757-748f-8a5c-428081730207","Maagizo ya kawaida katika umoja","maagizo-ya-kawaida-katika-umoja",34,{"id":178,"title":179,"slug":180,"language":9,"level":181,"displayOrder":182},"01a1c61d-2861-7a54-9961-c12b23d349f4","Tofauti ya n, ng na ng'","tofauti-ya-n-ng-na-ng","A2",35,{"id":184,"title":185,"slug":186,"language":9,"level":181,"displayOrder":187},"01a1c61d-282d-7061-a1b7-d38b8c3fe574","Ngeli ya U: nomino za hali na vitu","ngeli-ya-u-nomino-za-hali-na-vitu",36,{"id":189,"title":190,"slug":191,"language":9,"level":181,"displayOrder":192},"01a1c61d-281a-72c5-962b-e41d59deb3b1","Ngeli ya KU: vitenzi-jina","ngeli-ya-ku-vitenzi-jina",37,{"id":194,"title":195,"slug":196,"language":9,"level":181,"displayOrder":197},"01a1c61d-26aa-7352-a516-43bad817857b","Kiunganishi -a cha uhusiano kwa ngeli","kiunganishi-a-cha-uhusiano-kwa-ngeli",38,{"id":199,"title":200,"slug":201,"language":9,"level":181,"displayOrder":202},"01a1c61d-28ec-7801-a163-6dbee90d0185","Upatanisho wa nomino za viumbe hai","upatanisho-wa-nomino-za-viumbe-hai",39,{"id":204,"title":205,"slug":206,"language":9,"level":181,"displayOrder":207},"01a1c61d-295c-794a-8913-212362ca5e0e","Vioneshi vya hapo awali kwa huyo, hicho na hiyo","vioneshi-vya-hapo-awali-kwa-huyo-hicho-na-hiyo",40,{"id":209,"title":210,"slug":211,"language":9,"level":181,"displayOrder":212},"01a1c61d-26ae-7a70-a5f9-e386a85443c0","Kiwakilishi chenyewe na maumbo yake","kiwakilishi-chenyewe-na-maumbo-yake",41,{"id":214,"title":215,"slug":216,"language":9,"level":181,"displayOrder":217},"01a1c61d-2681-7625-8a31-a5aa959b9cc0","Idadi kwa -ote, kila na baadhi ya","idadi-kwa-ote-kila-na-baadhi-ya",42,{"id":219,"title":220,"slug":221,"language":9,"level":181,"displayOrder":222},"01a1c61d-2697-73a4-9bd2-d9127b10ecbb","Kiasi kwa -ingi na -chache","kiasi-kwa-ingi-na-chache",43,{"id":224,"title":225,"slug":226,"language":9,"level":181,"displayOrder":227},"01a1c61d-27fc-7c74-a606-a70ce2aad945","Namba za mpangilio kwa -a kwanza","namba-za-mpangilio-kwa-a-kwanza",44,{"id":229,"title":230,"slug":231,"language":9,"level":181,"displayOrder":232},"01a1c61d-29af-75ee-9338-838807215d7e","Wakati uliopita kwa -li-","wakati-uliopita-kwa-li",45,{"id":234,"title":235,"slug":236,"language":9,"level":181,"displayOrder":237},"01a1c61d-28a6-74a1-a86c-d258fec97c84","Ukanushi wa wakati uliopita kwa -ku-","ukanushi-wa-wakati-uliopita-kwa-ku",46,{"id":239,"title":240,"slug":241,"language":9,"level":181,"displayOrder":242},"01a1c61d-29a5-7596-9256-1e8c35f7028b","Wakati ujao kwa -ta-","wakati-ujao-kwa-ta",47,{"id":244,"title":245,"slug":246,"language":9,"level":181,"displayOrder":247},"01a1c61d-28a1-78af-a789-f1fe43531f3b","Ukanushi wa wakati ujao","ukanushi-wa-wakati-ujao",48,{"id":249,"title":250,"slug":251,"language":9,"level":181,"displayOrder":252},"01a1c61d-2670-7d54-acde-bc2d90b90155","Hali timilifu kwa -me-","hali-timilifu-kwa-me",49,{"id":254,"title":255,"slug":256,"language":9,"level":181,"displayOrder":257},"01a1c61d-2665-7968-9ba7-6525e14732a8","Bado na ukanushi kwa -ja-","bado-na-ukanushi-kwa-ja",50,{"id":259,"title":260,"slug":261,"language":9,"level":181,"displayOrder":262},"01a1c61d-279c-7083-82be-c333f14e58f9","Mazoea kwa hu-","mazoea-kwa-hu",51,{"id":264,"title":265,"slug":266,"language":9,"level":181,"displayOrder":267},"01a1c61d-285d-77c6-96a2-6222b41aee66","Tofauti ya -li- na -me-","tofauti-ya-li-na-me",52,{"id":269,"title":270,"slug":271,"language":9,"level":181,"displayOrder":272},"01a1c61d-2984-75c3-ab32-542faca42571","Vitenzi vya silabi moja katika nyakati za msingi","vitenzi-vya-silabi-moja-katika-nyakati-za-msingi",53,{"id":274,"title":275,"slug":276,"language":9,"level":181,"displayOrder":277},"01a1c61d-2989-79ef-8feb-4c47b560e1ff","Vitenzi vyenye asili ya kigeni","vitenzi-vyenye-asili-ya-kigeni",54,{"id":279,"title":280,"slug":281,"language":9,"level":181,"displayOrder":282},"01a1c61d-2957-7262-b9c9-996161c8b92d","Viambishi vya yambwa kwa watu","viambishi-vya-yambwa-kwa-watu",55,{"id":284,"title":285,"slug":286,"language":9,"level":181,"displayOrder":287},"01a1c61d-2952-7678-913b-9cc68fe07822","Viambishi vya yambwa kwa vitu","viambishi-vya-yambwa-kwa-vitu",56,{"id":289,"title":290,"slug":291,"language":9,"level":181,"displayOrder":292},"01a1c61d-26da-7cd0-b226-049e5ab357ac","Kujirejelea kwa -ji-","kujirejelea-kwa-ji",57,{"id":294,"title":295,"slug":296,"language":9,"level":181,"displayOrder":297},"01a1c61d-275b-7267-8eef-f7f27994e8ed","Maagizo ya wingi kwa -eni","maagizo-ya-wingi-kwa-eni",58,{"id":299,"title":300,"slug":301,"language":9,"level":181,"displayOrder":302},"01a1c61d-2753-75a4-872a-93a44dd055f5","Maagizo hasi kwa usi- na msi-","maagizo-hasi-kwa-usi-na-msi",59,{"id":304,"title":305,"slug":306,"language":9,"level":181,"displayOrder":307},"01a1c61d-2774-746b-bdd5-199db4bb31c9","Maombi ya heshima kwa naomba na tafadhali","maombi-ya-heshima-kwa-naomba-na-tafadhali",60,{"id":309,"title":310,"slug":311,"language":9,"level":181,"displayOrder":312},"01a1c61d-28b6-78cc-8044-695cb699fa05","Ulinganisho kwa kuliko","ulinganisho-kwa-kuliko",61,{"id":314,"title":315,"slug":316,"language":9,"level":181,"displayOrder":317},"01a1c61d-2933-75df-896e-871a1b261cb7","Usawa kwa kama na sawa na","usawa-kwa-kama-na-sawa-na",62,{"id":319,"title":320,"slug":321,"language":9,"level":181,"displayOrder":322},"01a1c61d-26b3-74b3-85f8-152411bc8096","Kiwango kwa sana na mno","kiwango-kwa-sana-na-mno",63,{"id":324,"title":325,"slug":326,"language":9,"level":181,"displayOrder":327},"01a1c61d-2691-7f4f-bc74-0b81bc7a41e0","Kiambishi cha mahali -ni","kiambishi-cha-mahali-ni",64,{"id":329,"title":330,"slug":331,"language":9,"level":181,"displayOrder":332},"01a1c61d-2831-7272-bbbc-15914a70f2e8","Ngeli za mahali PA, KU na MU","ngeli-za-mahali-pa-ku-na-mu",65,{"id":334,"title":335,"slug":336,"language":9,"level":181,"displayOrder":337},"01a1c61d-26c5-7692-a70f-5ad9bcb069e1","Kuelekea na kutoka mahali","kuelekea-na-kutoka-mahali",66,{"id":339,"title":340,"slug":341,"language":9,"level":181,"displayOrder":342},"01a1c61d-283d-7bd4-8556-9f0dac0d6cd8","Sababu kwa kwa sababu","sababu-kwa-kwa-sababu",67,{"id":344,"title":345,"slug":346,"language":9,"level":181,"displayOrder":347},"01a1c61d-277d-7c0b-a1f4-976fe38ad8a9","Masharti ya msingi kwa kama","masharti-ya-msingi-kwa-kama",68,{"id":349,"title":350,"slug":351,"language":9,"level":181,"displayOrder":352},"01a1c61d-27e3-7420-99ee-cdce59f21cd3","Muda kwa kabla ya na baada ya","muda-kwa-kabla-ya-na-baada-ya",69,{"id":354,"title":355,"slug":356,"language":9,"level":181,"displayOrder":357},"01a1c61d-26fb-74bd-a8db-1cbe3465a9e4","Kusimulia kwa kwanza, halafu na mwisho","kusimulia-kwa-kwanza-halafu-na-mwisho",70,{"id":359,"title":360,"slug":361,"language":9,"level":362,"displayOrder":363},"01a1c61d-28dd-7089-ba6c-68dbb94b9702","Upatanisho wa ngeli za mahali katika vitenzi","upatanisho-wa-ngeli-za-mahali-katika-vitenzi","B1",71,{"id":365,"title":366,"slug":367,"language":9,"level":362,"displayOrder":368},"01a1c61d-28e7-7b35-ae75-ca64f1f6689b","Upatanisho wa nomino za U zenye wingi tofauti","upatanisho-wa-nomino-za-u-zenye-wingi-tofauti",72,{"id":370,"title":371,"slug":372,"language":9,"level":362,"displayOrder":373},"01a1c61d-299f-7b79-b666-06bdead8bee0","Viwakilishi vya kurejelea vilivyotajwa","viwakilishi-vya-kurejelea-vilivyotajwa",73,{"id":375,"title":376,"slug":377,"language":9,"level":362,"displayOrder":378},"01a1c61d-29c5-79a9-b27d-74380af68e57","Yoyote na maumbo yake kwa ngeli","yoyote-na-maumbo-yake-kwa-ngeli",74,{"id":380,"title":381,"slug":382,"language":9,"level":362,"displayOrder":383},"01a1c61d-2865-7a2b-aebb-045beaed713a","Tofauti ya -ote na -o-ote","tofauti-ya-ote-na-o-ote",75,{"id":385,"title":386,"slug":387,"language":9,"level":362,"displayOrder":388},"01a1c61d-2854-70bf-b002-8754f7fcf555","Tofauti ya -ingine na -ingineyo","tofauti-ya-ingine-na-ingineyo",76,{"id":390,"title":391,"slug":392,"language":9,"level":362,"displayOrder":393},"01a1c61d-266b-76bc-bfd3-a4d0d6c370f0","Hali tegemezi yenye kiishio -e","hali-tegemezi-yenye-kiishio-e",77,{"id":395,"title":396,"slug":397,"language":9,"level":362,"displayOrder":398},"01a1c61d-2883-77c3-aa3b-c78004ff1e58","Ukanushi wa hali tegemezi kwa -si-","ukanushi-wa-hali-tegemezi-kwa-si",78,{"id":400,"title":401,"slug":402,"language":9,"level":362,"displayOrder":403},"01a1c61d-27aa-7254-9d1f-3d661ea1bd0e","Mfuatano wa matukio kwa -ka-","mfuatano-wa-matukio-kwa-ka",79,{"id":405,"title":406,"slug":407,"language":9,"level":362,"displayOrder":408},"01a1c61d-2676-71e9-934e-4baacc2d99ff","Hali ya -ki- kwa wakati na sharti","hali-ya-ki-kwa-wakati-na-sharti",80,{"id":410,"title":411,"slug":412,"language":9,"level":362,"displayOrder":413},"01a1c61d-29aa-786f-8657-847e2ce8c128","Wakati uliopita endelevu kwa alikuwa ana-","wakati-uliopita-endelevu-kwa-alikuwa-ana",81,{"id":415,"title":416,"slug":417,"language":9,"level":362,"displayOrder":418},"01a1c61d-29b5-70b2-b834-9f4253124fe7","Wakati uliopita timilifu kwa alikuwa ame-","wakati-uliopita-timilifu-kwa-alikuwa-ame",82,{"id":420,"title":421,"slug":422,"language":9,"level":362,"displayOrder":423},"01a1c61d-274e-7aa3-8c98-f512bc5a22f9","Kuweza, kupaswa na kulazimika","kuweza-kupaswa-na-kulazimika",83,{"id":425,"title":426,"slug":427,"language":9,"level":362,"displayOrder":428},"01a1c61d-26ce-7d56-b832-1961071dd2c0","Kuendelea na kuanza kufanya jambo","kuendelea-na-kuanza-kufanya-jambo",84,{"id":430,"title":431,"slug":432,"language":9,"level":362,"displayOrder":433},"01a1c61d-2711-7ea2-bdb9-7d1e50e041ba","Kutendea kwa -ia na -ea","kutendea-kwa-ia-na-ea",85,{"id":435,"title":436,"slug":437,"language":9,"level":362,"displayOrder":438},"01a1c61d-2731-7c2d-b3d3-43b9d3a9b04e","Kutendwa kwa -wa","kutendwa-kwa-wa",86,{"id":440,"title":441,"slug":442,"language":9,"level":362,"displayOrder":443},"01a1c61d-2706-7426-9da1-dedd05080b35","Kutendana kwa -ana","kutendana-kwa-ana",87,{"id":445,"title":446,"slug":447,"language":9,"level":362,"displayOrder":448},"01a1c61d-2722-7d27-9b16-777642cc102a","Kutendesha kwa -isha na -esha","kutendesha-kwa-isha-na-esha",88,{"id":450,"title":451,"slug":452,"language":9,"level":362,"displayOrder":453},"01a1c61d-271d-7499-8a59-dcb4475d285a","Kutendeka kwa -ika na -eka","kutendeka-kwa-ika-na-eka",89,{"id":455,"title":456,"slug":457,"language":9,"level":362,"displayOrder":458},"01a1c61d-272c-7a29-9915-947fceb39a1f","Kutendua kwa -ua na -oa","kutendua-kwa-ua-na-oa",90,{"id":460,"title":461,"slug":462,"language":9,"level":362,"displayOrder":463},"01a1c61d-2969-7258-a008-75d156b2094c","Vishazi rejeshi kwa amba-","vishazi-rejeshi-kwa-amba",91,{"id":465,"title":466,"slug":467,"language":9,"level":362,"displayOrder":468},"01a1c61d-2906-75be-b926-f8128a27804a","Urejeshi ndani ya kitenzi katika wakati uliopo","urejeshi-ndani-ya-kitenzi-katika-wakati-uliopo",92,{"id":470,"title":471,"slug":472,"language":9,"level":362,"displayOrder":473},"01a1c61d-2901-7680-9bec-b847623eee26","Urejeshi ndani ya kitenzi katika wakati uliopita","urejeshi-ndani-ya-kitenzi-katika-wakati-uliopita",93,{"id":475,"title":476,"slug":477,"language":9,"level":362,"displayOrder":478},"01a1c61d-2928-72af-94ca-228137ab5435","Urejeshi wa wakati ujao kwa -taka-","urejeshi-wa-wakati-ujao-kwa-taka",94,{"id":480,"title":481,"slug":482,"language":9,"level":362,"displayOrder":483},"01a1c61d-2916-7f29-8f39-3443704faa96","Urejeshi wa mahali kwa ambapo","urejeshi-wa-mahali-kwa-ambapo",95,{"id":485,"title":486,"slug":487,"language":9,"level":362,"displayOrder":488},"01a1c61d-27ee-7317-ad8a-550f0dc0dff2","Nafasi ya kiambishi cha yambwa katika kitenzi","nafasi-ya-kiambishi-cha-yambwa-katika-kitenzi",96,{"id":490,"title":491,"slug":492,"language":9,"level":362,"displayOrder":493},"01a1c61d-28fc-7a07-81be-ecae8553364f","Urejeshi na kiambishi cha yambwa","urejeshi-na-kiambishi-cha-yambwa",97,{"id":495,"title":496,"slug":497,"language":9,"level":362,"displayOrder":498},"01a1c61d-276a-7686-b122-8b9e50fd4064","Madhumuni kwa ili","madhumuni-kwa-ili",98,{"id":500,"title":501,"slug":502,"language":9,"level":362,"displayOrder":503},"01a1c61d-2797-72ce-963c-5e782e6cc2ca","Matokeo kwa hivyo na kwa hiyo","matokeo-kwa-hivyo-na-kwa-hiyo",99,{"id":505,"title":506,"slug":507,"language":9,"level":362,"displayOrder":508},"01a1c61d-26e4-7d88-bc3d-1ff1b71415f0","Kukubali kikwazo kwa ingawa","kukubali-kikwazo-kwa-ingawa",100,{"id":510,"title":511,"slug":512,"language":9,"level":362,"displayOrder":513},"01a1c61d-268c-75df-866c-c4e4f832d7fa","Kauli taarifa kwa kwamba","kauli-taarifa-kwa-kwamba",101,{"id":515,"title":516,"slug":517,"language":9,"level":362,"displayOrder":518},"01a1c61d-26d5-7019-acff-140b728b3f0f","Kuhamisha yambwa mbele kwa msisitizo","kuhamisha-yambwa-mbele-kwa-msisitizo",102,{"id":520,"title":521,"slug":522,"language":9,"level":362,"displayOrder":523},"01a1c61d-26ea-7f4c-a57f-c477afd8e11f","Kurejelea watu katika simulizi","kurejelea-watu-katika-simulizi",103,{"id":525,"title":526,"slug":527,"language":9,"level":362,"displayOrder":528},"01a1c61d-267b-7c17-bb91-dccee62c273e","Heshima katika maombi na mapendekezo","heshima-katika-maombi-na-mapendekezo",104,{"id":530,"title":531,"slug":532,"language":9,"level":533,"displayOrder":534},"01a1c61d-2874-7ae1-8993-bce7a671ba3f","Udogo kwa KI-VI na ukubwa kwa JI-MA","udogo-kwa-ki-vi-na-ukubwa-kwa-ji-ma","B2",105,{"id":536,"title":537,"slug":538,"language":9,"level":533,"displayOrder":539},"01a1c61d-2808-76d0-a659-bc51832ae9e1","Ngeli na nomino za mkopo","ngeli-na-nomino-za-mkopo",106,{"id":541,"title":542,"slug":543,"language":9,"level":533,"displayOrder":544},"01a1c61d-28d6-731a-9871-8eb41911cb5f","Upatanisho wa majina ya uhusiano wa kifamilia","upatanisho-wa-majina-ya-uhusiano-wa-kifamilia",107,{"id":546,"title":547,"slug":548,"language":9,"level":533,"displayOrder":549},"01a1c61d-292d-7e7d-8544-4a4015f1d9e2","Usambazaji wa kiasi kwa kila mmoja na wote wawili","usambazaji-wa-kiasi-kwa-kila-mmoja-na-wote-wawili",108,{"id":551,"title":552,"slug":553,"language":9,"level":533,"displayOrder":554},"01a1c61d-27ca-71a3-8986-8fb5cf0d75b3","Mpangilio wa viambishi katika kitenzi changamano","mpangilio-wa-viambishi-katika-kitenzi-changamano",109,{"id":556,"title":557,"slug":558,"language":9,"level":533,"displayOrder":559},"01a1c61d-2782-7992-a902-46de04995d88","Masharti yasiyo hakika kwa -nge-","masharti-yasiyo-hakika-kwa-nge",110,{"id":561,"title":562,"slug":563,"language":9,"level":533,"displayOrder":564},"01a1c61d-2787-765e-bf10-724fcb22e544","Masharti yasiyotimia zamani kwa -ngali-","masharti-yasiyotimia-zamani-kwa-ngali",111,{"id":566,"title":567,"slug":568,"language":9,"level":533,"displayOrder":569},"01a1c61d-2892-7cef-8faa-a36955f8a028","Ukanushi wa masharti kwa -singe- na -singali-","ukanushi-wa-masharti-kwa-singe-na-singali",112,{"id":571,"title":572,"slug":573,"language":9,"level":533,"displayOrder":574},"01a1c61d-27af-7660-ac17-a1028e499373","Mfuatano wa wakati ujao kwa atakuwa ame-","mfuatano-wa-wakati-ujao-kwa-atakuwa-ame",113,{"id":576,"title":577,"slug":578,"language":9,"level":533,"displayOrder":579},"01a1c61d-26c9-7b31-a045-f51daf5a3214","Kueleza kitendo kinachokaribia kwa -karibia","kueleza-kitendo-kinachokaribia-kwa-karibia",114,{"id":581,"title":582,"slug":583,"language":9,"level":533,"displayOrder":584},"01a1c61d-2888-77d3-88c3-512a32376d12","Ukanushi wa jumla na ukanushi wa sehemu","ukanushi-wa-jumla-na-ukanushi-wa-sehemu",115,{"id":586,"title":587,"slug":588,"language":9,"level":533,"displayOrder":589},"01a1c61d-2858-755f-9608-97f28697c8b9","Tofauti ya kutendwa na kutendeka","tofauti-ya-kutendwa-na-kutendeka",116,{"id":591,"title":592,"slug":593,"language":9,"level":533,"displayOrder":594},"01a1c61d-2717-7a74-878a-01d907d8a78e","Kutendea: mnufaika, mahali na sababu","kutendea-mnufaika-mahali-na-sababu",117,{"id":596,"title":597,"slug":598,"language":9,"level":533,"displayOrder":599},"01a1c61d-2727-7d64-a78d-c413aaccf7e9","Kutendesha na ushiriki wa mtendaji","kutendesha-na-ushiriki-wa-mtendaji",118,{"id":601,"title":602,"slug":603,"language":9,"level":533,"displayOrder":604},"01a1c61d-27a0-7a00-9687-20fe354c3aee","Mchanganyiko wa kutendea na kutendwa","mchanganyiko-wa-kutendea-na-kutendwa",119,{"id":606,"title":607,"slug":608,"language":9,"level":533,"displayOrder":609},"01a1c61d-26f0-79bf-9918-7be25f7391ee","Kurudia kitenzi kwa matendo yanayojirudia","kurudia-kitenzi-kwa-matendo-yanayojirudia",120,{"id":611,"title":612,"slug":613,"language":9,"level":533,"displayOrder":614},"01a1c61d-2910-7dad-a045-2fdc5c34ba5c","Urejeshi wa jumla wenye kiambishi tamati","urejeshi-wa-jumla-wenye-kiambishi-tamati",121,{"id":616,"title":617,"slug":618,"language":9,"level":533,"displayOrder":619},"01a1c61d-287e-794b-9fb2-db490084b4d0","Ukanushi katika vishazi rejeshi","ukanushi-katika-vishazi-rejeshi",122,{"id":621,"title":622,"slug":623,"language":9,"level":533,"displayOrder":624},"01a1c61d-2922-7566-928b-f5f247246ab2","Urejeshi wa wakati kwa wakati ambapo","urejeshi-wa-wakati-kwa-wakati-ambapo",123,{"id":626,"title":627,"slug":628,"language":9,"level":533,"displayOrder":629},"01a1c61d-291c-79f6-9475-c61e46012735","Urejeshi wa namna kwa jinsi","urejeshi-wa-namna-kwa-jinsi",124,{"id":631,"title":632,"slug":633,"language":9,"level":533,"displayOrder":634},"01a1c61d-2778-7eae-a42d-3bf1015e68b6","Masharti kwa isipokuwa na mradi","masharti-kwa-isipokuwa-na-mradi",125,{"id":636,"title":637,"slug":638,"language":9,"level":533,"displayOrder":639},"01a1c61d-27e8-756f-8d65-2b8b6c94b29e","Muda kwa tangu na mpaka","muda-kwa-tangu-na-mpaka",126,{"id":641,"title":642,"slug":643,"language":9,"level":533,"displayOrder":644},"01a1c61d-297e-7bf4-ad41-3c60c975bfb9","Vishazi vya bila kufanya na bila ya kufanya","vishazi-vya-bila-kufanya-na-bila-ya-kufanya",127,{"id":646,"title":647,"slug":648,"language":9,"level":533,"displayOrder":649},"01a1c61d-2973-7c4b-a79b-7a0ecfe642ff","Vishazi tegemezi katika usemi wa taarifa","vishazi-tegemezi-katika-usemi-wa-taarifa",128,{"id":651,"title":652,"slug":653,"language":9,"level":533,"displayOrder":654},"01a1c61d-27dc-74f5-beb3-579302c4a0f0","Msisitizo kwa ndiye na ndicho","msisitizo-kwa-ndiye-na-ndicho",129,{"id":656,"title":657,"slug":658,"language":9,"level":533,"displayOrder":659},"01a1c61d-2897-7ab5-ae63-62657a1bcc32","Ukanushi wa msisitizo kwa siye na sicho","ukanushi-wa-msisitizo-kwa-siye-na-sicho",130,{"id":661,"title":662,"slug":663,"language":9,"level":533,"displayOrder":664},"01a1c61d-26bb-7e42-9f24-2e33c4712f82","Kuacha kiima kilicho wazi katika muktadha","kuacha-kiima-kilicho-wazi-katika-muktadha",131,{"id":666,"title":667,"slug":668,"language":9,"level":533,"displayOrder":669},"01a1c61d-298f-7166-a592-e6a98fc17023","Viunganishi vya kuongeza na kupinga hoja","viunganishi-vya-kuongeza-na-kupinga-hoja",132,{"id":671,"title":672,"slug":673,"language":9,"level":533,"displayOrder":674},"01a1c61d-26c0-7e69-9b6a-12bc24795540","Kubadilisha mtazamo katika simulizi","kubadilisha-mtazamo-katika-simulizi",133,{"id":676,"title":677,"slug":678,"language":9,"level":533,"displayOrder":679},"01a1c61d-286a-7598-be78-79ddfef8dd5b","Tofauti za mazungumzo na maandishi rasmi","tofauti-za-mazungumzo-na-maandishi-rasmi",134,{"id":681,"title":682,"slug":683,"language":9,"level":684,"displayOrder":685},"01a1c61d-2948-7a91-9177-1b57a548623d","Uundaji wa nomino dhahania kwa u-","uundaji-wa-nomino-dhahania-kwa-u","C1",135,{"id":687,"title":688,"slug":689,"language":9,"level":684,"displayOrder":690},"01a1c61d-28e2-7751-be3a-3977f0656b61","Upatanisho wa nomino ambatani na vifupisho","upatanisho-wa-nomino-ambatani-na-vifupisho",136,{"id":692,"title":693,"slug":694,"language":9,"level":684,"displayOrder":695},"01a1c61d-2839-7970-aa68-df666626d065","Rejea tata za viwakilishi katika matini","rejea-tata-za-viwakilishi-katika-matini",137,{"id":697,"title":698,"slug":699,"language":9,"level":684,"displayOrder":700},"01a1c61d-28f1-7aa0-a9e6-4dc123b2e1be","Upeo wa kila, wote na hata","upeo-wa-kila-wote-na-hata",138,{"id":702,"title":703,"slug":704,"language":9,"level":684,"displayOrder":705},"01a1c61d-27a5-74e7-b0a6-ba67656699cc","Mfuatano wa -ka- katika simulizi changamano","mfuatano-wa-ka-katika-simulizi-changamano",139,{"id":707,"title":708,"slug":709,"language":9,"level":684,"displayOrder":710},"01a1c61d-2835-758f-9edd-d13c8f40a9b2","Nyakati ambatani na mahali pa mtazamo","nyakati-ambatani-na-mahali-pa-mtazamo",140,{"id":712,"title":713,"slug":714,"language":9,"level":684,"displayOrder":715},"01a1c61d-28b0-7ed9-b475-abcd8503df26","Ukanushi wenye maana ya kusisitiza","ukanushi-wenye-maana-ya-kusisitiza",141,{"id":717,"title":718,"slug":719,"language":9,"level":684,"displayOrder":720},"01a1c61d-29bf-7b45-9be5-3bcb5451e7b4","Yambwa linalotajwa wazi na kiambishi chake","yambwa-linalotajwa-wazi-na-kiambishi-chake",142,{"id":722,"title":723,"slug":724,"language":9,"level":684,"displayOrder":725},"01a1c61d-27d0-7573-ac25-3a8eeb7a8c79","Mpangilio wa viambishi vya unyambulishaji","mpangilio-wa-viambishi-vya-unyambulishaji",143,{"id":727,"title":728,"slug":729,"language":9,"level":684,"displayOrder":730},"01a1c61d-275f-7258-9d9e-3dd10192ba69","Maana za kileksika zisizotabirika katika unyambulishaji","maana-za-kileksika-zisizotabirika-katika-unyambulishaji",144,{"id":732,"title":733,"slug":734,"language":9,"level":684,"displayOrder":735},"01a1c61d-270b-7f0c-87ec-0825608059f8","Kutendana na uwiano wa washiriki","kutendana-na-uwiano-wa-washiriki",145,{"id":737,"title":738,"slug":739,"language":9,"level":684,"displayOrder":740},"01a1c61d-296e-75ed-a4d0-80792475d8ba","Vishazi rejeshi vilivyopachikwa","vishazi-rejeshi-vilivyopachikwa",146,{"id":742,"title":743,"slug":744,"language":9,"level":684,"displayOrder":745},"01a1c61d-290b-73cc-b18f-44291d7768f3","Urejeshi wa jumla na maana ya mazoea","urejeshi-wa-jumla-na-maana-ya-mazoea",147,{"id":747,"title":748,"slug":749,"language":9,"level":684,"displayOrder":750},"01a1c61d-26f6-7209-9e43-843ee160eee2","Kushurutisha kwa hata kama na hata ikiwa","kushurutisha-kwa-hata-kama-na-hata-ikiwa",148,{"id":752,"title":753,"slug":754,"language":9,"level":684,"displayOrder":755},"01a1c61d-2841-7b62-adfa-191a0e9788ee","Sababu ya tukio na sababu ya kauli","sababu-ya-tukio-na-sababu-ya-kauli",149,{"id":757,"title":758,"slug":759,"language":9,"level":684,"displayOrder":760},"01a1c61d-28bb-7ebd-b8e2-6d6f6e5b299b","Ulinganisho wa hali kwa kana kwamba","ulinganisho-wa-hali-kwa-kana-kwamba",150,{"id":762,"title":763,"slug":764,"language":9,"level":684,"displayOrder":765},"01a1c61d-27d6-7272-8cd1-a6b2837758f7","Msisitizo kwa ndi- pamoja na urejeshi","msisitizo-kwa-ndi-pamoja-na-urejeshi",151,{"id":767,"title":768,"slug":769,"language":9,"level":684,"displayOrder":770},"01a1c61d-286f-782d-92b2-6eee58b95b1e","Ubadilishaji wa mpangilio kwa mada na taarifa mpya","ubadilishaji-wa-mpangilio-kwa-mada-na-taarifa-mpya",152,{"id":772,"title":773,"slug":774,"language":9,"level":684,"displayOrder":775},"01a1c61d-293e-76cf-9a4c-7259f0a3f03f","Ushikamani kwa urejeshi na udondoshaji","ushikamani-kwa-urejeshi-na-udondoshaji",153,{"id":777,"title":778,"slug":779,"language":9,"level":684,"displayOrder":780},"01a1c61d-284f-7bc9-83b7-eb0ece8a9eb7","Tahadhari katika madai kwa huenda na yaelekea","tahadhari-katika-madai-kwa-huenda-na-yaelekea",154,{"id":782,"title":783,"slug":784,"language":9,"level":684,"displayOrder":785},"01a1c61d-269b-7e72-84fa-756057a927b0","Kiswahili sanifu na tofauti za kikanda","kiswahili-sanifu-na-tofauti-za-kikanda",155,{"id":787,"title":788,"slug":789,"language":9,"level":684,"displayOrder":790},"01a1c61d-27bf-758e-89c2-f59d8ccf1676","Miundo ya methali katika mawasiliano","miundo-ya-methali-katika-mawasiliano",156,{"id":792,"title":793,"slug":794,"language":9,"level":795,"displayOrder":796},"01a1c61d-26a1-70ad-9a01-1da8fe52c1c9","Kitenzi kuwa katika miundo ya kifasihi","kitenzi-kuwa-katika-miundo-ya-kifasihi","C2",157,{"id":798,"title":799,"slug":800,"language":9,"level":795,"displayOrder":801},"01a1c61d-2764-7e63-b29c-b4b75a6ac2cb","Mabadiliko ya mtazamo wa wakati katika fasihi","mabadiliko-ya-mtazamo-wa-wakati-katika-fasihi",158,{"id":803,"title":804,"slug":805,"language":9,"level":795,"displayOrder":806},"01a1c61d-288d-766f-9ab5-4c060a9071ef","Ukanushi wa kimbalagha na tafsiri yake","ukanushi-wa-kimbalagha-na-tafsiri-yake",159,{"id":808,"title":809,"slug":810,"language":9,"level":795,"displayOrder":811},"01a1c61d-28ca-7ee4-ab7b-a001f56c43e3","Unyambulishaji ulioganda na mipaka ya uchanganuzi","unyambulishaji-ulioganda-na-mipaka-ya-uchanganuzi",160,{"id":813,"title":814,"slug":815,"language":9,"level":795,"displayOrder":816},"01a1c61d-28f7-72b1-be5c-83bac87e50a8","Urejeshi mfupi katika sajili rasmi na fasihi","urejeshi-mfupi-katika-sajili-rasmi-na-fasihi",161,{"id":818,"title":819,"slug":820,"language":9,"level":795,"displayOrder":821},"01a1c61d-2979-740b-87b2-32ba10a29c84","Vishazi vinavyokatiza sentensi na uwazi wa maana","vishazi-vinavyokatiza-sentensi-na-uwazi-wa-maana",162,{"id":823,"title":824,"slug":825,"language":9,"level":795,"displayOrder":826},"01a1c61d-2943-7bde-840e-4d2de117ea02","Utata wa muundo katika sentensi ndefu","utata-wa-muundo-katika-sentensi-ndefu",163,{"id":828,"title":829,"slug":830,"language":9,"level":795,"displayOrder":831},"01a1c61d-2879-79aa-a793-bc3001b6694a","Udondoshaji na usambamba katika hotuba","udondoshaji-na-usambamba-katika-hotuba",164,{"id":833,"title":834,"slug":835,"language":9,"level":795,"displayOrder":836},"01a1c61d-27c4-7608-86ff-1052c33d3374","Mpangilio wa kishairi na mipaka ya matumizi","mpangilio-wa-kishairi-na-mipaka-ya-matumizi",165,{"id":838,"title":839,"slug":840,"language":9,"level":795,"displayOrder":841},"01a1c61d-2938-7f41-af34-d6729787fff5","Usemi wa taarifa na sauti ya msimulizi","usemi-wa-taarifa-na-sauti-ya-msimulizi",166,{"id":843,"title":844,"slug":845,"language":9,"level":795,"displayOrder":846},"01a1c61d-2845-7d11-92b3-e8cd2d1bf4f5","Sarufi ya methali: maana halisi na matumizi","sarufi-ya-methali-maana-halisi-na-matumizi",167,{"id":848,"title":849,"slug":850,"language":9,"level":795,"displayOrder":851},"01a1c61d-27b9-7cf1-8ded-e2e88e3149a8","Miundo ya kale katika usomaji wa matini","miundo-ya-kale-katika-usomaji-wa-matini",168,{"id":536,"title":537,"slug":538,"seoDescription":853,"content":854,"language":9,"level":533,"displayOrder":539,"grammarTopics":855,"createdAt":860,"updatedAt":861,"totalExercises":36,"vocabularyLists":862,"readyImages":974},"Jifunze kutambua ngeli za nomino za mkopo, kuunda wingi wake na kuchagua upatanisho sahihi kwa vitu na watu bila kutegemea mwanzo wa neno pekee.","Nomino za mkopo ni nomino zilizotoka katika lugha nyingine na kuingia katika Kiswahili. Ili kuzitumia vizuri, unahitaji kujua wingi wake na upatanisho wake katika sentensi. Asili ya neno au herufi zake za mwanzo hazitoshi kuamua ngeli yake.\n\n## 1. Mkopo si ngeli moja\n\nNomino za mkopo hazikusanyiki katika ngeli moja. Zimeingia katika mifumo mbalimbali ya Kiswahili: **benki** haibadiliki katika wingi, **gari** huwa **magari**, na **kitabu** huwa **vitabu**.\n\nUnapojifunza nomino mpya, iunganishe na taarifa hizi:\n\n- umbo la umoja na la wingi;\n- upatanisho wa kioneshi, kivumishi na kitenzi;\n- maana yake, hasa ikiwa inataja mtu.\n\n:::example\n**Benki hii imefungwa.** → **Benki hizi zimefungwa.**\n\n**Gari hili limefika.** → **Magari haya yamefika.**\n\n**Kitabu hiki kimepotea.** → **Vitabu hivi vimepotea.**\n:::\n\n## 2. Mifumo ya kawaida ya umoja na wingi\n\nJedwali hili linaonyesha baadhi ya nomino za mkopo zinazotumika katika Kiswahili sanifu. Mifano inaonyesha ngeli kwa umbo la nomino pamoja na upatanisho wake.\n\n| Ngeli kwa umbo | Umoja | Wingi | Upatanisho wa umoja | Upatanisho wa wingi |\n| --- | --- | --- | --- | --- |\n| N-N | benki | benki | benki hii inafunguliwa | benki hizi zinafunguliwa |\n| N-N | redio | redio | redio hii inafanya kazi | redio hizi zinafanya kazi |\n| N-N | kompyuta | kompyuta | kompyuta hii imeharibika | kompyuta hizi zimeharibika |\n| JI-MA | gari | magari | gari hili limefika | magari haya yamefika |\n| JI-MA | shati | mashati | shati hili limekauka | mashati haya yamekauka |\n| KI-VI | kitabu | vitabu | kitabu hiki kimepotea | vitabu hivi vimepotea |\n\nKatika mifano ya N-N, umbo la nomino halibadiliki, lakini **hii\u002Fhizi**, **i-\u002Fzi-** na viambishi vingine vinaonyesha idadi. Jina la ngeli N-N halimaanishi kwamba kila nomino yake lazima ianze kwa herufi **n**.\n\nKatika **gari\u002Fmagari** na **shati\u002Fmashati**, umoja hauna kiambishi kinachoonekana cha **ji-**. Wingi wa **ma-** na upatanisho wa **li-\u002Fya-** vinasaidia kutambua ngeli.\n\n## 3. Upatanisho hauishii kwenye kitenzi\n\nNgeli huathiri pia maneno yanayoandamana na nomino. Usibadili nomino kuwa wingi huku ukiacha maneno mengine katika umoja.\n\n:::example\n**Kompyuta yangu mpya imeharibika.**\n\n**Kompyuta zangu mpya zimeharibika.**\n\n**Shati langu jipya limekauka.**\n\n**Mashati yangu mapya yamekauka.**\n\n**Kitabu changu kipya kimepotea.**\n\n**Vitabu vyangu vipya vimepotea.**\n:::\n\nKatika jozi ya kwanza, **kompyuta** na **mpya** zina umbo lilelile katika umoja na wingi. Hata hivyo, **yangu\u002Fzangu** na **imeharibika\u002Fzimeharibika** zinaonyesha tofauti ya idadi. Kwa hiyo, usitumie neno moja pekee kutambua ngeli au idadi.\n\n## 4. Majina ya watu: umbo na upatanisho\n\nBaadhi ya nomino za mkopo zinazotaja watu zina wingi wa **ma-**, lakini hutumia upatanisho wa watu. Kwa nomino hizi, tofautisha **umbo la nomino** na **upatanisho wake**.\n\n| Umoja | Wingi | Sentensi ya umoja | Sentensi ya wingi |\n| --- | --- | --- | --- |\n| dereva | madereva | dereva huyu mpya amefika | madereva hawa wapya wamefika |\n| daktari | madaktari | daktari wetu yuko hapa | madaktari wetu wako hapa |\n| waziri | mawaziri | waziri huyu amesema | mawaziri hawa wamesema |\n\n**Madereva** ina **ma-**, lakini tunasema **madereva hawa wamefika**, si **madereva haya yamefika**, tunapozungumzia watu.\n\n:::note\nJedwali hili linahusu majina ya watu yaliyoonyeshwa. Si kanuni kwamba kila nomino yenye wingi wa **ma-** hutumia upatanisho wa watu: **magari haya yamefika** ni sahihi kwa sababu magari si watu.\n:::\n\n## 5. Usikisie kwa mwanzo wa neno\n\nHerufi za mwanzo zinaweza kufanana na kiambishi cha ngeli bila kuwa kiambishi hicho. Kwa mfano, **video** huanza kwa **vi-**, lakini si wingi wa nomino ya KI-VI. Tunasema **video hii** na **video hizi**.\n\nVilevile, usiongeze **ma-** kwa kila nomino ya mkopo ili kupata wingi. Katika matumizi sanifu ya kawaida, tunasema **kompyuta mbili**, si **makompyuta mawili**.\n\n:::warning\n✓ **Kompyuta hizi mbili zimeharibika.**\n\n✗ **Kompyuta haya mawili yameharibika.**\n\n**Kompyuta** inahitaji upatanisho wa N-N katika matumizi haya. Kutobadilika kwa nomino hakumaanishi kwamba unaweza kuchagua upatanisho wowote.\n:::\n\nKwa baadhi ya mikopo mipya, matumizi yanaweza kutofautiana kati ya wazungumzaji au sajili. Ukikuta maumbo yanayotofautiana, hakiki wingi na ngeli katika kamusi ya Kiswahili sanifu; usichukulie umbo moja ulilosikia kuwa kanuni ya mikopo yote.\n\n## 6. Njia fupi ya kuchagua ngeli\n\n1. **Tambua maana:** je, nomino inataja mtu au kitu?\n2. **Hakiki umoja na wingi:** benki\u002Fbenki, gari\u002Fmagari, kitabu\u002Fvitabu, dereva\u002Fmadereva.\n3. **Jaribu upatanisho katika sentensi:** benki hizi zimefungwa; magari haya yamefika; vitabu hivi vimepotea; madereva hawa wamefika.\n4. **Kagua maneno yote yanayohusika:** vioneshi, vivumishi, vimilikishi na vitenzi.\n\nKumbuka: **asili ya kigeni haiamui ngeli**. Jifunze nomino pamoja na wingi wake na mfano wa upatanisho wake.",[856],{"id":857,"name":537,"level":533,"language":9,"isCompleted":858,"completionPercentage":859,"totalExercises":36,"completedExercises":859},"01a1c61d-25fc-701a-a9c9-449d43ac317d",false,0,"2026-11-10T15:39:21+00:00","2026-11-10T17:57:01+00:00",[863],{"id":864,"title":537,"vocabularyListWords":865,"isPublished":877},"01a1c61d-78d5-7d13-be17-3fee674f811c",[866,878,892,902,916,926,940,950,960],{"id":867,"vocabularyWord":868,"displayOrder":11},"01a1c61d-78d5-7d73-be17-3fee6765326f",{"id":869,"word":870,"frequency":46,"level":10,"language":9,"partsOfSpeech":871,"audio":858},"01a1c61d-5a5d-7eec-a509-311bfcbdc0eb","benki",[872],{"id":873,"partOfSpeech":874,"definition":875,"exampleSentences":876,"isPrimary":877,"meaningOrder":11},"01a1c695-fd7d-7f61-b320-c0393dbf570d","NOUN","Taasisi ya fedha ambako watu huweka akiba, huchukua mikopo na kupata huduma nyingine za fedha.","Baba yangu anafanya kazi katika benki.\nNitakwenda benki kesho asubuhi kuchukua pesa.\nBenki hii iko karibu na soko kuu.",true,{"id":879,"vocabularyWord":880,"displayOrder":16},"01a1c61d-78d5-7da7-be17-3fee683e3570",{"id":881,"word":882,"frequency":46,"level":10,"language":9,"partsOfSpeech":883,"audio":858},"01a1c61d-5b67-7051-a7d3-aba3149ccdac","redio",[884,888],{"id":885,"partOfSpeech":874,"definition":886,"exampleSentences":887,"isPrimary":877,"meaningOrder":11},"01a1c695-ff39-7c7f-966e-6a0d4f3c0ecd","Kifaa cha umeme kinachopokea sauti kama habari na muziki kutoka mbali kwa njia ya mawimbi hewani.","Baba anasikiliza redio kila asubuhi.\nNyumbani kwetu tuna redio ndogo jikoni.\nRedio yangu inatumia betri.",{"id":889,"partOfSpeech":874,"definition":890,"exampleSentences":891,"isPrimary":858,"meaningOrder":16},"01a1c695-ff39-7cc3-966e-6a0d4fe84d82","Kituo au mfumo unaotangaza vipindi vya sauti kwa watu wengi, kama vile habari, muziki na mazungumzo.","Redio ya taifa hutangaza habari kila saa.\nDada yangu anafanya kazi katika redio moja jijini Dar es Salaam.\nNilisikia tangazo hilo kwenye redio.",{"id":893,"vocabularyWord":894,"displayOrder":21},"01a1c61d-78d5-7ddb-be17-3fee693c4935",{"id":895,"word":896,"frequency":46,"level":10,"language":9,"partsOfSpeech":897,"audio":858},"01a1c61d-5aa4-7f26-9ef5-e80414fd0c84","kompyuta",[898],{"id":899,"partOfSpeech":874,"definition":900,"exampleSentences":901,"isPrimary":877,"meaningOrder":11},"01a1c695-fd83-73eb-8cd4-8b8901b70ae8","Mashine ya kielektroniki inayotumiwa kuhifadhi taarifa, kufanya kazi mbalimbali, kuandika, kutafuta habari na kuwasiliana.","Baba ananunua kompyuta mpya kwa ajili ya kazi.\nMwalimu anatumia kompyuta darasani kila siku.\nKompyuta yangu iko mezani.",{"id":903,"vocabularyWord":904,"displayOrder":26},"01a1c61d-78d5-7dfb-be17-3fee69f3a131",{"id":905,"word":906,"frequency":51,"level":10,"language":9,"partsOfSpeech":907,"audio":858},"01a1c61d-5a6c-7774-8835-d2f35eac9961","gari",[908,912],{"id":909,"partOfSpeech":874,"definition":910,"exampleSentences":911,"isPrimary":877,"meaningOrder":11},"01a1c695-fd7f-70a8-a052-4e5148805e17","Chombo chenye magurudumu na injini kinachotumika kusafirisha watu au mizigo barabarani.","Baba ana gari jipya jekundu.\nGari letu limeharibika njiani.\nTulisafiri kwa gari kutoka Dar es Salaam hadi Morogoro.",{"id":913,"partOfSpeech":874,"definition":914,"exampleSentences":915,"isPrimary":858,"meaningOrder":16},"01a1c695-fd7f-70f4-a052-4e5148c21a06","Chombo chenye magurudumu kinachovutwa na wanyama au kusukumwa, kinachobeba watu au mizigo, kama vile gari la ng'ombe au gari la moshi (treni).","Mkulima alipakia mazao kwenye gari la ng'ombe.\nGari la moshi linaondoka saa mbili asubuhi.\nWatoto walifurahi kupanda gari la farasi.",{"id":917,"vocabularyWord":918,"displayOrder":31},"01a1c61d-78d5-7e1b-be17-3fee6a148d07",{"id":919,"word":920,"frequency":46,"level":10,"language":9,"partsOfSpeech":921,"audio":858},"01a1c61d-5b6d-764e-b906-e7194bc7414c","shati",[922],{"id":923,"partOfSpeech":874,"definition":924,"exampleSentences":925,"isPrimary":877,"meaningOrder":11},"01a1c695-ff3a-73f7-8535-3957c77762bb","Vazi la kuvaa juu ya mwili, lenye mikono na kola, linalofungwa mbele kwa vifungo; huvaliwa na wanaume na wanawake.","Baba amevaa shati jeupe leo.\nNilinunua shati jipya sokoni.\nTafadhali piga pasi shati langu kabla ya kwenda kazini.",{"id":927,"vocabularyWord":928,"displayOrder":36},"01a1c61d-78d5-7e37-be17-3fee6a848345",{"id":929,"word":930,"frequency":51,"level":10,"language":9,"partsOfSpeech":931,"audio":858},"01a1c61d-5aa1-788d-86ac-c1af28c4a1da","kitabu",[932,936],{"id":933,"partOfSpeech":874,"definition":934,"exampleSentences":935,"isPrimary":877,"meaningOrder":11},"01a1c695-fd83-7013-8cd4-8b88fe7e9413","Kitu kilichotengenezwa kwa karatasi nyingi zilizoshonwa pamoja na kuwa na maandishi ndani yake, kinachotumika kusoma au kuandika.","Ninasoma kitabu cha hadithi kila usiku.\nMwalimu alinipa kitabu kipya cha Kiswahili.\nKitabu hiki kiko mezani.",{"id":937,"partOfSpeech":874,"definition":938,"exampleSentences":939,"isPrimary":858,"meaningOrder":16},"01a1c695-fd83-705f-8cd4-8b88fed14ffc","Maandishi matakatifu ya dini, kama vile Biblia au Kurani.","Waumini wanasoma kitabu kitakatifu msikitini.\nBibi yangu huweka kitabu chake cha dini karibu na kitanda.\nKitabu hicho kinafundisha maadili mema.",{"id":941,"vocabularyWord":942,"displayOrder":41},"01a1c61d-78d5-7e53-be17-3fee6a9268bf",{"id":943,"word":944,"frequency":46,"level":181,"language":9,"partsOfSpeech":945,"audio":858},"01a1c61d-5c00-78bb-9445-694ab5333d6f","dereva",[946],{"id":947,"partOfSpeech":874,"definition":948,"exampleSentences":949,"isPrimary":877,"meaningOrder":11},"01a1c696-00f0-7e2f-a402-683c21538132","Mtu anayeendesha gari, basi, lori au chombo kingine cha usafiri barabarani, hasa kama kazi yake.","Dereva wa basi alisimama kituoni.\nBaba yangu ni dereva wa teksi mjini Dar es Salaam.\nMadereva wanapaswa kufuata sheria za barabarani.",{"id":951,"vocabularyWord":952,"displayOrder":46},"01a1c61d-78d5-7e73-be17-3fee6adc73f2",{"id":953,"word":954,"frequency":46,"level":10,"language":9,"partsOfSpeech":955,"audio":858},"01a1c61d-5a66-7465-a64a-d9197b1a8568","daktari",[956],{"id":957,"partOfSpeech":874,"definition":958,"exampleSentences":959,"isPrimary":877,"meaningOrder":11},"01a1c695-fd7e-79dc-8f11-2cb40795383a","Mtu aliyesomea na kupata kazi ya kuwatibu wagonjwa na kuwapa dawa hospitalini au kliniki.","Daktari anamsaidia mgonjwa hospitalini.\nMama yangu ni daktari katika kijiji chetu.\nNilikwenda kwa daktari kwa sababu ya homa.",{"id":961,"vocabularyWord":962,"displayOrder":51},"01a1c61d-78d5-7e8f-be17-3fee6b9e865f",{"id":963,"word":964,"frequency":46,"level":362,"language":9,"partsOfSpeech":965,"audio":858},"01a1c61d-5e0e-7013-9c1b-cb3534858778","waziri",[966,970],{"id":967,"partOfSpeech":874,"definition":968,"exampleSentences":969,"isPrimary":877,"meaningOrder":11},"01a1c696-064b-715b-a513-64968634abfb","Kiongozi wa serikali anayeongoza wizara fulani au anayemsaidia mkuu wa nchi kuendesha shughuli za serikali; mtu aliyeteuliwa kusimamia idara kubwa ya serikali.","Waziri wa elimu alitembelea shule kadhaa mkoani Arusha.\nRais alimteua waziri mpya wa fedha jana asubuhi.\nMawaziri wote walikutana bungeni kujadili bajeti ya mwaka huu.",{"id":971,"partOfSpeech":874,"definition":972,"exampleSentences":973,"isPrimary":858,"meaningOrder":16},"01a1c696-064b-71a7-a513-649686568974","Mshauri mkuu wa mfalme au sultani katika himaya za zamani, aliyesaidia kutawala na kutoa ushauri wa kisiasa.","Sultani alimwita waziri wake ili amshauri kuhusu vita.\nKatika hadithi hiyo, waziri mjanja alimwokoa mfalme kutoka kwenye hila za adui.\nWaziri wa mfalme alikuwa mtu mwenye hekima kubwa.",[],null,[977,986,992,999,1005,1012],{"@id":978,"@type":979,"id":980,"grammarPage":981,"title":982,"instructions":983,"displayOrder":859,"type":984,"questionCount":66,"blankCount":66,"isCompleted":858,"ogImageUrl":985},"\u002Fapi\u002Fgrammar_exercises\u002F01a1c61d-3fda-701b-81bc-a4ac32d2ba1b","GrammarExercise","01a1c61d-3fda-701b-81bc-a4ac32d2ba1b","\u002Fapi\u002Fgrammar_pages\u002F01a1c61d-2808-76d0-a659-bc51832ae9e1","Nomino za vitu: wingi na upatanisho","Chagua jibu linalokamilisha kila sentensi kwa Kiswahili sanifu. Zingatia idadi na ngeli ya nomino.","word_select","\u002Fuploads\u002Fimages\u002Fgpimg_f58c5994-d6f0-404d-b924-d408f7c705cb_hero.webp?v=1794325168",{"@id":987,"@type":979,"id":988,"grammarPage":981,"title":989,"instructions":990,"displayOrder":11,"type":984,"questionCount":66,"blankCount":81,"isCompleted":858,"ogImageUrl":991},"\u002Fapi\u002Fgrammar_exercises\u002F01a1c61d-3fec-7274-9918-c43444ed5c6d","01a1c61d-3fec-7274-9918-c43444ed5c6d","Watu na vitu: linganisha upatanisho","Chagua maneno yanayolingana na nomino kwa Kiswahili sanifu cha kawaida. Tofautisha majina ya watu na ya vitu, kisha kagua sentensi nzima.","\u002Fuploads\u002Fimages\u002Fgpimg_201eb987-60c0-4f90-b792-0ad6145f46de_hero.webp?v=1794325168",{"@id":993,"@type":979,"id":994,"grammarPage":981,"title":995,"instructions":996,"displayOrder":16,"type":997,"questionCount":61,"blankCount":61,"isCompleted":858,"ogImageUrl":998},"\u002Fapi\u002Fgrammar_exercises\u002F01a1c61d-4002-75d5-a71b-3ac72e46f655","01a1c61d-4002-75d5-a71b-3ac72e46f655","Panga nomino, kioneshi na kitenzi","Panga vipande ili kuunda sentensi sahihi. Kuna neno moja la ziada katika kila swali; zingatia upatanisho wa nomino na maneno yanayoandamana nayo.","sentence_builder","\u002Fuploads\u002Fimages\u002Fgpimg_663f0dc9-4d2d-455d-a794-8e617cbe9ead_hero.webp?v=1794325168",{"@id":1000,"@type":979,"id":1001,"grammarPage":981,"title":1002,"instructions":1003,"displayOrder":21,"type":997,"questionCount":61,"blankCount":61,"isCompleted":858,"ogImageUrl":1004},"\u002Fapi\u002Fgrammar_exercises\u002F01a1c61d-4011-78a9-806a-a0bf2906ff81","01a1c61d-4011-78a9-806a-a0bf2906ff81","Panga nomino na maneno yanayoieleza","Panga vipande ili kuunda sentensi sahihi. Kuna neno moja la ziada katika kila swali; zingatia upatanisho wa vimilikishi, vivumishi, vioneshi na vitenzi.","\u002Fuploads\u002Fimages\u002Fgpimg_355612bd-ab21-4f6b-8c02-fa8e6d5ab224_hero.webp?v=1794325168",{"@id":1006,"@type":979,"id":1007,"grammarPage":981,"title":1008,"instructions":1009,"displayOrder":26,"type":1010,"questionCount":46,"blankCount":859,"isCompleted":858,"ogImageUrl":1011},"\u002Fapi\u002Fgrammar_exercises\u002F01a1c61d-4021-7c28-817e-176563ed087d","01a1c61d-4021-7c28-817e-176563ed087d","Vitu vya kila siku: tafuta kosa la ngeli","Tafuta neno moja lenye kosa katika kila sentensi, kisha chagua marekebisho yake.","find_and_fix","\u002Fuploads\u002Fimages\u002Fgpimg_994d5ce2-c84b-4141-ae85-718a3fc5fa3d_hero.webp?v=1794325168",{"@id":1013,"@type":979,"id":1014,"grammarPage":981,"title":1015,"instructions":1016,"displayOrder":31,"type":1010,"questionCount":46,"blankCount":859,"isCompleted":858,"ogImageUrl":1017},"\u002Fapi\u002Fgrammar_exercises\u002F01a1c61d-4028-78fc-9efa-0a08c23d71a7","01a1c61d-4028-78fc-9efa-0a08c23d71a7","Watu na vitu: tafuta upatanisho usiofaa","Tafuta neno moja lenye kosa, kisha chagua marekebisho. Zingatia tofauti kati ya majina ya watu na majina ya vitu.","\u002Fuploads\u002Fimages\u002Fgpimg_86545a69-1b80-45c1-ba70-6a2be7df690a_hero.webp?v=1794325168",{"id":980,"grammarPage":981,"title":982,"instructions":983,"seoTitle":1019,"seoDescription":1020,"displayOrder":859,"type":984,"questions":1021,"ogImageUrl":985},"Nomino za mkopo: chagua wingi na upatanisho","Fanya mazoezi ya ngeli za nomino za mkopo kwa kuchagua maneno katika nafasi wazi za sentensi kuhusu benki, redio, magari, mashati na vitabu vya shule.",[1022],{"id":1023,"sentenceTemplate":1024,"displayOrder":859,"explanation":1025,"exampleSentence":1026,"blanks":1027},"01a1c61d-3fda-7207-81bc-a4ac35123ac5","Kampuni imenunua __1__ matatu ya kusafirisha mizigo.","Matatu inaonyesha wingi wa JI-MA. Wingi wa gari ni magari; vigari si wingi wa kawaida unaolingana na matatu.","Magari ya wageni yameegeshwa nje.",[1028],{"id":1029,"blankNumber":11,"options":1030},"01a1c61d-3fda-71b3-81bc-a4ac3489e870",[1031,1033,1036],{"id":1032,"optionText":906,"isCorrect":858,"displayOrder":859},"01a1c61d-3fda-7117-81bc-a4ac33a8694d",{"id":1034,"optionText":1035,"isCorrect":877,"displayOrder":11},"01a1c61d-3fda-715b-81bc-a4ac33c0542e","magari",{"id":1037,"optionText":1038,"isCorrect":858,"displayOrder":16},"01a1c61d-3fda-7187-81bc-a4ac34828d49","vigari",{"html":1040,"toc":1041},"\u003Cp>Nomino za mkopo ni nomino zilizotoka katika lugha nyingine na kuingia katika Kiswahili. Ili kuzitumia vizuri, unahitaji kujua wingi wake na upatanisho wake katika sentensi. Asili ya neno au herufi zake za mwanzo hazitoshi kuamua ngeli yake.\u003C\u002Fp>\n\u003Ch2 id=\"mkopo-si-ngeli-moja\">\u003Cspan class=\"section-number\" aria-hidden=\"true\">1.\u003C\u002Fspan>Mkopo si ngeli moja\u003C\u002Fh2>\n\u003Cp>Nomino za mkopo hazikusanyiki katika ngeli moja. Zimeingia katika mifumo mbalimbali ya Kiswahili: \u003Cstrong>benki\u003C\u002Fstrong> haibadiliki katika wingi, \u003Cstrong>gari\u003C\u002Fstrong> huwa \u003Cstrong>magari\u003C\u002Fstrong>, na \u003Cstrong>kitabu\u003C\u002Fstrong> huwa \u003Cstrong>vitabu\u003C\u002Fstrong>.\u003C\u002Fp>\n\u003Cp>Unapojifunza nomino mpya, iunganishe na taarifa hizi:\u003C\u002Fp>\n\u003Cul>\n\u003Cli>umbo la umoja na la wingi;\u003C\u002Fli>\n\u003Cli>upatanisho wa kioneshi, kivumishi na kitenzi;\u003C\u002Fli>\n\u003Cli>maana yake, hasa ikiwa inataja mtu.\u003C\u002Fli>\n\u003C\u002Ful>\n\u003Cdiv class=\"grammar-callout grammar-callout--example\">\u003Cp>\u003Cstrong>Benki hii imefungwa.\u003C\u002Fstrong> → \u003Cstrong>Benki hizi zimefungwa.\u003C\u002Fstrong>\u003C\u002Fp>\n\u003Cp>\u003Cstrong>Gari hili limefika.\u003C\u002Fstrong> → \u003Cstrong>Magari haya yamefika.\u003C\u002Fstrong>\u003C\u002Fp>\n\u003Cp>\u003Cstrong>Kitabu hiki kimepotea.\u003C\u002Fstrong> → \u003Cstrong>Vitabu hivi vimepotea.\u003C\u002Fstrong>\u003C\u002Fp>\n\u003C\u002Fdiv>\n\u003Ch2 id=\"mifumo-ya-kawaida-ya-umoja-na-wingi\">\u003Cspan class=\"section-number\" aria-hidden=\"true\">2.\u003C\u002Fspan>Mifumo ya kawaida ya umoja na wingi\u003C\u002Fh2>\n\u003Cp>Jedwali hili linaonyesha baadhi ya nomino za mkopo zinazotumika katika Kiswahili sanifu. Mifano inaonyesha ngeli kwa umbo la nomino pamoja na upatanisho wake.\u003C\u002Fp>\n\u003Ctable>\n\u003Cthead>\n\u003Ctr>\n\u003Cth>Ngeli kwa umbo\u003C\u002Fth>\n\u003Cth>Umoja\u003C\u002Fth>\n\u003Cth>Wingi\u003C\u002Fth>\n\u003Cth>Upatanisho wa umoja\u003C\u002Fth>\n\u003Cth>Upatanisho wa wingi\u003C\u002Fth>\n\u003C\u002Ftr>\n\u003C\u002Fthead>\n\u003Ctbody>\u003Ctr>\n\u003Ctd>N-N\u003C\u002Ftd>\n\u003Ctd>benki\u003C\u002Ftd>\n\u003Ctd>benki\u003C\u002Ftd>\n\u003Ctd>benki hii inafunguliwa\u003C\u002Ftd>\n\u003Ctd>benki hizi zinafunguliwa\u003C\u002Ftd>\n\u003C\u002Ftr>\n\u003Ctr>\n\u003Ctd>N-N\u003C\u002Ftd>\n\u003Ctd>redio\u003C\u002Ftd>\n\u003Ctd>redio\u003C\u002Ftd>\n\u003Ctd>redio hii inafanya kazi\u003C\u002Ftd>\n\u003Ctd>redio hizi zinafanya kazi\u003C\u002Ftd>\n\u003C\u002Ftr>\n\u003Ctr>\n\u003Ctd>N-N\u003C\u002Ftd>\n\u003Ctd>kompyuta\u003C\u002Ftd>\n\u003Ctd>kompyuta\u003C\u002Ftd>\n\u003Ctd>kompyuta hii imeharibika\u003C\u002Ftd>\n\u003Ctd>kompyuta hizi zimeharibika\u003C\u002Ftd>\n\u003C\u002Ftr>\n\u003Ctr>\n\u003Ctd>JI-MA\u003C\u002Ftd>\n\u003Ctd>gari\u003C\u002Ftd>\n\u003Ctd>magari\u003C\u002Ftd>\n\u003Ctd>gari hili limefika\u003C\u002Ftd>\n\u003Ctd>magari haya yamefika\u003C\u002Ftd>\n\u003C\u002Ftr>\n\u003Ctr>\n\u003Ctd>JI-MA\u003C\u002Ftd>\n\u003Ctd>shati\u003C\u002Ftd>\n\u003Ctd>mashati\u003C\u002Ftd>\n\u003Ctd>shati hili limekauka\u003C\u002Ftd>\n\u003Ctd>mashati haya yamekauka\u003C\u002Ftd>\n\u003C\u002Ftr>\n\u003Ctr>\n\u003Ctd>KI-VI\u003C\u002Ftd>\n\u003Ctd>kitabu\u003C\u002Ftd>\n\u003Ctd>vitabu\u003C\u002Ftd>\n\u003Ctd>kitabu hiki kimepotea\u003C\u002Ftd>\n\u003Ctd>vitabu hivi vimepotea\u003C\u002Ftd>\n\u003C\u002Ftr>\n\u003C\u002Ftbody>\u003C\u002Ftable>\n\u003Cp>Katika mifano ya N-N, umbo la nomino halibadiliki, lakini \u003Cstrong>hii\u002Fhizi\u003C\u002Fstrong>, \u003Cstrong>i-\u002Fzi-\u003C\u002Fstrong> na viambishi vingine vinaonyesha idadi. Jina la ngeli N-N halimaanishi kwamba kila nomino yake lazima ianze kwa herufi \u003Cstrong>n\u003C\u002Fstrong>.\u003C\u002Fp>\n\u003Cp>Katika \u003Cstrong>gari\u002Fmagari\u003C\u002Fstrong> na \u003Cstrong>shati\u002Fmashati\u003C\u002Fstrong>, umoja hauna kiambishi kinachoonekana cha \u003Cstrong>ji-\u003C\u002Fstrong>. Wingi wa \u003Cstrong>ma-\u003C\u002Fstrong> na upatanisho wa \u003Cstrong>li-\u002Fya-\u003C\u002Fstrong> vinasaidia kutambua ngeli.\u003C\u002Fp>\n\u003Ch2 id=\"upatanisho-hauishii-kwenye-kitenzi\">\u003Cspan class=\"section-number\" aria-hidden=\"true\">3.\u003C\u002Fspan>Upatanisho hauishii kwenye kitenzi\u003C\u002Fh2>\n\u003Cp>Ngeli huathiri pia maneno yanayoandamana na nomino. Usibadili nomino kuwa wingi huku ukiacha maneno mengine katika umoja.\u003C\u002Fp>\n\u003Cdiv class=\"grammar-callout grammar-callout--example\">\u003Cp>\u003Cstrong>Kompyuta yangu mpya imeharibika.\u003C\u002Fstrong>\u003C\u002Fp>\n\u003Cp>\u003Cstrong>Kompyuta zangu mpya zimeharibika.\u003C\u002Fstrong>\u003C\u002Fp>\n\u003Cp>\u003Cstrong>Shati langu jipya limekauka.\u003C\u002Fstrong>\u003C\u002Fp>\n\u003Cp>\u003Cstrong>Mashati yangu mapya yamekauka.\u003C\u002Fstrong>\u003C\u002Fp>\n\u003Cp>\u003Cstrong>Kitabu changu kipya kimepotea.\u003C\u002Fstrong>\u003C\u002Fp>\n\u003Cp>\u003Cstrong>Vitabu vyangu vipya vimepotea.\u003C\u002Fstrong>\u003C\u002Fp>\n\u003C\u002Fdiv>\n\u003Cp>Katika jozi ya kwanza, \u003Cstrong>kompyuta\u003C\u002Fstrong> na \u003Cstrong>mpya\u003C\u002Fstrong> zina umbo lilelile katika umoja na wingi. Hata hivyo, \u003Cstrong>yangu\u002Fzangu\u003C\u002Fstrong> na \u003Cstrong>imeharibika\u002Fzimeharibika\u003C\u002Fstrong> zinaonyesha tofauti ya idadi. Kwa hiyo, usitumie neno moja pekee kutambua ngeli au idadi.\u003C\u002Fp>\n\u003Ch2 id=\"majina-ya-watu-umbo-na-upatanisho\">\u003Cspan class=\"section-number\" aria-hidden=\"true\">4.\u003C\u002Fspan>Majina ya watu: umbo na upatanisho\u003C\u002Fh2>\n\u003Cp>Baadhi ya nomino za mkopo zinazotaja watu zina wingi wa \u003Cstrong>ma-\u003C\u002Fstrong>, lakini hutumia upatanisho wa watu. Kwa nomino hizi, tofautisha \u003Cstrong>umbo la nomino\u003C\u002Fstrong> na \u003Cstrong>upatanisho wake\u003C\u002Fstrong>.\u003C\u002Fp>\n\u003Ctable>\n\u003Cthead>\n\u003Ctr>\n\u003Cth>Umoja\u003C\u002Fth>\n\u003Cth>Wingi\u003C\u002Fth>\n\u003Cth>Sentensi ya umoja\u003C\u002Fth>\n\u003Cth>Sentensi ya wingi\u003C\u002Fth>\n\u003C\u002Ftr>\n\u003C\u002Fthead>\n\u003Ctbody>\u003Ctr>\n\u003Ctd>dereva\u003C\u002Ftd>\n\u003Ctd>madereva\u003C\u002Ftd>\n\u003Ctd>dereva huyu mpya amefika\u003C\u002Ftd>\n\u003Ctd>madereva hawa wapya wamefika\u003C\u002Ftd>\n\u003C\u002Ftr>\n\u003Ctr>\n\u003Ctd>daktari\u003C\u002Ftd>\n\u003Ctd>madaktari\u003C\u002Ftd>\n\u003Ctd>daktari wetu yuko hapa\u003C\u002Ftd>\n\u003Ctd>madaktari wetu wako hapa\u003C\u002Ftd>\n\u003C\u002Ftr>\n\u003Ctr>\n\u003Ctd>waziri\u003C\u002Ftd>\n\u003Ctd>mawaziri\u003C\u002Ftd>\n\u003Ctd>waziri huyu amesema\u003C\u002Ftd>\n\u003Ctd>mawaziri hawa wamesema\u003C\u002Ftd>\n\u003C\u002Ftr>\n\u003C\u002Ftbody>\u003C\u002Ftable>\n\u003Cp>\u003Cstrong>Madereva\u003C\u002Fstrong> ina \u003Cstrong>ma-\u003C\u002Fstrong>, lakini tunasema \u003Cstrong>madereva hawa wamefika\u003C\u002Fstrong>, si \u003Cstrong>madereva haya yamefika\u003C\u002Fstrong>, tunapozungumzia watu.\u003C\u002Fp>\n\u003Cdiv class=\"grammar-callout grammar-callout--note\">\u003Cp>Jedwali hili linahusu majina ya watu yaliyoonyeshwa. Si kanuni kwamba kila nomino yenye wingi wa \u003Cstrong>ma-\u003C\u002Fstrong> hutumia upatanisho wa watu: \u003Cstrong>magari haya yamefika\u003C\u002Fstrong> ni sahihi kwa sababu magari si watu.\u003C\u002Fp>\n\u003C\u002Fdiv>\n\u003Ch2 id=\"usikisie-kwa-mwanzo-wa-neno\">\u003Cspan class=\"section-number\" aria-hidden=\"true\">5.\u003C\u002Fspan>Usikisie kwa mwanzo wa neno\u003C\u002Fh2>\n\u003Cp>Herufi za mwanzo zinaweza kufanana na kiambishi cha ngeli bila kuwa kiambishi hicho. Kwa mfano, \u003Cstrong>video\u003C\u002Fstrong> huanza kwa \u003Cstrong>vi-\u003C\u002Fstrong>, lakini si wingi wa nomino ya KI-VI. Tunasema \u003Cstrong>video hii\u003C\u002Fstrong> na \u003Cstrong>video hizi\u003C\u002Fstrong>.\u003C\u002Fp>\n\u003Cp>Vilevile, usiongeze \u003Cstrong>ma-\u003C\u002Fstrong> kwa kila nomino ya mkopo ili kupata wingi. Katika matumizi sanifu ya kawaida, tunasema \u003Cstrong>kompyuta mbili\u003C\u002Fstrong>, si \u003Cstrong>makompyuta mawili\u003C\u002Fstrong>.\u003C\u002Fp>\n\u003Cdiv class=\"grammar-callout grammar-callout--warning\">\u003Cp>✓ \u003Cstrong>Kompyuta hizi mbili zimeharibika.\u003C\u002Fstrong>\u003C\u002Fp>\n\u003Cp>✗ \u003Cstrong>Kompyuta haya mawili yameharibika.\u003C\u002Fstrong>\u003C\u002Fp>\n\u003Cp>\u003Cstrong>Kompyuta\u003C\u002Fstrong> inahitaji upatanisho wa N-N katika matumizi haya. Kutobadilika kwa nomino hakumaanishi kwamba unaweza kuchagua upatanisho wowote.\u003C\u002Fp>\n\u003C\u002Fdiv>\n\u003Cp>Kwa baadhi ya mikopo mipya, matumizi yanaweza kutofautiana kati ya wazungumzaji au sajili. Ukikuta maumbo yanayotofautiana, hakiki wingi na ngeli katika kamusi ya Kiswahili sanifu; usichukulie umbo moja ulilosikia kuwa kanuni ya mikopo yote.\u003C\u002Fp>\n\u003Ch2 id=\"njia-fupi-ya-kuchagua-ngeli\">\u003Cspan class=\"section-number\" aria-hidden=\"true\">6.\u003C\u002Fspan>Njia fupi ya kuchagua ngeli\u003C\u002Fh2>\n\u003Col>\n\u003Cli>\u003Cstrong>Tambua maana:\u003C\u002Fstrong> je, nomino inataja mtu au kitu?\u003C\u002Fli>\n\u003Cli>\u003Cstrong>Hakiki umoja na wingi:\u003C\u002Fstrong> benki\u002Fbenki, gari\u002Fmagari, kitabu\u002Fvitabu, dereva\u002Fmadereva.\u003C\u002Fli>\n\u003Cli>\u003Cstrong>Jaribu upatanisho katika sentensi:\u003C\u002Fstrong> benki hizi zimefungwa; magari haya yamefika; vitabu hivi vimepotea; madereva hawa wamefika.\u003C\u002Fli>\n\u003Cli>\u003Cstrong>Kagua maneno yote yanayohusika:\u003C\u002Fstrong> vioneshi, vivumishi, vimilikishi na vitenzi.\u003C\u002Fli>\n\u003C\u002Fol>\n\u003Cp>Kumbuka: \u003Cstrong>asili ya kigeni haiamui ngeli\u003C\u002Fstrong>. Jifunze nomino pamoja na wingi wake na mfano wa upatanisho wake.\u003C\u002Fp>\n",[1042,1046,1050,1054,1058,1062],{"id":1043,"text":1044,"depth":16,"number":1045},"mkopo-si-ngeli-moja","Mkopo si ngeli moja","1",{"id":1047,"text":1048,"depth":16,"number":1049},"mifumo-ya-kawaida-ya-umoja-na-wingi","Mifumo ya kawaida ya umoja na wingi","2",{"id":1051,"text":1052,"depth":16,"number":1053},"upatanisho-hauishii-kwenye-kitenzi","Upatanisho hauishii kwenye kitenzi","3",{"id":1055,"text":1056,"depth":16,"number":1057},"majina-ya-watu-umbo-na-upatanisho","Majina ya watu: umbo na upatanisho","4",{"id":1059,"text":1060,"depth":16,"number":1061},"usikisie-kwa-mwanzo-wa-neno","Usikisie kwa mwanzo wa neno","5",{"id":1063,"text":1064,"depth":16,"number":1065},"njia-fupi-ya-kuchagua-ngeli","Njia fupi ya kuchagua ngeli","6"]