[{"data":1,"prerenderedAt":-1},["ShallowReactive",2],{"grammar-topic-hubs-sw":3,"grammar-pages-sw":4,"grammar-page-sw-ngeli-ya-ku-vitenzi-jina":852,"grammar-lesson-path-sw-ngeli-ya-ku-vitenzi-jina-none":1019,"grammar-exercises-by-page-01a1c61d-281a-72c5-962b-e41d59deb3b1":1020,"grammar-quick-check-01a1c61d-281a-72c5-962b-e41d59deb3b1":1063,"grammar-lesson-body-01a1c61d-281a-72c5-962b-e41d59deb3b1-3rc1t7ps9":1084},[],[5,12,17,22,27,32,37,42,47,52,57,62,67,72,77,82,87,92,97,102,107,112,117,122,127,132,137,142,147,152,157,162,167,172,177,183,188,193,198,203,208,213,218,223,228,233,238,243,248,253,258,263,268,273,278,283,288,293,298,303,308,313,318,323,328,333,338,343,348,353,358,364,369,374,379,384,389,394,399,404,409,414,419,424,429,434,439,444,449,454,459,464,469,474,479,484,489,494,499,504,509,514,519,524,529,535,540,545,550,555,560,565,570,575,580,585,590,595,600,605,610,615,620,625,630,635,640,645,650,655,660,665,670,675,680,686,691,696,701,706,711,716,721,726,731,736,741,746,751,756,761,766,771,776,781,786,791,797,802,807,812,817,822,827,832,837,842,847],{"id":6,"title":7,"slug":8,"language":9,"level":10,"displayOrder":11},"01a1c61d-2686-7e1d-90ce-ac64e1561816","Irabu na matamshi yake","irabu-na-matamshi-yake","sw","A1",1,{"id":13,"title":14,"slug":15,"language":9,"level":10,"displayOrder":16},"01a1c61d-26b7-7995-9d90-320c37e9dea5","Konsonanti na miandiko sh, ch, dh na gh","konsonanti-na-miandiko-sh-ch-dh-na-gh",2,{"id":18,"title":19,"slug":20,"language":9,"level":10,"displayOrder":21},"01a1c61d-284b-73f8-ab03-7925e17e7b20","Silabi na mkazo wa neno","silabi-na-mkazo-wa-neno",3,{"id":23,"title":24,"slug":25,"language":9,"level":10,"displayOrder":26},"01a1c61d-27b4-7ebb-8a6f-5e3d87d02330","Mimi, wewe, yeye, sisi, ninyi na wao","mimi-wewe-yeye-sisi-ninyi-na-wao",4,{"id":28,"title":29,"slug":30,"language":9,"level":10,"displayOrder":31},"01a1c61d-294d-7830-819f-3e772d4c8280","Viambishi vya nafsi katika kitenzi","viambishi-vya-nafsi-katika-kitenzi",5,{"id":33,"title":34,"slug":35,"language":9,"level":10,"displayOrder":36},"01a1c61d-26a5-790d-ae6b-5d7f8eb2efc8","Kitenzi kuwa na kiunganishi ni","kitenzi-kuwa-na-kiunganishi-ni",6,{"id":38,"title":39,"slug":40,"language":9,"level":10,"displayOrder":41},"01a1c61d-289c-7bd1-bfc5-d2d15ba863fa","Ukanushi wa ni kwa si","ukanushi-wa-ni-kwa-si",7,{"id":43,"title":44,"slug":45,"language":9,"level":10,"displayOrder":46},"01a1c61d-2824-7db5-9ac5-dd4c27e18946","Ngeli ya M-WA: watu","ngeli-ya-m-wa-watu",8,{"id":48,"title":49,"slug":50,"language":9,"level":10,"displayOrder":51},"01a1c61d-28d0-7dd3-baf0-d224dc0e6d7e","Upatanisho wa M-WA katika sentensi","upatanisho-wa-m-wa-katika-sentensi",9,{"id":53,"title":54,"slug":55,"language":9,"level":10,"displayOrder":56},"01a1c61d-2820-7049-9e8a-5a3b407cc730","Ngeli ya M-MI: miti na vitu vingine","ngeli-ya-m-mi-miti-na-vitu-vingine",10,{"id":58,"title":59,"slug":60,"language":9,"level":10,"displayOrder":61},"01a1c61d-2814-7628-b854-a994b9d20bd9","Ngeli ya KI-VI: vitu na lugha","ngeli-ya-ki-vi-vitu-na-lugha",11,{"id":63,"title":64,"slug":65,"language":9,"level":10,"displayOrder":66},"01a1c61d-2829-706d-b9b0-ca4223b89bd2","Ngeli ya N-N: nomino zisizobadilika","ngeli-ya-n-n-nomino-zisizobadilika",12,{"id":68,"title":69,"slug":70,"language":9,"level":10,"displayOrder":71},"01a1c61d-280e-762d-94e5-ccc319d706a1","Ngeli ya JI-MA: nomino za kawaida","ngeli-ya-ji-ma-nomino-za-kawaida",13,{"id":73,"title":74,"slug":75,"language":9,"level":10,"displayOrder":76},"01a1c61d-2994-7dad-877c-76aa8937e9e9","Vivumishi vya msingi na upatanisho","vivumishi-vya-msingi-na-upatanisho",14,{"id":78,"title":79,"slug":80,"language":9,"level":10,"displayOrder":81},"01a1c61d-28c1-7267-8148-f7455ddaf2a2","Umilikaji kwa -angu, -ako na -ake","umilikaji-kwa-angu-ako-na-ake",15,{"id":83,"title":84,"slug":85,"language":9,"level":10,"displayOrder":86},"01a1c61d-28c6-7133-b7dc-d83ba27e73ea","Umilikaji kwa -etu, -enu na -ao","umilikaji-kwa-etu-enu-na-ao",16,{"id":88,"title":89,"slug":90,"language":9,"level":10,"displayOrder":91},"01a1c61d-29ba-745e-b573-7ca3d594f788","Wakati uliopo kwa -na-","wakati-uliopo-kwa-na",17,{"id":93,"title":94,"slug":95,"language":9,"level":10,"displayOrder":96},"01a1c61d-28ab-7ce0-8117-085345472775","Ukanushi wa wakati uliopo","ukanushi-wa-wakati-uliopo",18,{"id":98,"title":99,"slug":100,"language":9,"level":10,"displayOrder":101},"01a1c61d-2744-7237-8402-24e377d48f19","Kuwa na kitu: nina na una","kuwa-na-kitu-nina-na-una",19,{"id":103,"title":104,"slug":105,"language":9,"level":10,"displayOrder":106},"01a1c61d-2736-7bc0-b69d-e68f8a214aa8","Kutokuwa na kitu: sina na huna","kutokuwa-na-kitu-sina-na-huna",20,{"id":108,"title":109,"slug":110,"language":9,"level":10,"displayOrder":111},"01a1c61d-276f-7ae8-893e-b47f0a2ad710","Mahali kwa hapa, hapo na pale","mahali-kwa-hapa-hapo-na-pale",21,{"id":113,"title":114,"slug":115,"language":9,"level":10,"displayOrder":116},"01a1c61d-2749-7986-8647-a34a3568a5b9","Kuwepo mahali: yuko, iko na viko","kuwepo-mahali-yuko-iko-na-viko",22,{"id":118,"title":119,"slug":120,"language":9,"level":10,"displayOrder":121},"01a1c61d-2963-77bf-8d22-0d389e96fd37","Vioneshi vya karibu na mbali","vioneshi-vya-karibu-na-mbali",23,{"id":123,"title":124,"slug":125,"language":9,"level":10,"displayOrder":126},"01a1c61d-27f7-7b1f-86f9-23cd244585ee","Namba moja hadi kumi","namba-moja-hadi-kumi",24,{"id":128,"title":129,"slug":130,"language":9,"level":10,"displayOrder":131},"01a1c61d-27f2-7dcc-b0ab-b60e952d8340","Namba kubwa katika hesabu za kawaida","namba-kubwa-katika-hesabu-za-kawaida",25,{"id":133,"title":134,"slug":135,"language":9,"level":10,"displayOrder":136},"01a1c61d-273b-70c0-8fe3-3784dac30270","Kuuliza kiasi kwa ngapi","kuuliza-kiasi-kwa-ngapi",26,{"id":138,"title":139,"slug":140,"language":9,"level":10,"displayOrder":141},"01a1c61d-278f-7672-a665-096a05f35eb5","Maswali ya nani, nini na wapi","maswali-ya-nani-nini-na-wapi",27,{"id":143,"title":144,"slug":145,"language":9,"level":10,"displayOrder":146},"01a1c61d-278b-7842-8ff6-714f8effee78","Maswali ya lini, kwa nini na namna gani","maswali-ya-lini-kwa-nini-na-namna-gani",28,{"id":148,"title":149,"slug":150,"language":9,"level":10,"displayOrder":151},"01a1c61d-2793-7413-89a4-7e18e4bddc08","Maswali ya ndiyo au hapana","maswali-ya-ndiyo-au-hapana",29,{"id":153,"title":154,"slug":155,"language":9,"level":10,"displayOrder":156},"01a1c61d-2803-700a-8f8c-1356dbbbad43","Ndani ya, juu ya na chini ya","ndani-ya-juu-ya-na-chini-ya",30,{"id":158,"title":159,"slug":160,"language":9,"level":10,"displayOrder":161},"01a1c61d-299a-766a-ab57-7947eb8fad1b","Vivumishi vya rangi","vivumishi-vya-rangi",31,{"id":163,"title":164,"slug":165,"language":9,"level":10,"displayOrder":166},"01a1c61d-273f-79b6-b998-7546aaf05470","Kuunganisha kwa na, lakini na au","kuunganisha-kwa-na-lakini-na-au",32,{"id":168,"title":169,"slug":170,"language":9,"level":10,"displayOrder":171},"01a1c61d-2700-7dce-a172-c9e012a8ee40","Kutaka na kupenda pamoja na kitenzi-jina","kutaka-na-kupenda-pamoja-na-kitenzi-jina",33,{"id":173,"title":174,"slug":175,"language":9,"level":10,"displayOrder":176},"01a1c61d-2757-748f-8a5c-428081730207","Maagizo ya kawaida katika umoja","maagizo-ya-kawaida-katika-umoja",34,{"id":178,"title":179,"slug":180,"language":9,"level":181,"displayOrder":182},"01a1c61d-2861-7a54-9961-c12b23d349f4","Tofauti ya n, ng na ng'","tofauti-ya-n-ng-na-ng","A2",35,{"id":184,"title":185,"slug":186,"language":9,"level":181,"displayOrder":187},"01a1c61d-282d-7061-a1b7-d38b8c3fe574","Ngeli ya U: nomino za hali na vitu","ngeli-ya-u-nomino-za-hali-na-vitu",36,{"id":189,"title":190,"slug":191,"language":9,"level":181,"displayOrder":192},"01a1c61d-281a-72c5-962b-e41d59deb3b1","Ngeli ya KU: vitenzi-jina","ngeli-ya-ku-vitenzi-jina",37,{"id":194,"title":195,"slug":196,"language":9,"level":181,"displayOrder":197},"01a1c61d-26aa-7352-a516-43bad817857b","Kiunganishi -a cha uhusiano kwa ngeli","kiunganishi-a-cha-uhusiano-kwa-ngeli",38,{"id":199,"title":200,"slug":201,"language":9,"level":181,"displayOrder":202},"01a1c61d-28ec-7801-a163-6dbee90d0185","Upatanisho wa nomino za viumbe hai","upatanisho-wa-nomino-za-viumbe-hai",39,{"id":204,"title":205,"slug":206,"language":9,"level":181,"displayOrder":207},"01a1c61d-295c-794a-8913-212362ca5e0e","Vioneshi vya hapo awali kwa huyo, hicho na hiyo","vioneshi-vya-hapo-awali-kwa-huyo-hicho-na-hiyo",40,{"id":209,"title":210,"slug":211,"language":9,"level":181,"displayOrder":212},"01a1c61d-26ae-7a70-a5f9-e386a85443c0","Kiwakilishi chenyewe na maumbo yake","kiwakilishi-chenyewe-na-maumbo-yake",41,{"id":214,"title":215,"slug":216,"language":9,"level":181,"displayOrder":217},"01a1c61d-2681-7625-8a31-a5aa959b9cc0","Idadi kwa -ote, kila na baadhi ya","idadi-kwa-ote-kila-na-baadhi-ya",42,{"id":219,"title":220,"slug":221,"language":9,"level":181,"displayOrder":222},"01a1c61d-2697-73a4-9bd2-d9127b10ecbb","Kiasi kwa -ingi na -chache","kiasi-kwa-ingi-na-chache",43,{"id":224,"title":225,"slug":226,"language":9,"level":181,"displayOrder":227},"01a1c61d-27fc-7c74-a606-a70ce2aad945","Namba za mpangilio kwa -a kwanza","namba-za-mpangilio-kwa-a-kwanza",44,{"id":229,"title":230,"slug":231,"language":9,"level":181,"displayOrder":232},"01a1c61d-29af-75ee-9338-838807215d7e","Wakati uliopita kwa -li-","wakati-uliopita-kwa-li",45,{"id":234,"title":235,"slug":236,"language":9,"level":181,"displayOrder":237},"01a1c61d-28a6-74a1-a86c-d258fec97c84","Ukanushi wa wakati uliopita kwa -ku-","ukanushi-wa-wakati-uliopita-kwa-ku",46,{"id":239,"title":240,"slug":241,"language":9,"level":181,"displayOrder":242},"01a1c61d-29a5-7596-9256-1e8c35f7028b","Wakati ujao kwa -ta-","wakati-ujao-kwa-ta",47,{"id":244,"title":245,"slug":246,"language":9,"level":181,"displayOrder":247},"01a1c61d-28a1-78af-a789-f1fe43531f3b","Ukanushi wa wakati ujao","ukanushi-wa-wakati-ujao",48,{"id":249,"title":250,"slug":251,"language":9,"level":181,"displayOrder":252},"01a1c61d-2670-7d54-acde-bc2d90b90155","Hali timilifu kwa -me-","hali-timilifu-kwa-me",49,{"id":254,"title":255,"slug":256,"language":9,"level":181,"displayOrder":257},"01a1c61d-2665-7968-9ba7-6525e14732a8","Bado na ukanushi kwa -ja-","bado-na-ukanushi-kwa-ja",50,{"id":259,"title":260,"slug":261,"language":9,"level":181,"displayOrder":262},"01a1c61d-279c-7083-82be-c333f14e58f9","Mazoea kwa hu-","mazoea-kwa-hu",51,{"id":264,"title":265,"slug":266,"language":9,"level":181,"displayOrder":267},"01a1c61d-285d-77c6-96a2-6222b41aee66","Tofauti ya -li- na -me-","tofauti-ya-li-na-me",52,{"id":269,"title":270,"slug":271,"language":9,"level":181,"displayOrder":272},"01a1c61d-2984-75c3-ab32-542faca42571","Vitenzi vya silabi moja katika nyakati za msingi","vitenzi-vya-silabi-moja-katika-nyakati-za-msingi",53,{"id":274,"title":275,"slug":276,"language":9,"level":181,"displayOrder":277},"01a1c61d-2989-79ef-8feb-4c47b560e1ff","Vitenzi vyenye asili ya kigeni","vitenzi-vyenye-asili-ya-kigeni",54,{"id":279,"title":280,"slug":281,"language":9,"level":181,"displayOrder":282},"01a1c61d-2957-7262-b9c9-996161c8b92d","Viambishi vya yambwa kwa watu","viambishi-vya-yambwa-kwa-watu",55,{"id":284,"title":285,"slug":286,"language":9,"level":181,"displayOrder":287},"01a1c61d-2952-7678-913b-9cc68fe07822","Viambishi vya yambwa kwa vitu","viambishi-vya-yambwa-kwa-vitu",56,{"id":289,"title":290,"slug":291,"language":9,"level":181,"displayOrder":292},"01a1c61d-26da-7cd0-b226-049e5ab357ac","Kujirejelea kwa -ji-","kujirejelea-kwa-ji",57,{"id":294,"title":295,"slug":296,"language":9,"level":181,"displayOrder":297},"01a1c61d-275b-7267-8eef-f7f27994e8ed","Maagizo ya wingi kwa -eni","maagizo-ya-wingi-kwa-eni",58,{"id":299,"title":300,"slug":301,"language":9,"level":181,"displayOrder":302},"01a1c61d-2753-75a4-872a-93a44dd055f5","Maagizo hasi kwa usi- na msi-","maagizo-hasi-kwa-usi-na-msi",59,{"id":304,"title":305,"slug":306,"language":9,"level":181,"displayOrder":307},"01a1c61d-2774-746b-bdd5-199db4bb31c9","Maombi ya heshima kwa naomba na tafadhali","maombi-ya-heshima-kwa-naomba-na-tafadhali",60,{"id":309,"title":310,"slug":311,"language":9,"level":181,"displayOrder":312},"01a1c61d-28b6-78cc-8044-695cb699fa05","Ulinganisho kwa kuliko","ulinganisho-kwa-kuliko",61,{"id":314,"title":315,"slug":316,"language":9,"level":181,"displayOrder":317},"01a1c61d-2933-75df-896e-871a1b261cb7","Usawa kwa kama na sawa na","usawa-kwa-kama-na-sawa-na",62,{"id":319,"title":320,"slug":321,"language":9,"level":181,"displayOrder":322},"01a1c61d-26b3-74b3-85f8-152411bc8096","Kiwango kwa sana na mno","kiwango-kwa-sana-na-mno",63,{"id":324,"title":325,"slug":326,"language":9,"level":181,"displayOrder":327},"01a1c61d-2691-7f4f-bc74-0b81bc7a41e0","Kiambishi cha mahali -ni","kiambishi-cha-mahali-ni",64,{"id":329,"title":330,"slug":331,"language":9,"level":181,"displayOrder":332},"01a1c61d-2831-7272-bbbc-15914a70f2e8","Ngeli za mahali PA, KU na MU","ngeli-za-mahali-pa-ku-na-mu",65,{"id":334,"title":335,"slug":336,"language":9,"level":181,"displayOrder":337},"01a1c61d-26c5-7692-a70f-5ad9bcb069e1","Kuelekea na kutoka mahali","kuelekea-na-kutoka-mahali",66,{"id":339,"title":340,"slug":341,"language":9,"level":181,"displayOrder":342},"01a1c61d-283d-7bd4-8556-9f0dac0d6cd8","Sababu kwa kwa sababu","sababu-kwa-kwa-sababu",67,{"id":344,"title":345,"slug":346,"language":9,"level":181,"displayOrder":347},"01a1c61d-277d-7c0b-a1f4-976fe38ad8a9","Masharti ya msingi kwa kama","masharti-ya-msingi-kwa-kama",68,{"id":349,"title":350,"slug":351,"language":9,"level":181,"displayOrder":352},"01a1c61d-27e3-7420-99ee-cdce59f21cd3","Muda kwa kabla ya na baada ya","muda-kwa-kabla-ya-na-baada-ya",69,{"id":354,"title":355,"slug":356,"language":9,"level":181,"displayOrder":357},"01a1c61d-26fb-74bd-a8db-1cbe3465a9e4","Kusimulia kwa kwanza, halafu na mwisho","kusimulia-kwa-kwanza-halafu-na-mwisho",70,{"id":359,"title":360,"slug":361,"language":9,"level":362,"displayOrder":363},"01a1c61d-28dd-7089-ba6c-68dbb94b9702","Upatanisho wa ngeli za mahali katika vitenzi","upatanisho-wa-ngeli-za-mahali-katika-vitenzi","B1",71,{"id":365,"title":366,"slug":367,"language":9,"level":362,"displayOrder":368},"01a1c61d-28e7-7b35-ae75-ca64f1f6689b","Upatanisho wa nomino za U zenye wingi tofauti","upatanisho-wa-nomino-za-u-zenye-wingi-tofauti",72,{"id":370,"title":371,"slug":372,"language":9,"level":362,"displayOrder":373},"01a1c61d-299f-7b79-b666-06bdead8bee0","Viwakilishi vya kurejelea vilivyotajwa","viwakilishi-vya-kurejelea-vilivyotajwa",73,{"id":375,"title":376,"slug":377,"language":9,"level":362,"displayOrder":378},"01a1c61d-29c5-79a9-b27d-74380af68e57","Yoyote na maumbo yake kwa ngeli","yoyote-na-maumbo-yake-kwa-ngeli",74,{"id":380,"title":381,"slug":382,"language":9,"level":362,"displayOrder":383},"01a1c61d-2865-7a2b-aebb-045beaed713a","Tofauti ya -ote na -o-ote","tofauti-ya-ote-na-o-ote",75,{"id":385,"title":386,"slug":387,"language":9,"level":362,"displayOrder":388},"01a1c61d-2854-70bf-b002-8754f7fcf555","Tofauti ya -ingine na -ingineyo","tofauti-ya-ingine-na-ingineyo",76,{"id":390,"title":391,"slug":392,"language":9,"level":362,"displayOrder":393},"01a1c61d-266b-76bc-bfd3-a4d0d6c370f0","Hali tegemezi yenye kiishio -e","hali-tegemezi-yenye-kiishio-e",77,{"id":395,"title":396,"slug":397,"language":9,"level":362,"displayOrder":398},"01a1c61d-2883-77c3-aa3b-c78004ff1e58","Ukanushi wa hali tegemezi kwa -si-","ukanushi-wa-hali-tegemezi-kwa-si",78,{"id":400,"title":401,"slug":402,"language":9,"level":362,"displayOrder":403},"01a1c61d-27aa-7254-9d1f-3d661ea1bd0e","Mfuatano wa matukio kwa -ka-","mfuatano-wa-matukio-kwa-ka",79,{"id":405,"title":406,"slug":407,"language":9,"level":362,"displayOrder":408},"01a1c61d-2676-71e9-934e-4baacc2d99ff","Hali ya -ki- kwa wakati na sharti","hali-ya-ki-kwa-wakati-na-sharti",80,{"id":410,"title":411,"slug":412,"language":9,"level":362,"displayOrder":413},"01a1c61d-29aa-786f-8657-847e2ce8c128","Wakati uliopita endelevu kwa alikuwa ana-","wakati-uliopita-endelevu-kwa-alikuwa-ana",81,{"id":415,"title":416,"slug":417,"language":9,"level":362,"displayOrder":418},"01a1c61d-29b5-70b2-b834-9f4253124fe7","Wakati uliopita timilifu kwa alikuwa ame-","wakati-uliopita-timilifu-kwa-alikuwa-ame",82,{"id":420,"title":421,"slug":422,"language":9,"level":362,"displayOrder":423},"01a1c61d-274e-7aa3-8c98-f512bc5a22f9","Kuweza, kupaswa na kulazimika","kuweza-kupaswa-na-kulazimika",83,{"id":425,"title":426,"slug":427,"language":9,"level":362,"displayOrder":428},"01a1c61d-26ce-7d56-b832-1961071dd2c0","Kuendelea na kuanza kufanya jambo","kuendelea-na-kuanza-kufanya-jambo",84,{"id":430,"title":431,"slug":432,"language":9,"level":362,"displayOrder":433},"01a1c61d-2711-7ea2-bdb9-7d1e50e041ba","Kutendea kwa -ia na -ea","kutendea-kwa-ia-na-ea",85,{"id":435,"title":436,"slug":437,"language":9,"level":362,"displayOrder":438},"01a1c61d-2731-7c2d-b3d3-43b9d3a9b04e","Kutendwa kwa -wa","kutendwa-kwa-wa",86,{"id":440,"title":441,"slug":442,"language":9,"level":362,"displayOrder":443},"01a1c61d-2706-7426-9da1-dedd05080b35","Kutendana kwa -ana","kutendana-kwa-ana",87,{"id":445,"title":446,"slug":447,"language":9,"level":362,"displayOrder":448},"01a1c61d-2722-7d27-9b16-777642cc102a","Kutendesha kwa -isha na -esha","kutendesha-kwa-isha-na-esha",88,{"id":450,"title":451,"slug":452,"language":9,"level":362,"displayOrder":453},"01a1c61d-271d-7499-8a59-dcb4475d285a","Kutendeka kwa -ika na -eka","kutendeka-kwa-ika-na-eka",89,{"id":455,"title":456,"slug":457,"language":9,"level":362,"displayOrder":458},"01a1c61d-272c-7a29-9915-947fceb39a1f","Kutendua kwa -ua na -oa","kutendua-kwa-ua-na-oa",90,{"id":460,"title":461,"slug":462,"language":9,"level":362,"displayOrder":463},"01a1c61d-2969-7258-a008-75d156b2094c","Vishazi rejeshi kwa amba-","vishazi-rejeshi-kwa-amba",91,{"id":465,"title":466,"slug":467,"language":9,"level":362,"displayOrder":468},"01a1c61d-2906-75be-b926-f8128a27804a","Urejeshi ndani ya kitenzi katika wakati uliopo","urejeshi-ndani-ya-kitenzi-katika-wakati-uliopo",92,{"id":470,"title":471,"slug":472,"language":9,"level":362,"displayOrder":473},"01a1c61d-2901-7680-9bec-b847623eee26","Urejeshi ndani ya kitenzi katika wakati uliopita","urejeshi-ndani-ya-kitenzi-katika-wakati-uliopita",93,{"id":475,"title":476,"slug":477,"language":9,"level":362,"displayOrder":478},"01a1c61d-2928-72af-94ca-228137ab5435","Urejeshi wa wakati ujao kwa -taka-","urejeshi-wa-wakati-ujao-kwa-taka",94,{"id":480,"title":481,"slug":482,"language":9,"level":362,"displayOrder":483},"01a1c61d-2916-7f29-8f39-3443704faa96","Urejeshi wa mahali kwa ambapo","urejeshi-wa-mahali-kwa-ambapo",95,{"id":485,"title":486,"slug":487,"language":9,"level":362,"displayOrder":488},"01a1c61d-27ee-7317-ad8a-550f0dc0dff2","Nafasi ya kiambishi cha yambwa katika kitenzi","nafasi-ya-kiambishi-cha-yambwa-katika-kitenzi",96,{"id":490,"title":491,"slug":492,"language":9,"level":362,"displayOrder":493},"01a1c61d-28fc-7a07-81be-ecae8553364f","Urejeshi na kiambishi cha yambwa","urejeshi-na-kiambishi-cha-yambwa",97,{"id":495,"title":496,"slug":497,"language":9,"level":362,"displayOrder":498},"01a1c61d-276a-7686-b122-8b9e50fd4064","Madhumuni kwa ili","madhumuni-kwa-ili",98,{"id":500,"title":501,"slug":502,"language":9,"level":362,"displayOrder":503},"01a1c61d-2797-72ce-963c-5e782e6cc2ca","Matokeo kwa hivyo na kwa hiyo","matokeo-kwa-hivyo-na-kwa-hiyo",99,{"id":505,"title":506,"slug":507,"language":9,"level":362,"displayOrder":508},"01a1c61d-26e4-7d88-bc3d-1ff1b71415f0","Kukubali kikwazo kwa ingawa","kukubali-kikwazo-kwa-ingawa",100,{"id":510,"title":511,"slug":512,"language":9,"level":362,"displayOrder":513},"01a1c61d-268c-75df-866c-c4e4f832d7fa","Kauli taarifa kwa kwamba","kauli-taarifa-kwa-kwamba",101,{"id":515,"title":516,"slug":517,"language":9,"level":362,"displayOrder":518},"01a1c61d-26d5-7019-acff-140b728b3f0f","Kuhamisha yambwa mbele kwa msisitizo","kuhamisha-yambwa-mbele-kwa-msisitizo",102,{"id":520,"title":521,"slug":522,"language":9,"level":362,"displayOrder":523},"01a1c61d-26ea-7f4c-a57f-c477afd8e11f","Kurejelea watu katika simulizi","kurejelea-watu-katika-simulizi",103,{"id":525,"title":526,"slug":527,"language":9,"level":362,"displayOrder":528},"01a1c61d-267b-7c17-bb91-dccee62c273e","Heshima katika maombi na mapendekezo","heshima-katika-maombi-na-mapendekezo",104,{"id":530,"title":531,"slug":532,"language":9,"level":533,"displayOrder":534},"01a1c61d-2874-7ae1-8993-bce7a671ba3f","Udogo kwa KI-VI na ukubwa kwa JI-MA","udogo-kwa-ki-vi-na-ukubwa-kwa-ji-ma","B2",105,{"id":536,"title":537,"slug":538,"language":9,"level":533,"displayOrder":539},"01a1c61d-2808-76d0-a659-bc51832ae9e1","Ngeli na nomino za mkopo","ngeli-na-nomino-za-mkopo",106,{"id":541,"title":542,"slug":543,"language":9,"level":533,"displayOrder":544},"01a1c61d-28d6-731a-9871-8eb41911cb5f","Upatanisho wa majina ya uhusiano wa kifamilia","upatanisho-wa-majina-ya-uhusiano-wa-kifamilia",107,{"id":546,"title":547,"slug":548,"language":9,"level":533,"displayOrder":549},"01a1c61d-292d-7e7d-8544-4a4015f1d9e2","Usambazaji wa kiasi kwa kila mmoja na wote wawili","usambazaji-wa-kiasi-kwa-kila-mmoja-na-wote-wawili",108,{"id":551,"title":552,"slug":553,"language":9,"level":533,"displayOrder":554},"01a1c61d-27ca-71a3-8986-8fb5cf0d75b3","Mpangilio wa viambishi katika kitenzi changamano","mpangilio-wa-viambishi-katika-kitenzi-changamano",109,{"id":556,"title":557,"slug":558,"language":9,"level":533,"displayOrder":559},"01a1c61d-2782-7992-a902-46de04995d88","Masharti yasiyo hakika kwa -nge-","masharti-yasiyo-hakika-kwa-nge",110,{"id":561,"title":562,"slug":563,"language":9,"level":533,"displayOrder":564},"01a1c61d-2787-765e-bf10-724fcb22e544","Masharti yasiyotimia zamani kwa -ngali-","masharti-yasiyotimia-zamani-kwa-ngali",111,{"id":566,"title":567,"slug":568,"language":9,"level":533,"displayOrder":569},"01a1c61d-2892-7cef-8faa-a36955f8a028","Ukanushi wa masharti kwa -singe- na -singali-","ukanushi-wa-masharti-kwa-singe-na-singali",112,{"id":571,"title":572,"slug":573,"language":9,"level":533,"displayOrder":574},"01a1c61d-27af-7660-ac17-a1028e499373","Mfuatano wa wakati ujao kwa atakuwa ame-","mfuatano-wa-wakati-ujao-kwa-atakuwa-ame",113,{"id":576,"title":577,"slug":578,"language":9,"level":533,"displayOrder":579},"01a1c61d-26c9-7b31-a045-f51daf5a3214","Kueleza kitendo kinachokaribia kwa -karibia","kueleza-kitendo-kinachokaribia-kwa-karibia",114,{"id":581,"title":582,"slug":583,"language":9,"level":533,"displayOrder":584},"01a1c61d-2888-77d3-88c3-512a32376d12","Ukanushi wa jumla na ukanushi wa sehemu","ukanushi-wa-jumla-na-ukanushi-wa-sehemu",115,{"id":586,"title":587,"slug":588,"language":9,"level":533,"displayOrder":589},"01a1c61d-2858-755f-9608-97f28697c8b9","Tofauti ya kutendwa na kutendeka","tofauti-ya-kutendwa-na-kutendeka",116,{"id":591,"title":592,"slug":593,"language":9,"level":533,"displayOrder":594},"01a1c61d-2717-7a74-878a-01d907d8a78e","Kutendea: mnufaika, mahali na sababu","kutendea-mnufaika-mahali-na-sababu",117,{"id":596,"title":597,"slug":598,"language":9,"level":533,"displayOrder":599},"01a1c61d-2727-7d64-a78d-c413aaccf7e9","Kutendesha na ushiriki wa mtendaji","kutendesha-na-ushiriki-wa-mtendaji",118,{"id":601,"title":602,"slug":603,"language":9,"level":533,"displayOrder":604},"01a1c61d-27a0-7a00-9687-20fe354c3aee","Mchanganyiko wa kutendea na kutendwa","mchanganyiko-wa-kutendea-na-kutendwa",119,{"id":606,"title":607,"slug":608,"language":9,"level":533,"displayOrder":609},"01a1c61d-26f0-79bf-9918-7be25f7391ee","Kurudia kitenzi kwa matendo yanayojirudia","kurudia-kitenzi-kwa-matendo-yanayojirudia",120,{"id":611,"title":612,"slug":613,"language":9,"level":533,"displayOrder":614},"01a1c61d-2910-7dad-a045-2fdc5c34ba5c","Urejeshi wa jumla wenye kiambishi tamati","urejeshi-wa-jumla-wenye-kiambishi-tamati",121,{"id":616,"title":617,"slug":618,"language":9,"level":533,"displayOrder":619},"01a1c61d-287e-794b-9fb2-db490084b4d0","Ukanushi katika vishazi rejeshi","ukanushi-katika-vishazi-rejeshi",122,{"id":621,"title":622,"slug":623,"language":9,"level":533,"displayOrder":624},"01a1c61d-2922-7566-928b-f5f247246ab2","Urejeshi wa wakati kwa wakati ambapo","urejeshi-wa-wakati-kwa-wakati-ambapo",123,{"id":626,"title":627,"slug":628,"language":9,"level":533,"displayOrder":629},"01a1c61d-291c-79f6-9475-c61e46012735","Urejeshi wa namna kwa jinsi","urejeshi-wa-namna-kwa-jinsi",124,{"id":631,"title":632,"slug":633,"language":9,"level":533,"displayOrder":634},"01a1c61d-2778-7eae-a42d-3bf1015e68b6","Masharti kwa isipokuwa na mradi","masharti-kwa-isipokuwa-na-mradi",125,{"id":636,"title":637,"slug":638,"language":9,"level":533,"displayOrder":639},"01a1c61d-27e8-756f-8d65-2b8b6c94b29e","Muda kwa tangu na mpaka","muda-kwa-tangu-na-mpaka",126,{"id":641,"title":642,"slug":643,"language":9,"level":533,"displayOrder":644},"01a1c61d-297e-7bf4-ad41-3c60c975bfb9","Vishazi vya bila kufanya na bila ya kufanya","vishazi-vya-bila-kufanya-na-bila-ya-kufanya",127,{"id":646,"title":647,"slug":648,"language":9,"level":533,"displayOrder":649},"01a1c61d-2973-7c4b-a79b-7a0ecfe642ff","Vishazi tegemezi katika usemi wa taarifa","vishazi-tegemezi-katika-usemi-wa-taarifa",128,{"id":651,"title":652,"slug":653,"language":9,"level":533,"displayOrder":654},"01a1c61d-27dc-74f5-beb3-579302c4a0f0","Msisitizo kwa ndiye na ndicho","msisitizo-kwa-ndiye-na-ndicho",129,{"id":656,"title":657,"slug":658,"language":9,"level":533,"displayOrder":659},"01a1c61d-2897-7ab5-ae63-62657a1bcc32","Ukanushi wa msisitizo kwa siye na sicho","ukanushi-wa-msisitizo-kwa-siye-na-sicho",130,{"id":661,"title":662,"slug":663,"language":9,"level":533,"displayOrder":664},"01a1c61d-26bb-7e42-9f24-2e33c4712f82","Kuacha kiima kilicho wazi katika muktadha","kuacha-kiima-kilicho-wazi-katika-muktadha",131,{"id":666,"title":667,"slug":668,"language":9,"level":533,"displayOrder":669},"01a1c61d-298f-7166-a592-e6a98fc17023","Viunganishi vya kuongeza na kupinga hoja","viunganishi-vya-kuongeza-na-kupinga-hoja",132,{"id":671,"title":672,"slug":673,"language":9,"level":533,"displayOrder":674},"01a1c61d-26c0-7e69-9b6a-12bc24795540","Kubadilisha mtazamo katika simulizi","kubadilisha-mtazamo-katika-simulizi",133,{"id":676,"title":677,"slug":678,"language":9,"level":533,"displayOrder":679},"01a1c61d-286a-7598-be78-79ddfef8dd5b","Tofauti za mazungumzo na maandishi rasmi","tofauti-za-mazungumzo-na-maandishi-rasmi",134,{"id":681,"title":682,"slug":683,"language":9,"level":684,"displayOrder":685},"01a1c61d-2948-7a91-9177-1b57a548623d","Uundaji wa nomino dhahania kwa u-","uundaji-wa-nomino-dhahania-kwa-u","C1",135,{"id":687,"title":688,"slug":689,"language":9,"level":684,"displayOrder":690},"01a1c61d-28e2-7751-be3a-3977f0656b61","Upatanisho wa nomino ambatani na vifupisho","upatanisho-wa-nomino-ambatani-na-vifupisho",136,{"id":692,"title":693,"slug":694,"language":9,"level":684,"displayOrder":695},"01a1c61d-2839-7970-aa68-df666626d065","Rejea tata za viwakilishi katika matini","rejea-tata-za-viwakilishi-katika-matini",137,{"id":697,"title":698,"slug":699,"language":9,"level":684,"displayOrder":700},"01a1c61d-28f1-7aa0-a9e6-4dc123b2e1be","Upeo wa kila, wote na hata","upeo-wa-kila-wote-na-hata",138,{"id":702,"title":703,"slug":704,"language":9,"level":684,"displayOrder":705},"01a1c61d-27a5-74e7-b0a6-ba67656699cc","Mfuatano wa -ka- katika simulizi changamano","mfuatano-wa-ka-katika-simulizi-changamano",139,{"id":707,"title":708,"slug":709,"language":9,"level":684,"displayOrder":710},"01a1c61d-2835-758f-9edd-d13c8f40a9b2","Nyakati ambatani na mahali pa mtazamo","nyakati-ambatani-na-mahali-pa-mtazamo",140,{"id":712,"title":713,"slug":714,"language":9,"level":684,"displayOrder":715},"01a1c61d-28b0-7ed9-b475-abcd8503df26","Ukanushi wenye maana ya kusisitiza","ukanushi-wenye-maana-ya-kusisitiza",141,{"id":717,"title":718,"slug":719,"language":9,"level":684,"displayOrder":720},"01a1c61d-29bf-7b45-9be5-3bcb5451e7b4","Yambwa linalotajwa wazi na kiambishi chake","yambwa-linalotajwa-wazi-na-kiambishi-chake",142,{"id":722,"title":723,"slug":724,"language":9,"level":684,"displayOrder":725},"01a1c61d-27d0-7573-ac25-3a8eeb7a8c79","Mpangilio wa viambishi vya unyambulishaji","mpangilio-wa-viambishi-vya-unyambulishaji",143,{"id":727,"title":728,"slug":729,"language":9,"level":684,"displayOrder":730},"01a1c61d-275f-7258-9d9e-3dd10192ba69","Maana za kileksika zisizotabirika katika unyambulishaji","maana-za-kileksika-zisizotabirika-katika-unyambulishaji",144,{"id":732,"title":733,"slug":734,"language":9,"level":684,"displayOrder":735},"01a1c61d-270b-7f0c-87ec-0825608059f8","Kutendana na uwiano wa washiriki","kutendana-na-uwiano-wa-washiriki",145,{"id":737,"title":738,"slug":739,"language":9,"level":684,"displayOrder":740},"01a1c61d-296e-75ed-a4d0-80792475d8ba","Vishazi rejeshi vilivyopachikwa","vishazi-rejeshi-vilivyopachikwa",146,{"id":742,"title":743,"slug":744,"language":9,"level":684,"displayOrder":745},"01a1c61d-290b-73cc-b18f-44291d7768f3","Urejeshi wa jumla na maana ya mazoea","urejeshi-wa-jumla-na-maana-ya-mazoea",147,{"id":747,"title":748,"slug":749,"language":9,"level":684,"displayOrder":750},"01a1c61d-26f6-7209-9e43-843ee160eee2","Kushurutisha kwa hata kama na hata ikiwa","kushurutisha-kwa-hata-kama-na-hata-ikiwa",148,{"id":752,"title":753,"slug":754,"language":9,"level":684,"displayOrder":755},"01a1c61d-2841-7b62-adfa-191a0e9788ee","Sababu ya tukio na sababu ya kauli","sababu-ya-tukio-na-sababu-ya-kauli",149,{"id":757,"title":758,"slug":759,"language":9,"level":684,"displayOrder":760},"01a1c61d-28bb-7ebd-b8e2-6d6f6e5b299b","Ulinganisho wa hali kwa kana kwamba","ulinganisho-wa-hali-kwa-kana-kwamba",150,{"id":762,"title":763,"slug":764,"language":9,"level":684,"displayOrder":765},"01a1c61d-27d6-7272-8cd1-a6b2837758f7","Msisitizo kwa ndi- pamoja na urejeshi","msisitizo-kwa-ndi-pamoja-na-urejeshi",151,{"id":767,"title":768,"slug":769,"language":9,"level":684,"displayOrder":770},"01a1c61d-286f-782d-92b2-6eee58b95b1e","Ubadilishaji wa mpangilio kwa mada na taarifa mpya","ubadilishaji-wa-mpangilio-kwa-mada-na-taarifa-mpya",152,{"id":772,"title":773,"slug":774,"language":9,"level":684,"displayOrder":775},"01a1c61d-293e-76cf-9a4c-7259f0a3f03f","Ushikamani kwa urejeshi na udondoshaji","ushikamani-kwa-urejeshi-na-udondoshaji",153,{"id":777,"title":778,"slug":779,"language":9,"level":684,"displayOrder":780},"01a1c61d-284f-7bc9-83b7-eb0ece8a9eb7","Tahadhari katika madai kwa huenda na yaelekea","tahadhari-katika-madai-kwa-huenda-na-yaelekea",154,{"id":782,"title":783,"slug":784,"language":9,"level":684,"displayOrder":785},"01a1c61d-269b-7e72-84fa-756057a927b0","Kiswahili sanifu na tofauti za kikanda","kiswahili-sanifu-na-tofauti-za-kikanda",155,{"id":787,"title":788,"slug":789,"language":9,"level":684,"displayOrder":790},"01a1c61d-27bf-758e-89c2-f59d8ccf1676","Miundo ya methali katika mawasiliano","miundo-ya-methali-katika-mawasiliano",156,{"id":792,"title":793,"slug":794,"language":9,"level":795,"displayOrder":796},"01a1c61d-26a1-70ad-9a01-1da8fe52c1c9","Kitenzi kuwa katika miundo ya kifasihi","kitenzi-kuwa-katika-miundo-ya-kifasihi","C2",157,{"id":798,"title":799,"slug":800,"language":9,"level":795,"displayOrder":801},"01a1c61d-2764-7e63-b29c-b4b75a6ac2cb","Mabadiliko ya mtazamo wa wakati katika fasihi","mabadiliko-ya-mtazamo-wa-wakati-katika-fasihi",158,{"id":803,"title":804,"slug":805,"language":9,"level":795,"displayOrder":806},"01a1c61d-288d-766f-9ab5-4c060a9071ef","Ukanushi wa kimbalagha na tafsiri yake","ukanushi-wa-kimbalagha-na-tafsiri-yake",159,{"id":808,"title":809,"slug":810,"language":9,"level":795,"displayOrder":811},"01a1c61d-28ca-7ee4-ab7b-a001f56c43e3","Unyambulishaji ulioganda na mipaka ya uchanganuzi","unyambulishaji-ulioganda-na-mipaka-ya-uchanganuzi",160,{"id":813,"title":814,"slug":815,"language":9,"level":795,"displayOrder":816},"01a1c61d-28f7-72b1-be5c-83bac87e50a8","Urejeshi mfupi katika sajili rasmi na fasihi","urejeshi-mfupi-katika-sajili-rasmi-na-fasihi",161,{"id":818,"title":819,"slug":820,"language":9,"level":795,"displayOrder":821},"01a1c61d-2979-740b-87b2-32ba10a29c84","Vishazi vinavyokatiza sentensi na uwazi wa maana","vishazi-vinavyokatiza-sentensi-na-uwazi-wa-maana",162,{"id":823,"title":824,"slug":825,"language":9,"level":795,"displayOrder":826},"01a1c61d-2943-7bde-840e-4d2de117ea02","Utata wa muundo katika sentensi ndefu","utata-wa-muundo-katika-sentensi-ndefu",163,{"id":828,"title":829,"slug":830,"language":9,"level":795,"displayOrder":831},"01a1c61d-2879-79aa-a793-bc3001b6694a","Udondoshaji na usambamba katika hotuba","udondoshaji-na-usambamba-katika-hotuba",164,{"id":833,"title":834,"slug":835,"language":9,"level":795,"displayOrder":836},"01a1c61d-27c4-7608-86ff-1052c33d3374","Mpangilio wa kishairi na mipaka ya matumizi","mpangilio-wa-kishairi-na-mipaka-ya-matumizi",165,{"id":838,"title":839,"slug":840,"language":9,"level":795,"displayOrder":841},"01a1c61d-2938-7f41-af34-d6729787fff5","Usemi wa taarifa na sauti ya msimulizi","usemi-wa-taarifa-na-sauti-ya-msimulizi",166,{"id":843,"title":844,"slug":845,"language":9,"level":795,"displayOrder":846},"01a1c61d-2845-7d11-92b3-e8cd2d1bf4f5","Sarufi ya methali: maana halisi na matumizi","sarufi-ya-methali-maana-halisi-na-matumizi",167,{"id":848,"title":849,"slug":850,"language":9,"level":795,"displayOrder":851},"01a1c61d-27b9-7cf1-8ded-e2e88e3149a8","Miundo ya kale katika usomaji wa matini","miundo-ya-kale-katika-usomaji-wa-matini",168,{"id":189,"title":190,"slug":191,"seoDescription":853,"content":854,"language":9,"level":181,"displayOrder":192,"grammarTopics":855,"createdAt":860,"updatedAt":861,"totalExercises":36,"vocabularyLists":862,"readyImages":1018},"Tambua vitenzi-jina vya ngeli ya KU, uunde maumbo kama kusoma na kwenda, na utumie upatanisho sahihi katika sentensi kuhusu shughuli za kila siku.","## 1. Kutaja shughuli\n\nUnapotaka kutaja shughuli, unaweza kutumia **kitenzi-jina**, kama **kusoma**, **kupika** au **kucheza**. Kitenzi-jina kinataja tendo kama jina la shughuli. Vitenzi-jina hivi viko katika **ngeli ya KU**.\n\n:::example\n**Kusoma** kunanisaidia kujifunza.\n\nNinapenda **kupika**.\n\n**Kucheza** kunawafurahisha watoto.\n:::\n\n## 2. Maumbo ya vitenzi-jina\n\nVitenzi-jina vingi huanza kwa **ku-**. Havitaji mtu anayefanya tendo wala wakati wa tendo.\n\n| Kitenzi katika sentensi | Kitenzi-jina |\n| --- | --- |\n| Asha anasoma. | **kusoma** |\n| Juma anapika. | **kupika** |\n| Watoto wanacheza. | **kucheza** |\n| Mtoto anakula. | **kula** |\n| Mgeni anakuja. | **kuja** |\n| Mtoto anakunywa. | **kunywa** |\n\nVitenzi vyenye mzizi wa silabi moja, kama **kula**, **kuja** na **kunywa**, hubaki na **ku-** katika maumbo ya wakati wa sasa yenye **-na-**: **anakula**, **anakuja**, **anakunywa**. Linganisha na **Asha anasoma**, ambapo **ku-** ya **kusoma** haipo. Si kila umbo lenye wakati huhifadhi **ku-**.\n\nVitenzi vingi vyenye mizizi inayoanza kwa irabu hubaki na **ku-**: **kuandika**, **kuogelea**, **kuona**. Kwa mfano: Ninapenda kuandika barua.\n\nBaadhi ya vitenzi-jina vina **kw-** badala ya **ku-**. Kwa somo hili, kumbuka umbo hili la kawaida; usitumie **kw-** kwa kila mzizi unaoanza kwa irabu:\n\n- **kwenda**: Ninataka kwenda sokoni.\n\n:::note\nUsidhani kwamba kila kitenzi-jina lazima kianze kwa herufi mbili **ku**. Kwa mfano, **kwenda** pia ni kitenzi-jina cha ngeli ya KU.\n:::\n\n## 3. Upatanisho wa ngeli ya KU\n\n*Upatanisho* ni kutumia maumbo yanayolingana na ngeli ya jina. Kitenzi-jina kinapokuwa kiima, yaani jambo linalozungumziwa, kitenzi kinachofuata hutumia kiambishi **ku-**. *Kiambishi* ni sehemu ya neno inayoongezwa kwenye mzizi; hapa **ku-** iko mwanzoni mwa **kunasaidia** na inaonyesha upatanisho.\n\n| Sehemu ya sentensi | Umbo la ngeli ya KU | Mfano |\n| --- | --- | --- |\n| Kitenzi | **ku-** | Kusoma **kunasaidia**. |\n| Kivumishi: -zuri | **kuzuri** | Kuimba ni **kuzuri**. |\n| Kivumishi: -gumu | **kugumu** | Kuogelea ni **kugumu** kwangu. |\n| Kioneshi cha karibu | **huku** | Kucheza **huku** kunanichosha. |\n| Kiunganishi: -a | **kwa** | Kuimba **kwa** watoto kunafurahisha. |\n| Kimilikishi: -ako | **kwako** | Kuimba **kwako** ni kuzuri. |\n\n:::tip\nNgeli ya KU haina jozi ya umoja na wingi. Usibadilishe **kusoma** kuwa **visoma** ili kutaja shughuli hiyo mara nyingi.\n:::\n\n### Kitenzi na ukanushi\n\nKatika **kusoma kunasaidia**, neno **kusoma** linataja shughuli. Kiambishi **ku-** cha **kunasaidia** kinaonyesha upatanisho na shughuli hiyo.\n\nKatika wakati wa sasa, ukanushi hutumia **haku-** badala ya **kuna-**. Katika mfano huu, **-a** ya mwisho pia hubadilika kuwa **-i**:\n\n- **Kusoma kunanisaidia.**\n- **Kusoma hakunisaidii.**\n\n### Vivumishi\n\nKivumishi kinachoeleza kitenzi-jina hutumia **ku-**: **Kuimba ni kuzuri**. Usiseme **Kuimba ni kizuri**, kwa sababu **kizuri** si umbo la ngeli ya KU.\n\nPia ni kawaida kusema **Kuimba ni vizuri**. Hapa **vizuri** hueleza kwamba shughuli hiyo ni jambo jema; si kosa.\n\n### Kioneshi, -a na kimilikishi\n\nKatika **Kucheza huku kunanichosha**, fikiria mtu anayecheza sasa hivi. Neno **huku** linaonyesha shughuli hiyo ya kucheza; hapa halimaanishi mahali.\n\nKatika **Kuimba kwa watoto**, **kwa** huunganisha shughuli na wanaoifanya. Katika **Kuimba kwako**, wewe ndiye unayeimba; katika **kuimba kwangu**, mimi ndiye ninayeimba. Lakini katika **Kuogelea ni kugumu kwangu**, **kwangu** humaanisha kwamba mimi ndiye ninayeona kuogelea kuwa kugumu.\n\n:::example\n**Mazingira:** Unaogelea na rafiki sasa hivi, na mnaongea kuhusu mazoezi.\n\n**Kutembea kunasaidia** mwili.\n\n**Kukimbia ni kugumu** kwangu.\n\n**Kuogelea huku kunanifurahisha**.\n\nHapa **huku** linaonyesha kuogelea: mnaogelea sasa hivi.\n:::\n\n## 4. Nani au nini kinazungumziwa?\n\nLinganisha sentensi hizi. Kiambishi cha kitenzi kinategemea kiima, si neno lililo karibu nacho tu.\n\n- **Mtoto anapenda kusoma.** Tunazungumzia mtoto: **a-**.\n- **Watoto wanapenda kusoma.** Tunazungumzia watoto: **wa-**.\n- **Kusoma kunawasaidia watoto.** Tunazungumzia shughuli ya kusoma: **ku-**.\n\n:::warning\nUsiunganishe kitenzi na neno lililo karibu nacho. Kiima ni **kusoma**, si **watoto**:\n\n✓ Kusoma **kunawasaidia** watoto.\n\n✗ Kusoma **wanawasaidia** watoto.\n:::\n\n:::note\nKatika mazungumzo yasiyo rasmi, unaweza kusikia **Kuogelea inanichosha**, yenye upatanisho wa **i-**. Katika Kiswahili sanifu kinachofundishwa hapa, tumia **Kuogelea kunanichosha**.\n:::\n\n## 5. Kumbuka maumbo haya\n\n1. Taja shughuli kwa kitenzi-jina: **kusoma**, **kupika**, **kwenda**.\n2. Shughuli ikiwa kiima, tumia **ku-** katika kitenzi: **Kupika kunanifurahisha**. Linganisha ukubali na ukanushi: **Kusoma kunanisaidia \u002F Kusoma hakunisaidii**.\n3. Linganisha maneno mengine na ngeli ya KU: **Kupika huku ni kuzuri**.\n4. Ikiwa mtu ndiye kiima, tumia upatanisho wa mtu huyo: **Ninapenda kupika**.",[856],{"id":857,"name":190,"level":181,"language":9,"isCompleted":858,"completionPercentage":859,"totalExercises":36,"completedExercises":859},"01a1c61d-25bc-7d7c-8dad-8b945a3e2167",false,0,"2026-11-10T15:39:22+00:00","2026-11-10T17:57:01+00:00",[863],{"id":864,"title":190,"vocabularyListWords":865,"isPublished":877},"01a1c61d-78ea-7b82-bf50-089446932a75",[866,882,892,910,924,934,948,962,972,986,1004],{"id":867,"vocabularyWord":868,"displayOrder":11},"01a1c61d-78ea-7bf6-bf50-089446a148b8",{"id":869,"word":870,"frequency":51,"level":10,"language":9,"partsOfSpeech":871,"audio":858},"01a1c61d-5b1f-7ddb-9ec7-90d803b94da1","kusoma",[872,878],{"id":873,"partOfSpeech":874,"definition":875,"exampleSentences":876,"isPrimary":877,"meaningOrder":11},"01a1c695-ff34-7831-9b88-f2f029c600e6","VERB","Kutazama maandishi na kuelewa maana yake, kwa mfano kitabu, gazeti au barua.","Ninapenda kusoma kitabu kila jioni.\nBaba anasoma gazeti asubuhi.\nWatoto wanajifunza kusoma na kuandika shuleni.",true,{"id":879,"partOfSpeech":874,"definition":880,"exampleSentences":881,"isPrimary":858,"meaningOrder":16},"01a1c695-ff34-7879-9b88-f2f02a991444","Kujifunza masomo shuleni, chuoni au chuo kikuu ili kupata elimu.","Dada yangu anasoma chuo kikuu cha Dar es Salaam.\nNinataka kusoma udaktari baadaye.\nWanafunzi wanasoma kwa bidii kwa ajili ya mtihani.",{"id":883,"vocabularyWord":884,"displayOrder":16},"01a1c61d-78ea-7c32-bf50-089447637d7c",{"id":885,"word":886,"frequency":46,"level":10,"language":9,"partsOfSpeech":887,"audio":858},"01a1c61d-5b14-7763-9ad3-bc26b1e2e1da","kupika",[888],{"id":889,"partOfSpeech":874,"definition":890,"exampleSentences":891,"isPrimary":877,"meaningOrder":11},"01a1c695-ff33-799f-8cf3-eca8a4d9a794","Kuandaa chakula kwa kukitia kwenye moto au joto ili kiive, kwa mfano kwa kuchemsha, kukaanga au kuoka.","Mama anapenda kupika wali na maharage kila siku.\nLeo tutapika chakula cha jioni pamoja.\nBaba yangu anajua kupika nyama vizuri sana.",{"id":893,"vocabularyWord":894,"displayOrder":21},"01a1c61d-78ea-7c56-bf50-0894483845a5",{"id":895,"word":896,"frequency":51,"level":10,"language":9,"partsOfSpeech":897,"audio":858},"01a1c61d-5aa9-743c-bc5e-ee9d9dd53613","kucheza",[898,902,906],{"id":899,"partOfSpeech":874,"definition":900,"exampleSentences":901,"isPrimary":877,"meaningOrder":11},"01a1c695-fd83-78a7-8cd4-8b89072e7bba","Kufanya michezo kwa furaha, hasa watoto, au kushiriki katika mchezo kama mpira.","Watoto wanacheza uwanjani kila jioni.\nNinapenda kucheza mpira wa miguu na marafiki zangu.\nPaka anacheza na mpira wa uzi.",{"id":903,"partOfSpeech":874,"definition":904,"exampleSentences":905,"isPrimary":858,"meaningOrder":16},"01a1c695-fd83-78eb-8cd4-8b8908211bd6","Kusogeza mwili kwa mpangilio wa muziki au ngoma; kudansi.","Wageni wote walicheza harusini hadi usiku.\nDada yangu anajua kucheza ngoma za kienyeji.\nTucheze pamoja muziki ukianza!",{"id":907,"partOfSpeech":874,"definition":908,"exampleSentences":909,"isPrimary":858,"meaningOrder":21},"01a1c695-fd83-792b-8cd4-8b8908cac9b9","Kupiga au kutumia chombo cha muziki, au kuonyesha igizo au mchezo wa kuigiza.","Baba yangu anacheza gitaa vizuri sana.\nMwanamuziki huyo atacheza kinanda kwenye tamasha.",{"id":911,"vocabularyWord":912,"displayOrder":26},"01a1c61d-78ea-7c76-bf50-089448c8083c",{"id":913,"word":914,"frequency":51,"level":10,"language":9,"partsOfSpeech":915,"audio":858},"01a1c61d-5aa6-7127-8281-2a05391b1afa","kuandika",[916,920],{"id":917,"partOfSpeech":874,"definition":918,"exampleSentences":919,"isPrimary":877,"meaningOrder":11},"01a1c695-fd83-74eb-8cd4-8b89026fc3df","Kuweka maneno, herufi au namba kwenye karatasi au mahali pengine kwa kutumia kalamu, penseli au kompyuta.","Mwalimu anaandika jina langu ubaoni.\nNinapenda kuandika barua kwa rafiki yangu.\nWatoto wanaandika kwenye daftari zao.",{"id":921,"partOfSpeech":874,"definition":922,"exampleSentences":923,"isPrimary":858,"meaningOrder":16},"01a1c695-fd83-7533-8cd4-8b890358f416","Kutunga na kuandaa kitabu, hadithi, wimbo au makala ili wengine wasome au wasikie.","Baba yangu anaandika kitabu kuhusu historia ya kijiji chetu.\nDada yangu anapenda kuandika hadithi fupi.\nMsanii huyo anaandika nyimbo nzuri sana.",{"id":925,"vocabularyWord":926,"displayOrder":31},"01a1c61d-78ea-7c92-bf50-089449403904",{"id":927,"word":928,"frequency":36,"level":10,"language":9,"partsOfSpeech":929,"audio":858},"01a1c61d-5b0e-7476-9b3b-0390bae86cdf","kuogelea",[930],{"id":931,"partOfSpeech":874,"definition":932,"exampleSentences":933,"isPrimary":877,"meaningOrder":11},"01a1c695-ff33-718f-8cf3-eca89f87e0ca","Kujisukuma majini kwa kutumia mikono na miguu ili kusogea bila kuzama.","Watoto wanapenda kuogelea baharini wakati wa likizo.\nBaba yangu alinifundisha kuogelea nilipokuwa mdogo.\nLeo tutaenda kuogelea kwenye bwawa la shule.",{"id":935,"vocabularyWord":936,"displayOrder":36},"01a1c61d-78ea-7cb2-bf50-08944a347e18",{"id":937,"word":938,"frequency":41,"level":10,"language":9,"partsOfSpeech":939,"audio":858},"01a1c61d-5ab4-727d-a51c-333ab4214a2c","kuimba",[940,944],{"id":941,"partOfSpeech":874,"definition":942,"exampleSentences":943,"isPrimary":877,"meaningOrder":11},"01a1c695-fd84-7693-8834-567e3961dd94","Kutoa sauti za muziki kwa mdomo kwa kufuata sauti na maneno ya wimbo.","Mtoto anapenda kuimba nyimbo za shule.\nTunaimba pamoja kanisani kila Jumapili.\nMama aliimba wimbo mzuri jikoni.",{"id":945,"partOfSpeech":874,"definition":946,"exampleSentences":947,"isPrimary":858,"meaningOrder":16},"01a1c695-fd84-76db-8834-567e39e3b92a","Kulia kwa sauti nzuri kama ndege au mnyama mwingine anavyofanya.","Ndege wanaimba asubuhi juu ya mti.\nKuku hawaimbi, lakini jogoo huwika.\nNasikia ndege akiimba nje ya dirisha.",{"id":949,"vocabularyWord":950,"displayOrder":41},"01a1c61d-78ea-7cce-bf50-08944ad58e04",{"id":951,"word":952,"frequency":51,"level":10,"language":9,"partsOfSpeech":953,"audio":858},"01a1c61d-5b05-71b4-9b6b-8780615364db","kula",[954,958],{"id":955,"partOfSpeech":874,"definition":956,"exampleSentences":957,"isPrimary":877,"meaningOrder":11},"01a1c695-ff32-71f8-8c85-48669c95e77c","Kuweka chakula kinywani, kukitafuna na kukimeza ili mwili upate nguvu.","Watoto wanakula wali na maharagwe.\nNapenda kula matunda kila asubuhi.\nTulikula chakula cha mchana pamoja.",{"id":959,"partOfSpeech":874,"definition":960,"exampleSentences":961,"isPrimary":858,"meaningOrder":16},"01a1c695-ff32-7290-8c85-48669cfae15c","Kutumia au kuchukua pesa au mali ya mtu mwingine kwa njia isiyo halali.","Mtumishi huyo alikula pesa za kampuni.\nViongozi wasiokuwa waaminifu hula mali ya umma.\nAlishtakiwa kwa kula rushwa.",{"id":963,"vocabularyWord":964,"displayOrder":46},"01a1c61d-78ea-7cea-bf50-08944af343cd",{"id":965,"word":966,"frequency":56,"level":10,"language":9,"partsOfSpeech":967,"audio":858},"01a1c61d-5ab6-767f-a7ce-3433c86a6cc1","kuja",[968],{"id":969,"partOfSpeech":874,"definition":970,"exampleSentences":971,"isPrimary":877,"meaningOrder":11},"01a1c695-fd84-7913-8834-567e3b573a5f","Kufika mahali alipo mtu anayesema au mahali panapozungumziwa; kusogea karibu na mzungumzaji.","Rafiki yangu atakuja nyumbani kwetu kesho.\nNjoo hapa, mwanangu!\nBasi linakuja sasa hivi.",{"id":973,"vocabularyWord":974,"displayOrder":51},"01a1c61d-78ea-7d06-bf50-08944b8f20b8",{"id":975,"word":976,"frequency":51,"level":10,"language":9,"partsOfSpeech":977,"audio":858},"01a1c61d-5b0d-74b1-9f33-a5966d7221f9","kunywa",[978,982],{"id":979,"partOfSpeech":874,"definition":980,"exampleSentences":981,"isPrimary":877,"meaningOrder":11},"01a1c695-ff33-7033-8cf3-eca89e90ee63","Kumeza kinywaji, kama maji, chai au maziwa, kupitia kinywani hadi tumboni.","Ninapenda kunywa maji mengi kila siku.\nWatoto wanakunywa maziwa asubuhi.\nTunakunywa chai pamoja kabla ya kwenda kazini.",{"id":983,"partOfSpeech":874,"definition":984,"exampleSentences":985,"isPrimary":858,"meaningOrder":16},"01a1c695-ff33-7087-8cf3-eca89efa9085","Kutumia dawa ya maji au ya vidonge kwa kuimeza ili kutibu ugonjwa.","Daktari alisema nikanywe dawa mara tatu kwa siku.\nMgonjwa anakunywa dawa baada ya chakula.\nUsisahau kunywa dawa yako kabla ya kulala.",{"id":987,"vocabularyWord":988,"displayOrder":56},"01a1c61d-78ea-7d22-bf50-08944c28e305",{"id":989,"word":990,"frequency":56,"level":10,"language":9,"partsOfSpeech":991,"audio":858},"01a1c61d-5b0f-747c-b788-84a91ea07b4c","kuona",[992,996,1000],{"id":993,"partOfSpeech":874,"definition":994,"exampleSentences":995,"isPrimary":877,"meaningOrder":11},"01a1c695-ff33-728f-8cf3-eca8a008100f","Kutambua kitu au mtu kwa kutumia macho; kupata picha ya kitu machoni.","Ninaona ndege angani.\nJe, unaona nyumba ile kubwa?\nWatoto wanaona picha nzuri ukutani.",{"id":997,"partOfSpeech":874,"definition":998,"exampleSentences":999,"isPrimary":858,"meaningOrder":16},"01a1c695-ff33-72d7-8cf3-eca8a0d7ab59","Kuwa na maoni au wazo kuhusu jambo fulani; kufikiri.","Naona kwamba mpango huu ni mzuri.\nUnaonaje chakula hiki?\nMwalimu anaona wanafunzi wanahitaji muda zaidi.",{"id":1001,"partOfSpeech":874,"definition":1002,"exampleSentences":1003,"isPrimary":858,"meaningOrder":21},"01a1c695-ff33-731b-8cf3-eca8a16a1c72","Kupata au kupitia hali fulani maishani, hasa ngumu au ya kufurahisha.","Bibi yangu ameona taabu nyingi maishani.\nWakulima wameona shida mwaka huu kwa sababu ya ukame.\nTutaona furaha siku ya harusi.",{"id":1005,"vocabularyWord":1006,"displayOrder":61},"01a1c61d-78ea-7d3e-bf50-08944c341daa",{"id":1007,"word":1008,"frequency":56,"level":10,"language":9,"partsOfSpeech":1009,"audio":858},"01a1c61d-5b2a-76ff-bddd-4216613c9847","kwenda",[1010,1014],{"id":1011,"partOfSpeech":874,"definition":1012,"exampleSentences":1013,"isPrimary":877,"meaningOrder":11},"01a1c695-ff35-758f-8c0e-fde8e86d7fc4","Kuhama kutoka mahali pamoja na kufika mahali pengine; kusafiri au kutembea kuelekea mahali fulani.","Kesho nitakwenda sokoni kununua matunda.\nWatoto wanakwenda shuleni kila asubuhi.\nTutakwenda Mombasa wakati wa likizo.",{"id":1015,"partOfSpeech":874,"definition":1016,"exampleSentences":1017,"isPrimary":858,"meaningOrder":16},"01a1c695-ff35-75d7-8c0e-fde8e9307978","Kufanya kazi vizuri au kuendelea kwa namna fulani, kama vile mashine, biashara au mambo ya maisha.","Saa hii haikwenda vizuri tangu jana.\nBiashara yangu inakwenda vizuri mwaka huu.\nMasomo yanakwenda vizuri sana.",[],null,[1021,1030,1036,1043,1050,1057],{"@id":1022,"@type":1023,"id":1024,"grammarPage":1025,"title":1026,"instructions":1027,"displayOrder":859,"type":1028,"questionCount":66,"blankCount":71,"isCompleted":858,"ogImageUrl":1029},"\u002Fapi\u002Fgrammar_exercises\u002F01a1c61d-40f5-7f83-bd76-959ffbc0bec5","GrammarExercise","01a1c61d-40f5-7f83-bd76-959ffbc0bec5","\u002Fapi\u002Fgrammar_pages\u002F01a1c61d-281a-72c5-962b-e41d59deb3b1","Kutaja shughuli na kutambua kiima","Chagua umbo linalofaa katika kila nafasi. Tumia Kiswahili sanifu kinachofundishwa katika somo hili.","word_select","\u002Fuploads\u002Fimages\u002Fgpimg_97dfabfb-09d9-4674-9da6-d2abdf1dfd92_hero.webp?v=1794325168",{"@id":1031,"@type":1023,"id":1032,"grammarPage":1025,"title":1033,"instructions":1034,"displayOrder":11,"type":1028,"questionCount":66,"blankCount":66,"isCompleted":858,"ogImageUrl":1035},"\u002Fapi\u002Fgrammar_exercises\u002F01a1c61d-410e-740e-854a-0cadf12c2d52","01a1c61d-410e-740e-854a-0cadf12c2d52","Upatanisho wa shughuli na maana zake","Chagua jibu linalolingana na kiima na maana iliyoelezwa. Tumia Kiswahili sanifu kinachofundishwa hapa.","\u002Fuploads\u002Fimages\u002Fgpimg_9a259a15-09d4-41f6-9f1c-71c52da1f04a_hero.webp?v=1794325168",{"@id":1037,"@type":1023,"id":1038,"grammarPage":1025,"title":1039,"instructions":1040,"displayOrder":16,"type":1041,"questionCount":56,"blankCount":56,"isCompleted":858,"ogImageUrl":1042},"\u002Fapi\u002Fgrammar_exercises\u002F01a1c61d-4125-7eb6-9b6d-934946ac0864","01a1c61d-4125-7eb6-9b6d-934946ac0864","Panga sentensi za shughuli na watendaji","Panga vipande ili kupata sentensi sahihi katika Kiswahili sanifu. Kuna neno la ziada katika kila swali; usilitumie.","sentence_builder","\u002Fuploads\u002Fimages\u002Fgpimg_565b2271-1beb-44fa-9c09-490b143ddd38_hero.webp?v=1794325168",{"@id":1044,"@type":1023,"id":1045,"grammarPage":1025,"title":1046,"instructions":1047,"displayOrder":21,"type":1048,"questionCount":46,"blankCount":859,"isCompleted":858,"ogImageUrl":1049},"\u002Fapi\u002Fgrammar_exercises\u002F01a1c61d-4135-7865-add7-d26f57cf117f","01a1c61d-4135-7865-add7-d26f57cf117f","Tafuta kosa la upatanisho wa ngeli ya KU","Tafuta neno lenye kosa katika kila sentensi, kisha chagua marekebisho yake.","find_and_fix","\u002Fuploads\u002Fimages\u002Fgpimg_d0a2f1ac-f610-4c05-8318-293e6aa8fc2f_hero.webp?v=1794325168",{"@id":1051,"@type":1023,"id":1052,"grammarPage":1025,"title":1053,"instructions":1054,"displayOrder":26,"type":1055,"questionCount":26,"blankCount":859,"isCompleted":858,"ogImageUrl":1056},"\u002Fapi\u002Fgrammar_exercises\u002F01a1c61d-413d-788a-a217-ec09d7793298","01a1c61d-413d-788a-a217-ec09d7793298","Tambua vitenzi-jina na upatanisho wake","Gusa kipande, kisha gusa kundi lake. Weka kila kipande katika kundi linalofaa.","word_sort","\u002Fuploads\u002Fimages\u002Fgpimg_8d77280e-5b52-454a-9426-2d27bb5743c8_hero.webp?v=1794325168",{"@id":1058,"@type":1023,"id":1059,"grammarPage":1025,"title":1060,"instructions":1061,"displayOrder":31,"type":1055,"questionCount":26,"blankCount":859,"isCompleted":858,"ogImageUrl":1062},"\u002Fapi\u002Fgrammar_exercises\u002F01a1c61d-4143-7442-af58-1f78b2c2f1af","01a1c61d-4143-7442-af58-1f78b2c2f1af","Panga maneno yanayoeleza shughuli","Gusa kipande, kisha gusa kundi linaloeleza matumizi yake. Tumia Kiswahili sanifu cha somo hili.","\u002Fuploads\u002Fimages\u002Fgpimg_7ca8fdb7-ef33-4ac6-ba57-754037f136a1_hero.webp?v=1794325168",{"id":1024,"grammarPage":1025,"title":1026,"instructions":1027,"seoTitle":1064,"seoDescription":1065,"displayOrder":859,"type":1028,"questions":1066,"ogImageUrl":1029},"Ngeli ya KU: chagua maumbo ya shughuli","Fanya mazoezi ya ngeli ya KU kwa kuchagua vitenzi-jina na upatanisho katika sentensi kuhusu chakula, safari, shule na shughuli za kawaida za nyumbani.",[1067],{"id":1068,"sentenceTemplate":1069,"displayOrder":859,"explanation":1070,"exampleSentence":1071,"blanks":1072},"01a1c61d-40f6-72a0-a172-420e274e4cf6","Taja shughuli bila kuonyesha mtendaji au wakati: Mama anapika. Shughuli ni __1__.","Kupika hutaja shughuli yenyewe. Anapika na alipika huonyesha mtendaji na wakati, ambavyo swali linakuambia usionyeshe.","Kufua kunahitaji maji.",[1073],{"id":1074,"blankNumber":11,"options":1075},"01a1c61d-40f6-721c-a172-420e269c1cc7",[1076,1079,1081],{"id":1077,"optionText":1078,"isCorrect":858,"displayOrder":859},"01a1c61d-40f6-712c-a172-420e24879d94","anapika",{"id":1080,"optionText":886,"isCorrect":877,"displayOrder":11},"01a1c61d-40f6-7188-a172-420e2521d058",{"id":1082,"optionText":1083,"isCorrect":858,"displayOrder":16},"01a1c61d-40f6-71d4-a172-420e25df2431","alipika",{"html":1085,"toc":1086},"\u003Ch2 id=\"kutaja-shughuli\">\u003Cspan class=\"section-number\" aria-hidden=\"true\">1.\u003C\u002Fspan>Kutaja shughuli\u003C\u002Fh2>\n\u003Cp>Unapotaka kutaja shughuli, unaweza kutumia \u003Cstrong>kitenzi-jina\u003C\u002Fstrong>, kama \u003Cstrong>kusoma\u003C\u002Fstrong>, \u003Cstrong>kupika\u003C\u002Fstrong> au \u003Cstrong>kucheza\u003C\u002Fstrong>. Kitenzi-jina kinataja tendo kama jina la shughuli. Vitenzi-jina hivi viko katika \u003Cstrong>ngeli ya KU\u003C\u002Fstrong>.\u003C\u002Fp>\n\u003Cdiv class=\"grammar-callout grammar-callout--example\">\u003Cp>\u003Cstrong>Kusoma\u003C\u002Fstrong> kunanisaidia kujifunza.\u003C\u002Fp>\n\u003Cp>Ninapenda \u003Cstrong>kupika\u003C\u002Fstrong>.\u003C\u002Fp>\n\u003Cp>\u003Cstrong>Kucheza\u003C\u002Fstrong> kunawafurahisha watoto.\u003C\u002Fp>\n\u003C\u002Fdiv>\n\u003Ch2 id=\"maumbo-ya-vitenzi-jina\">\u003Cspan class=\"section-number\" aria-hidden=\"true\">2.\u003C\u002Fspan>Maumbo ya vitenzi-jina\u003C\u002Fh2>\n\u003Cp>Vitenzi-jina vingi huanza kwa \u003Cstrong>ku-\u003C\u002Fstrong>. Havitaji mtu anayefanya tendo wala wakati wa tendo.\u003C\u002Fp>\n\u003Ctable>\n\u003Cthead>\n\u003Ctr>\n\u003Cth>Kitenzi katika sentensi\u003C\u002Fth>\n\u003Cth>Kitenzi-jina\u003C\u002Fth>\n\u003C\u002Ftr>\n\u003C\u002Fthead>\n\u003Ctbody>\u003Ctr>\n\u003Ctd>Asha anasoma.\u003C\u002Ftd>\n\u003Ctd>\u003Cstrong>kusoma\u003C\u002Fstrong>\u003C\u002Ftd>\n\u003C\u002Ftr>\n\u003Ctr>\n\u003Ctd>Juma anapika.\u003C\u002Ftd>\n\u003Ctd>\u003Cstrong>kupika\u003C\u002Fstrong>\u003C\u002Ftd>\n\u003C\u002Ftr>\n\u003Ctr>\n\u003Ctd>Watoto wanacheza.\u003C\u002Ftd>\n\u003Ctd>\u003Cstrong>kucheza\u003C\u002Fstrong>\u003C\u002Ftd>\n\u003C\u002Ftr>\n\u003Ctr>\n\u003Ctd>Mtoto anakula.\u003C\u002Ftd>\n\u003Ctd>\u003Cstrong>kula\u003C\u002Fstrong>\u003C\u002Ftd>\n\u003C\u002Ftr>\n\u003Ctr>\n\u003Ctd>Mgeni anakuja.\u003C\u002Ftd>\n\u003Ctd>\u003Cstrong>kuja\u003C\u002Fstrong>\u003C\u002Ftd>\n\u003C\u002Ftr>\n\u003Ctr>\n\u003Ctd>Mtoto anakunywa.\u003C\u002Ftd>\n\u003Ctd>\u003Cstrong>kunywa\u003C\u002Fstrong>\u003C\u002Ftd>\n\u003C\u002Ftr>\n\u003C\u002Ftbody>\u003C\u002Ftable>\n\u003Cp>Vitenzi vyenye mzizi wa silabi moja, kama \u003Cstrong>kula\u003C\u002Fstrong>, \u003Cstrong>kuja\u003C\u002Fstrong> na \u003Cstrong>kunywa\u003C\u002Fstrong>, hubaki na \u003Cstrong>ku-\u003C\u002Fstrong> katika maumbo ya wakati wa sasa yenye \u003Cstrong>-na-\u003C\u002Fstrong>: \u003Cstrong>anakula\u003C\u002Fstrong>, \u003Cstrong>anakuja\u003C\u002Fstrong>, \u003Cstrong>anakunywa\u003C\u002Fstrong>. Linganisha na \u003Cstrong>Asha anasoma\u003C\u002Fstrong>, ambapo \u003Cstrong>ku-\u003C\u002Fstrong> ya \u003Cstrong>kusoma\u003C\u002Fstrong> haipo. Si kila umbo lenye wakati huhifadhi \u003Cstrong>ku-\u003C\u002Fstrong>.\u003C\u002Fp>\n\u003Cp>Vitenzi vingi vyenye mizizi inayoanza kwa irabu hubaki na \u003Cstrong>ku-\u003C\u002Fstrong>: \u003Cstrong>kuandika\u003C\u002Fstrong>, \u003Cstrong>kuogelea\u003C\u002Fstrong>, \u003Cstrong>kuona\u003C\u002Fstrong>. Kwa mfano: Ninapenda kuandika barua.\u003C\u002Fp>\n\u003Cp>Baadhi ya vitenzi-jina vina \u003Cstrong>kw-\u003C\u002Fstrong> badala ya \u003Cstrong>ku-\u003C\u002Fstrong>. Kwa somo hili, kumbuka umbo hili la kawaida; usitumie \u003Cstrong>kw-\u003C\u002Fstrong> kwa kila mzizi unaoanza kwa irabu:\u003C\u002Fp>\n\u003Cul>\n\u003Cli>\u003Cstrong>kwenda\u003C\u002Fstrong>: Ninataka kwenda sokoni.\u003C\u002Fli>\n\u003C\u002Ful>\n\u003Cdiv class=\"grammar-callout grammar-callout--note\">\u003Cp>Usidhani kwamba kila kitenzi-jina lazima kianze kwa herufi mbili \u003Cstrong>ku\u003C\u002Fstrong>. Kwa mfano, \u003Cstrong>kwenda\u003C\u002Fstrong> pia ni kitenzi-jina cha ngeli ya KU.\u003C\u002Fp>\n\u003C\u002Fdiv>\n\u003Ch2 id=\"upatanisho-wa-ngeli-ya-ku\">\u003Cspan class=\"section-number\" aria-hidden=\"true\">3.\u003C\u002Fspan>Upatanisho wa ngeli ya KU\u003C\u002Fh2>\n\u003Cp>\u003Cem>Upatanisho\u003C\u002Fem> ni kutumia maumbo yanayolingana na ngeli ya jina. Kitenzi-jina kinapokuwa kiima, yaani jambo linalozungumziwa, kitenzi kinachofuata hutumia kiambishi \u003Cstrong>ku-\u003C\u002Fstrong>. \u003Cem>Kiambishi\u003C\u002Fem> ni sehemu ya neno inayoongezwa kwenye mzizi; hapa \u003Cstrong>ku-\u003C\u002Fstrong> iko mwanzoni mwa \u003Cstrong>kunasaidia\u003C\u002Fstrong> na inaonyesha upatanisho.\u003C\u002Fp>\n\u003Ctable>\n\u003Cthead>\n\u003Ctr>\n\u003Cth>Sehemu ya sentensi\u003C\u002Fth>\n\u003Cth>Umbo la ngeli ya KU\u003C\u002Fth>\n\u003Cth>Mfano\u003C\u002Fth>\n\u003C\u002Ftr>\n\u003C\u002Fthead>\n\u003Ctbody>\u003Ctr>\n\u003Ctd>Kitenzi\u003C\u002Ftd>\n\u003Ctd>\u003Cstrong>ku-\u003C\u002Fstrong>\u003C\u002Ftd>\n\u003Ctd>Kusoma \u003Cstrong>kunasaidia\u003C\u002Fstrong>.\u003C\u002Ftd>\n\u003C\u002Ftr>\n\u003Ctr>\n\u003Ctd>Kivumishi: -zuri\u003C\u002Ftd>\n\u003Ctd>\u003Cstrong>kuzuri\u003C\u002Fstrong>\u003C\u002Ftd>\n\u003Ctd>Kuimba ni \u003Cstrong>kuzuri\u003C\u002Fstrong>.\u003C\u002Ftd>\n\u003C\u002Ftr>\n\u003Ctr>\n\u003Ctd>Kivumishi: -gumu\u003C\u002Ftd>\n\u003Ctd>\u003Cstrong>kugumu\u003C\u002Fstrong>\u003C\u002Ftd>\n\u003Ctd>Kuogelea ni \u003Cstrong>kugumu\u003C\u002Fstrong> kwangu.\u003C\u002Ftd>\n\u003C\u002Ftr>\n\u003Ctr>\n\u003Ctd>Kioneshi cha karibu\u003C\u002Ftd>\n\u003Ctd>\u003Cstrong>huku\u003C\u002Fstrong>\u003C\u002Ftd>\n\u003Ctd>Kucheza \u003Cstrong>huku\u003C\u002Fstrong> kunanichosha.\u003C\u002Ftd>\n\u003C\u002Ftr>\n\u003Ctr>\n\u003Ctd>Kiunganishi: -a\u003C\u002Ftd>\n\u003Ctd>\u003Cstrong>kwa\u003C\u002Fstrong>\u003C\u002Ftd>\n\u003Ctd>Kuimba \u003Cstrong>kwa\u003C\u002Fstrong> watoto kunafurahisha.\u003C\u002Ftd>\n\u003C\u002Ftr>\n\u003Ctr>\n\u003Ctd>Kimilikishi: -ako\u003C\u002Ftd>\n\u003Ctd>\u003Cstrong>kwako\u003C\u002Fstrong>\u003C\u002Ftd>\n\u003Ctd>Kuimba \u003Cstrong>kwako\u003C\u002Fstrong> ni kuzuri.\u003C\u002Ftd>\n\u003C\u002Ftr>\n\u003C\u002Ftbody>\u003C\u002Ftable>\n\u003Cdiv class=\"grammar-callout grammar-callout--tip\">\u003Cp>Ngeli ya KU haina jozi ya umoja na wingi. Usibadilishe \u003Cstrong>kusoma\u003C\u002Fstrong> kuwa \u003Cstrong>visoma\u003C\u002Fstrong> ili kutaja shughuli hiyo mara nyingi.\u003C\u002Fp>\n\u003C\u002Fdiv>\n\u003Ch3 id=\"kitenzi-na-ukanushi\">\u003Cspan class=\"section-number\" aria-hidden=\"true\">3.1\u003C\u002Fspan>Kitenzi na ukanushi\u003C\u002Fh3>\n\u003Cp>Katika \u003Cstrong>kusoma kunasaidia\u003C\u002Fstrong>, neno \u003Cstrong>kusoma\u003C\u002Fstrong> linataja shughuli. Kiambishi \u003Cstrong>ku-\u003C\u002Fstrong> cha \u003Cstrong>kunasaidia\u003C\u002Fstrong> kinaonyesha upatanisho na shughuli hiyo.\u003C\u002Fp>\n\u003Cp>Katika wakati wa sasa, ukanushi hutumia \u003Cstrong>haku-\u003C\u002Fstrong> badala ya \u003Cstrong>kuna-\u003C\u002Fstrong>. Katika mfano huu, \u003Cstrong>-a\u003C\u002Fstrong> ya mwisho pia hubadilika kuwa \u003Cstrong>-i\u003C\u002Fstrong>:\u003C\u002Fp>\n\u003Cul>\n\u003Cli>\u003Cstrong>Kusoma kunanisaidia.\u003C\u002Fstrong>\u003C\u002Fli>\n\u003Cli>\u003Cstrong>Kusoma hakunisaidii.\u003C\u002Fstrong>\u003C\u002Fli>\n\u003C\u002Ful>\n\u003Ch3 id=\"vivumishi\">\u003Cspan class=\"section-number\" aria-hidden=\"true\">3.2\u003C\u002Fspan>Vivumishi\u003C\u002Fh3>\n\u003Cp>Kivumishi kinachoeleza kitenzi-jina hutumia \u003Cstrong>ku-\u003C\u002Fstrong>: \u003Cstrong>Kuimba ni kuzuri\u003C\u002Fstrong>. Usiseme \u003Cstrong>Kuimba ni kizuri\u003C\u002Fstrong>, kwa sababu \u003Cstrong>kizuri\u003C\u002Fstrong> si umbo la ngeli ya KU.\u003C\u002Fp>\n\u003Cp>Pia ni kawaida kusema \u003Cstrong>Kuimba ni vizuri\u003C\u002Fstrong>. Hapa \u003Cstrong>vizuri\u003C\u002Fstrong> hueleza kwamba shughuli hiyo ni jambo jema; si kosa.\u003C\u002Fp>\n\u003Ch3 id=\"kioneshi-a-na-kimilikishi\">\u003Cspan class=\"section-number\" aria-hidden=\"true\">3.3\u003C\u002Fspan>Kioneshi, -a na kimilikishi\u003C\u002Fh3>\n\u003Cp>Katika \u003Cstrong>Kucheza huku kunanichosha\u003C\u002Fstrong>, fikiria mtu anayecheza sasa hivi. Neno \u003Cstrong>huku\u003C\u002Fstrong> linaonyesha shughuli hiyo ya kucheza; hapa halimaanishi mahali.\u003C\u002Fp>\n\u003Cp>Katika \u003Cstrong>Kuimba kwa watoto\u003C\u002Fstrong>, \u003Cstrong>kwa\u003C\u002Fstrong> huunganisha shughuli na wanaoifanya. Katika \u003Cstrong>Kuimba kwako\u003C\u002Fstrong>, wewe ndiye unayeimba; katika \u003Cstrong>kuimba kwangu\u003C\u002Fstrong>, mimi ndiye ninayeimba. Lakini katika \u003Cstrong>Kuogelea ni kugumu kwangu\u003C\u002Fstrong>, \u003Cstrong>kwangu\u003C\u002Fstrong> humaanisha kwamba mimi ndiye ninayeona kuogelea kuwa kugumu.\u003C\u002Fp>\n\u003Cdiv class=\"grammar-callout grammar-callout--example\">\u003Cp>\u003Cstrong>Mazingira:\u003C\u002Fstrong> Unaogelea na rafiki sasa hivi, na mnaongea kuhusu mazoezi.\u003C\u002Fp>\n\u003Cp>\u003Cstrong>Kutembea kunasaidia\u003C\u002Fstrong> mwili.\u003C\u002Fp>\n\u003Cp>\u003Cstrong>Kukimbia ni kugumu\u003C\u002Fstrong> kwangu.\u003C\u002Fp>\n\u003Cp>\u003Cstrong>Kuogelea huku kunanifurahisha\u003C\u002Fstrong>.\u003C\u002Fp>\n\u003Cp>Hapa \u003Cstrong>huku\u003C\u002Fstrong> linaonyesha kuogelea: mnaogelea sasa hivi.\u003C\u002Fp>\n\u003C\u002Fdiv>\n\u003Ch2 id=\"nani-au-nini-kinazungumziwa\">\u003Cspan class=\"section-number\" aria-hidden=\"true\">4.\u003C\u002Fspan>Nani au nini kinazungumziwa?\u003C\u002Fh2>\n\u003Cp>Linganisha sentensi hizi. Kiambishi cha kitenzi kinategemea kiima, si neno lililo karibu nacho tu.\u003C\u002Fp>\n\u003Cul>\n\u003Cli>\u003Cstrong>Mtoto anapenda kusoma.\u003C\u002Fstrong> Tunazungumzia mtoto: \u003Cstrong>a-\u003C\u002Fstrong>.\u003C\u002Fli>\n\u003Cli>\u003Cstrong>Watoto wanapenda kusoma.\u003C\u002Fstrong> Tunazungumzia watoto: \u003Cstrong>wa-\u003C\u002Fstrong>.\u003C\u002Fli>\n\u003Cli>\u003Cstrong>Kusoma kunawasaidia watoto.\u003C\u002Fstrong> Tunazungumzia shughuli ya kusoma: \u003Cstrong>ku-\u003C\u002Fstrong>.\u003C\u002Fli>\n\u003C\u002Ful>\n\u003Cdiv class=\"grammar-callout grammar-callout--warning\">\u003Cp>Usiunganishe kitenzi na neno lililo karibu nacho. Kiima ni \u003Cstrong>kusoma\u003C\u002Fstrong>, si \u003Cstrong>watoto\u003C\u002Fstrong>:\u003C\u002Fp>\n\u003Cp>✓ Kusoma \u003Cstrong>kunawasaidia\u003C\u002Fstrong> watoto.\u003C\u002Fp>\n\u003Cp>✗ Kusoma \u003Cstrong>wanawasaidia\u003C\u002Fstrong> watoto.\u003C\u002Fp>\n\u003C\u002Fdiv>\n\u003Cdiv class=\"grammar-callout grammar-callout--note\">\u003Cp>Katika mazungumzo yasiyo rasmi, unaweza kusikia \u003Cstrong>Kuogelea inanichosha\u003C\u002Fstrong>, yenye upatanisho wa \u003Cstrong>i-\u003C\u002Fstrong>. Katika Kiswahili sanifu kinachofundishwa hapa, tumia \u003Cstrong>Kuogelea kunanichosha\u003C\u002Fstrong>.\u003C\u002Fp>\n\u003C\u002Fdiv>\n\u003Ch2 id=\"kumbuka-maumbo-haya\">\u003Cspan class=\"section-number\" aria-hidden=\"true\">5.\u003C\u002Fspan>Kumbuka maumbo haya\u003C\u002Fh2>\n\u003Col>\n\u003Cli>Taja shughuli kwa kitenzi-jina: \u003Cstrong>kusoma\u003C\u002Fstrong>, \u003Cstrong>kupika\u003C\u002Fstrong>, \u003Cstrong>kwenda\u003C\u002Fstrong>.\u003C\u002Fli>\n\u003Cli>Shughuli ikiwa kiima, tumia \u003Cstrong>ku-\u003C\u002Fstrong> katika kitenzi: \u003Cstrong>Kupika kunanifurahisha\u003C\u002Fstrong>. Linganisha ukubali na ukanushi: \u003Cstrong>Kusoma kunanisaidia \u002F Kusoma hakunisaidii\u003C\u002Fstrong>.\u003C\u002Fli>\n\u003Cli>Linganisha maneno mengine na ngeli ya KU: \u003Cstrong>Kupika huku ni kuzuri\u003C\u002Fstrong>.\u003C\u002Fli>\n\u003Cli>Ikiwa mtu ndiye kiima, tumia upatanisho wa mtu huyo: \u003Cstrong>Ninapenda kupika\u003C\u002Fstrong>.\u003C\u002Fli>\n\u003C\u002Fol>\n",[1087,1091,1095,1099,1103,1107,1111,1115],{"id":1088,"text":1089,"depth":16,"number":1090},"kutaja-shughuli","Kutaja shughuli","1",{"id":1092,"text":1093,"depth":16,"number":1094},"maumbo-ya-vitenzi-jina","Maumbo ya vitenzi-jina","2",{"id":1096,"text":1097,"depth":16,"number":1098},"upatanisho-wa-ngeli-ya-ku","Upatanisho wa ngeli ya KU","3",{"id":1100,"text":1101,"depth":21,"number":1102},"kitenzi-na-ukanushi","Kitenzi na ukanushi","3.1",{"id":1104,"text":1105,"depth":21,"number":1106},"vivumishi","Vivumishi","3.2",{"id":1108,"text":1109,"depth":21,"number":1110},"kioneshi-a-na-kimilikishi","Kioneshi, -a na kimilikishi","3.3",{"id":1112,"text":1113,"depth":16,"number":1114},"nani-au-nini-kinazungumziwa","Nani au nini kinazungumziwa?","4",{"id":1116,"text":1117,"depth":16,"number":1118},"kumbuka-maumbo-haya","Kumbuka maumbo haya","5"]