[{"data":1,"prerenderedAt":-1},["ShallowReactive",2],{"grammar-page-sw-ukanushi-wa-wakati-uliopita-kwa-ku":3,"grammar-exercises-by-page-01a1c61d-28a6-74a1-a86c-d258fec97c84":22,"exercise-list-path-sw-none":64},{"id":4,"title":5,"slug":6,"seoDescription":7,"content":8,"language":9,"level":10,"displayOrder":11,"grammarTopics":12,"createdAt":18,"updatedAt":19,"totalExercises":17,"vocabularyLists":20,"readyImages":21},"01a1c61d-28a6-74a1-a86c-d258fec97c84","Ukanushi wa wakati uliopita kwa -ku-","ukanushi-wa-wakati-uliopita-kwa-ku","Jifunze kutumia -ku- kukanusha matendo ya wakati uliopita, kuchagua viambishi vya nafsi na kuunda sentensi kama sikusoma, hakula na hatukufika jana.","Tunatumia **-ku-** katika ukanushi kueleza kwamba tendo halikufanyika wakati uliopita. Utajifunza kuchagua mwanzo wa kitenzi kulingana na nafsi na kukanusha sentensi kama **Nilisoma jana → Sikusoma jana**.\n\n## 1. Kusema tendo halikufanyika\n\nUkitaka kusema kwamba hukufanya jambo wakati uliopita, tumia kitenzi cha ukanushi chenye **-ku-**. Unaweza kutaja muda kwa maneno kama **jana**, **juzi** au **wiki iliyopita**.\n\n:::example\nJana Asha alibaki nyumbani.\n\n- Asha **alipika** chakula.\n- Asha **hakununua** chakula.\n\nKupika kulifanyika; kununua hakukufanyika.\n:::\n\nSi lazima kutaja muda katika kila sentensi ikiwa tayari unajulikana.\n\n## 2. Kubadili -li- kuwa -ku-\n\nKatika sentensi hizi, **-li-** inaonyesha wakati uliopita katika kukubali. Unapokanusha, badili mwanzo wa kitenzi na utumie **-ku-** badala ya **-li-**.\n\n| Nafsi | Kukubali | Kukanusha |\n| --- | --- | --- |\n| Mimi | nilisoma | **sikusoma** |\n| Wewe | ulisoma | **hukusoma** |\n| Yeye | alisoma | **hakusoma** |\n| Sisi | tulisoma | **hatukusoma** |\n| Ninyi | mlisoma | **hamkusoma** |\n| Wao | walisoma | **hawakusoma** |\n\nKwa mfano, **hatukusoma** lina sehemu hizi: **hatu- + -ku- + soma**. Huu ni uchanganuzi tu; katika sentensi, andika kitenzi kama neno moja.\n\n:::tip\nUsibadili **-li-** pekee. Badili pia mwanzo: **tulisoma → hatukusoma**, si *tukusoma*.\n:::\n\n## 3. Mwisho wa kitenzi hubaki\n\nKatika ukanushi huu, usibadili **-a** ya mwisho kuwa **-i**. Tofauti hii ni muhimu ikiwa tayari unajua ukanushi wa wakati uliopo.\n\n| Wakati | Kukubali | Kukanusha |\n| --- | --- | --- |\n| Sasa | Ninasoma sasa. | **Sisomi** sasa. |\n| Jana | Nilisoma jana. | **Sikusoma** jana. |\n\nVitenzi vyenye miisho mingine pia huhifadhi miisho hiyo.\n\n:::example\n- Nilifanya kazi jana. → **Sikufanya** kazi jana.\n- Tulifunga duka mapema. → **Hatukufunga** duka mapema.\n- Alijibu swali. → **Hakujibu** swali.\n- Walirudi jana. → **Hawakurudi** jana.\n:::\n\n:::warning\n✓ **Sikusoma jana.**\n\n✗ *Sikusomi jana.*\n\nKatika ukanushi wa wakati uliopita, tumia **-ku-** na uhifadhi **-a** ya mwisho katika **soma**.\n:::\n\n## 4. Vitenzi vifupi: kula, kunywa na kuja\n\nKwa vitenzi hivi, **-ku-** ya ukanushi haitakiwi kufuatiwa na **ku-** nyingine. Angalia tofauti kati ya maumbo ya kukubali na ya kukanusha.\n\n| Kitenzi | Kukubali | Kukanusha |\n| --- | --- | --- |\n| kula | alikula | **hakula** |\n| kunywa | alikunywa | **hakunywa** |\n| kuja | alikuja | **hakuja** |\n\n:::example\n- Mtoto **hakula** chakula asubuhi.\n- Mimi **sikunywa** chai jana.\n- Wageni **hawakuja** jana.\n:::\n\n:::note\nKatika **hakula**, sehemu ni **ha- + -ku- + la**. Andika **hakula**, si *hakukula*. Vivyo hivyo, tumia **hakunywa** na **hakuja**.\n:::\n\n## 5. Hatua za kukumbuka\n\nUnapokanusha tendo la wakati uliopita:\n\n1. Chagua mwanzo unaofaa: **si-**, **hu-**, **ha-**, **hatu-**, **ham-** au **hawa-** kwa nafsi zilizo kwenye jedwali.\n2. Tumia **-ku-**, si **-li-**.\n3. Hifadhi mwisho wa kitenzi: **soma → sikusoma**, **rudi → sikurudi**.\n4. Kwa vitenzi vifupi vilivyo hapo juu, usirudie **ku-**: **sikula**, **sikunywa**, **sikuja**.\n\n**Tulifika jana → Hatukufika jana.** Mwanzo na kiambishi cha wakati vinabadilika; tendo sasa linakanushwa.","sw","A2",46,[13],{"id":14,"name":5,"level":10,"language":9,"isCompleted":15,"completionPercentage":16,"totalExercises":17,"completedExercises":16},"01a1c61d-25c3-72a7-be34-1312183194e3",false,0,5,"2026-11-10T15:39:22+00:00","2026-11-10T17:57:01+00:00",[],[],[23,33,40,49,58],{"@id":24,"@type":25,"id":26,"grammarPage":27,"title":28,"instructions":29,"displayOrder":16,"type":30,"questionCount":31,"blankCount":31,"isCompleted":15,"ogImageUrl":32},"\u002Fapi\u002Fgrammar_exercises\u002F01a1c61d-4915-7a80-8acb-9fa6462dc87c","GrammarExercise","01a1c61d-4915-7a80-8acb-9fa6462dc87c","\u002Fapi\u002Fgrammar_pages\u002F01a1c61d-28a6-74a1-a86c-d258fec97c84","Kukanusha matendo ya jana kwa nafsi zote","Chagua kitenzi kinachokanusha tendo la wakati uliopita na kulingana na nafsi iliyotajwa.","word_select",12,"\u002Fuploads\u002Fimages\u002Fgpimg_6d7844d8-b4f8-44e7-96df-5bb2456ffcc5_hero.webp?v=1794325170",{"@id":34,"@type":25,"id":35,"grammarPage":27,"title":36,"instructions":37,"displayOrder":38,"type":30,"questionCount":31,"blankCount":31,"isCompleted":15,"ogImageUrl":39},"\u002Fapi\u002Fgrammar_exercises\u002F01a1c61d-492a-7556-8514-1483530c7db8","01a1c61d-492a-7556-8514-1483530c7db8","Miisho ya vitenzi na vitenzi vifupi","Chagua umbo sahihi la ukanushi wa wakati uliopita.",1,"\u002Fuploads\u002Fimages\u002Fgpimg_efd8d5c9-50eb-400f-9027-6495ec0834dc_hero.webp?v=1794325170",{"@id":41,"@type":25,"id":42,"grammarPage":27,"title":43,"instructions":44,"displayOrder":45,"type":46,"questionCount":47,"blankCount":16,"isCompleted":15,"ogImageUrl":48},"\u002Fapi\u002Fgrammar_exercises\u002F01a1c61d-493f-7bee-a7cf-2c62ab5719d6","01a1c61d-493f-7bee-a7cf-2c62ab5719d6","Tafuta kosa la nafsi katika ukanushi wa yaliyopita","Tafuta kitenzi chenye kosa la nafsi katika kila sentensi, kisha chagua marekebisho yanayolingana na mtendaji.",2,"find_and_fix",8,"\u002Fuploads\u002Fimages\u002Fgpimg_ff2a8f17-602f-4235-8699-12a232644eaa_hero.webp?v=1794325170",{"@id":50,"@type":25,"id":51,"grammarPage":27,"title":52,"instructions":53,"displayOrder":54,"type":55,"questionCount":56,"blankCount":16,"isCompleted":15,"ogImageUrl":57},"\u002Fapi\u002Fgrammar_exercises\u002F01a1c61d-4948-7aaa-9adb-4f959171af47","01a1c61d-4948-7aaa-9adb-4f959171af47","Panga ukanushi wa yaliyopita kwa nafsi","Gusa kila kipande, kisha gusa kundi la nafsi inayolingana na kitenzi chake.",3,"word_sort",4,"\u002Fuploads\u002Fimages\u002Fgpimg_f692cf0c-d293-4558-a819-f4b5bf9abfa5_hero.webp?v=1794325170",{"@id":59,"@type":25,"id":60,"grammarPage":27,"title":61,"instructions":62,"displayOrder":56,"type":55,"questionCount":56,"blankCount":16,"isCompleted":15,"ogImageUrl":63},"\u002Fapi\u002Fgrammar_exercises\u002F01a1c61d-494f-7f79-b841-fc70e681ae25","01a1c61d-494f-7f79-b841-fc70e681ae25","Tambua maumbo sahihi ya ukanushi kwa -ku-","Gusa kila kipande, kisha kiweke katika kundi la umbo sahihi au lenye kosa kwa ukanushi wa yaliyopita.","\u002Fuploads\u002Fimages\u002Fgpimg_1b7099a6-756d-49c9-9712-98a1bf734cda_hero.webp?v=1794325170",null]