[{"data":1,"prerenderedAt":-1},["ShallowReactive",2],{"grammar-page-sw-ukanushi-wa-wakati-uliopo":3,"grammar-exercises-by-page-01a1c61d-28ab-7ce0-8117-085345472775":180,"exercise-list-path-sw-none":222},{"id":4,"title":5,"slug":6,"seoDescription":7,"content":8,"language":9,"level":10,"displayOrder":11,"grammarTopics":12,"createdAt":18,"updatedAt":19,"totalExercises":17,"vocabularyLists":20,"readyImages":179},"01a1c61d-28ab-7ce0-8117-085345472775","Ukanushi wa wakati uliopo","ukanushi-wa-wakati-uliopo","Jifunze ukanushi wa wakati uliopo kwa vitenzi: sisomi, husomi na hasomi. Ondoa -na-, badili -a kuwa -i, na tambua pia maumbo ya sili na sijui.","Ukitaka kusema kwamba hufanyi jambo sasa, tumia ukanushi wa wakati uliopo: **Ninasoma → Sisomi**. Utajifunza kubadili mwanzo na mwisho wa kitenzi, pamoja na maumbo kama **sili** na **sijui**.\n\n## 1. Kusema kwamba hufanyi jambo\n\nLinganisha sentensi hizi:\n\n:::example\n- Ninasoma. → **Sisomi**.\n- Asha anapika. → Asha **hapiki**.\n- Tunacheza. → **Hatuchezi**.\n:::\n\nUkanushi huu unaweza kueleza jambo ambalo hulifanyi sasa au kwa kawaida. Maneno kama **sasa** na **kila siku** yanaonyesha maana hiyo.\n\n- **Sifanyi** kazi sasa; ninapumzika.\n- **Sinywi** kahawa; ninakunywa chai kila siku.\n\n## 2. Kubadili kitenzi\n\nKwa vitenzi vingi vinavyoishia kwa **-a**, kama *kusoma* na *kupika*, fuata hatua hizi:\n\n1. Tumia mwanzo wa ukanushi unaolingana na mtu.\n2. Ondoa **-na-** ya wakati uliopo.\n3. Badili **-a** ya mwisho kuwa **-i**.\n\nKwa mfano: **ninasoma → sisomi**.\n\n| Mtu | Kukubali | Kukanusha |\n| --- | --- | --- |\n| mimi | ninasoma | **sisomi** |\n| wewe | unasoma | **husomi** |\n| yeye | anasoma | **hasomi** |\n| sisi | tunasoma | **hatusomi** |\n| ninyi | mnasoma | **hamsomi** |\n| wao | wanasoma | **hawasomi** |\n\nSi lazima utaje *mimi*, *wewe* au *yeye*. Mwanzo wa kitenzi unaonyesha mtu: **Sisomi** ni sawa na **Mimi sisomi**.\n\n:::tip\nJifunze mwanzo wa kila umbo: **si-**, **hu-**, **ha-**, **hatu-**, **ham-**, **hawa-**. Jedwali hili linahusu watu.\n:::\n\n## 3. Vitenzi vyenye mwisho tofauti\n\nSi vitenzi vyote vinaishia kwa **-a**. Vitenzi kama *kujibu*, *kurudi* na *kufurahi* havibadili herufi ya mwisho katika ukanushi huu.\n\n| Kitenzi | Kukubali | Kukanusha |\n| --- | --- | --- |\n| kujibu | ninajibu | **sijibu** |\n| kurudi | unarudi | **hurudi** |\n| kufurahi | anafurahi | **hafurahi** |\n\n:::example\n- Simu inaita, lakini Asha **hajibu**.\n- Leo **sirudi** nyumbani; ninalala kwa rafiki.\n:::\n\n:::note\nKanuni ya kubadili **-a** kuwa **-i** inahusu mwisho wa kitenzi, si kila herufi **a** ndani yake: **ninafanya → sifanyi**.\n:::\n\n## 4. Maumbo mafupi ya kawaida\n\nKatika vitenzi vifupi kama *kula* na *kunywa*, **-ku-** inayoonekana katika **ninakula** na **ninakunywa** haibaki katika ukanushi huu.\n\n| Kitenzi | Kukubali | Kukanusha |\n| --- | --- | --- |\n| kula | ninakula | **sili** |\n| kunywa | ninakunywa | **sinywi** |\n| kujua | ninajua | **sijui** |\n\n:::example\n- Mimi **sili** nyama.\n- Watoto **hawanywi** kahawa.\n- **Sijui** jina lake.\n:::\n\nKwa *kujua*, badili **-a** ya mwisho kuwa **-i**: **jua → jui**. Hivyo: **sijui**, **hujui**, **hajui**.\n\n## 5. Kumbuka na epuka makosa\n\n:::warning\nUsiache **-na-** katika ukanushi huu, wala **-a** ya mwisho katika vitenzi kama *kusoma*.\n\n- ✗ **Sinasoma.** → ✓ **Sisomi.**\n- ✗ **Hasoma.** → ✓ **Hasomi.**\n- ✗ **Sikuli** nyama. → ✓ **Sili** nyama.\n:::\n\nKabla ya kutumia umbo la ukanushi, jiulize:\n\n1. Ni nani? Chagua mwanzo unaofaa: **si-**, **hu-**, **ha-**, **hatu-**, **ham-** au **hawa-**.\n2. Nimeondoa **-na-**?\n3. Kitenzi kinaishia kwa **-a**? Kwa kawaida, badili mwisho kuwa **-i**.\n\nKumbuka mifano hii: **ninasoma → sisomi**, **ninajibu → sijibu**, **ninakula → sili**.","sw","A1",18,[13],{"id":14,"name":5,"level":10,"language":9,"isCompleted":15,"completionPercentage":16,"totalExercises":17,"completedExercises":16},"01a1c61d-25a3-7d10-83bf-0c238fb18057",false,0,6,"2026-11-10T15:39:22+00:00","2026-11-10T17:57:01+00:00",[21],{"id":22,"title":5,"vocabularyListWords":23,"isPublished":36},"01a1c61d-7959-7521-b7da-b051dc3e0c74",[24,43,54,73,93,108,122,133,151,165],{"id":25,"vocabularyWord":26,"displayOrder":37},"01a1c61d-7959-757d-b7da-b051dd1c8436",{"id":27,"word":28,"frequency":29,"level":10,"language":9,"partsOfSpeech":30,"audio":15},"01a1c61d-5b1f-7ddb-9ec7-90d803b94da1","kusoma",9,[31,38],{"id":32,"partOfSpeech":33,"definition":34,"exampleSentences":35,"isPrimary":36,"meaningOrder":37},"01a1c695-ff34-7831-9b88-f2f029c600e6","VERB","Kutazama maandishi na kuelewa maana yake, kwa mfano kitabu, gazeti au barua.","Ninapenda kusoma kitabu kila jioni.\nBaba anasoma gazeti asubuhi.\nWatoto wanajifunza kusoma na kuandika shuleni.",true,1,{"id":39,"partOfSpeech":33,"definition":40,"exampleSentences":41,"isPrimary":15,"meaningOrder":42},"01a1c695-ff34-7879-9b88-f2f02a991444","Kujifunza masomo shuleni, chuoni au chuo kikuu ili kupata elimu.","Dada yangu anasoma chuo kikuu cha Dar es Salaam.\nNinataka kusoma udaktari baadaye.\nWanafunzi wanasoma kwa bidii kwa ajili ya mtihani.",2,{"id":44,"vocabularyWord":45,"displayOrder":42},"01a1c61d-7959-75b1-b7da-b051ddc9f5ea",{"id":46,"word":47,"frequency":48,"level":10,"language":9,"partsOfSpeech":49,"audio":15},"01a1c61d-5b14-7763-9ad3-bc26b1e2e1da","kupika",8,[50],{"id":51,"partOfSpeech":33,"definition":52,"exampleSentences":53,"isPrimary":36,"meaningOrder":37},"01a1c695-ff33-799f-8cf3-eca8a4d9a794","Kuandaa chakula kwa kukitia kwenye moto au joto ili kiive, kwa mfano kwa kuchemsha, kukaanga au kuoka.","Mama anapenda kupika wali na maharage kila siku.\nLeo tutapika chakula cha jioni pamoja.\nBaba yangu anajua kupika nyama vizuri sana.",{"id":55,"vocabularyWord":56,"displayOrder":72},"01a1c61d-7959-75d9-b7da-b051de3f8c50",{"id":57,"word":58,"frequency":29,"level":10,"language":9,"partsOfSpeech":59,"audio":15},"01a1c61d-5aa9-743c-bc5e-ee9d9dd53613","kucheza",[60,64,68],{"id":61,"partOfSpeech":33,"definition":62,"exampleSentences":63,"isPrimary":36,"meaningOrder":37},"01a1c695-fd83-78a7-8cd4-8b89072e7bba","Kufanya michezo kwa furaha, hasa watoto, au kushiriki katika mchezo kama mpira.","Watoto wanacheza uwanjani kila jioni.\nNinapenda kucheza mpira wa miguu na marafiki zangu.\nPaka anacheza na mpira wa uzi.",{"id":65,"partOfSpeech":33,"definition":66,"exampleSentences":67,"isPrimary":15,"meaningOrder":42},"01a1c695-fd83-78eb-8cd4-8b8908211bd6","Kusogeza mwili kwa mpangilio wa muziki au ngoma; kudansi.","Wageni wote walicheza harusini hadi usiku.\nDada yangu anajua kucheza ngoma za kienyeji.\nTucheze pamoja muziki ukianza!",{"id":69,"partOfSpeech":33,"definition":70,"exampleSentences":71,"isPrimary":15,"meaningOrder":72},"01a1c695-fd83-792b-8cd4-8b8908cac9b9","Kupiga au kutumia chombo cha muziki, au kuonyesha igizo au mchezo wa kuigiza.","Baba yangu anacheza gitaa vizuri sana.\nMwanamuziki huyo atacheza kinanda kwenye tamasha.",3,{"id":74,"vocabularyWord":75,"displayOrder":92},"01a1c61d-7959-75f9-b7da-b051de7fc322",{"id":76,"word":77,"frequency":78,"level":10,"language":9,"partsOfSpeech":79,"audio":15},"01a1c61d-5aad-78ee-b298-5a6ad7a97077","kufanya",10,[80,84,88],{"id":81,"partOfSpeech":33,"definition":82,"exampleSentences":83,"isPrimary":36,"meaningOrder":37},"01a1c695-fd83-7de3-8cd4-8b890c18c9c2","Kutenda jambo au kazi fulani; kutekeleza kitendo.","Ninataka kufanya kazi yangu leo.\nWatoto wanafanya nini shuleni?\nTutafanya mazoezi asubuhi kesho.",{"id":85,"partOfSpeech":33,"definition":86,"exampleSentences":87,"isPrimary":15,"meaningOrder":42},"01a1c695-fd83-7e2b-8cd4-8b890cf5d485","Kutengeneza au kuunda kitu; kukitoa kitu kutoka kwa vifaa fulani.","Mama anafanya chapati jikoni.\nFundi alifanya meza nzuri kwa mti wa mninga.\nWanafunzi walifanya ramani ya Afrika darasani.",{"id":89,"partOfSpeech":33,"definition":90,"exampleSentences":91,"isPrimary":15,"meaningOrder":72},"01a1c695-fd83-7e6b-8cd4-8b890d40dbaa","Kusababisha mtu au kitu kiwe katika hali fulani.","Habari hizo zilinifanya nifurahi sana.\nMvua kubwa ilifanya barabara iwe na matope.\nUsiniambie hivyo, utanifanya nilie.",4,{"id":94,"vocabularyWord":95,"displayOrder":107},"01a1c61d-7959-7619-b7da-b051df129dc1",{"id":96,"word":97,"frequency":48,"level":10,"language":9,"partsOfSpeech":98,"audio":15},"01a1c61d-5ab7-77e7-8cba-cb480768d887","kujibu",[99,103],{"id":100,"partOfSpeech":33,"definition":101,"exampleSentences":102,"isPrimary":36,"meaningOrder":37},"01a1c695-fd84-7a0b-8834-567e3b71c067","Kutoa jibu baada ya kuulizwa swali, kuitwa au kuandikiwa barua au ujumbe.","Mwalimu aliuliza swali, na mwanafunzi akajibu vizuri.\nTafadhali jibu barua yangu leo.\nNinapoitwa, ninajibu mara moja.",{"id":104,"partOfSpeech":33,"definition":105,"exampleSentences":106,"isPrimary":15,"meaningOrder":42},"01a1c695-fd84-7a5f-8834-567e3c133bdb","Kujitetea au kurudisha maneno kwa mtu aliyekushtaki au kukusema.","Mtoto alimjibu mama yake kwa ukali.\nUsimjibu mtu mzima kwa dharau.\nMshtakiwa alijibu mashtaka mahakamani.",5,{"id":109,"vocabularyWord":110,"displayOrder":17},"01a1c61d-7959-7635-b7da-b051e0014791",{"id":111,"word":112,"frequency":29,"level":10,"language":9,"partsOfSpeech":113,"audio":15},"01a1c61d-5b16-77aa-9265-0a38c0725a71","kurudi",[114,118],{"id":115,"partOfSpeech":33,"definition":116,"exampleSentences":117,"isPrimary":36,"meaningOrder":37},"01a1c695-ff33-7c83-8cf3-eca8a724b37d","Kwenda au kufika tena mahali ulipotoka, kama nyumbani, kazini au shuleni.","Baba atarudi nyumbani jioni.\nWatoto wanarudi kutoka shuleni saa nane.\nNitarudi kesho asubuhi.",{"id":119,"partOfSpeech":33,"definition":120,"exampleSentences":121,"isPrimary":15,"meaningOrder":42},"01a1c695-ff33-7cd3-8cf3-eca8a79dd427","Kuwa tena katika hali au jambo la awali, au kufanya jambo upya.","Baada ya mvua, hali ya hewa ilirudi kuwa nzuri.\nMgonjwa amerudi katika afya yake ya kawaida.\nUsirudi kufanya kosa lilelile.",{"id":123,"vocabularyWord":124,"displayOrder":132},"01a1c61d-7959-7651-b7da-b051e072c356",{"id":125,"word":126,"frequency":48,"level":10,"language":9,"partsOfSpeech":127,"audio":15},"01a1c61d-5ab3-7168-b3c6-31a0b178e27e","kufurahi",[128],{"id":129,"partOfSpeech":33,"definition":130,"exampleSentences":131,"isPrimary":36,"meaningOrder":37},"01a1c695-fd84-7597-8834-567e392cd3d4","Kuwa na hisia nzuri za moyoni kwa sababu jambo jema limetokea; kuhisi furaha.","Watoto wanafurahi kwa sababu leo ni siku ya sikukuu.\nNilifurahi sana nilipopata zawadi kutoka kwa rafiki yangu.\nTutafurahi kukuona wiki ijayo.",7,{"id":134,"vocabularyWord":135,"displayOrder":48},"01a1c61d-7959-766d-b7da-b051e0e8eb41",{"id":136,"word":137,"frequency":78,"level":10,"language":9,"partsOfSpeech":138,"audio":15},"01a1c61d-5abb-7ed2-8c88-50efabf61dc2","kujua",[139,143,147],{"id":140,"partOfSpeech":33,"definition":141,"exampleSentences":142,"isPrimary":36,"meaningOrder":37},"01a1c695-fd84-7e83-8834-567e3e69e92c","Kuwa na habari au maarifa kuhusu kitu, mtu au jambo fulani; kuwa na ufahamu wa jambo.","Ninajua jina lako.\nJe, unajua kuogelea?\nHatujui jibu la swali hili.",{"id":144,"partOfSpeech":33,"definition":145,"exampleSentences":146,"isPrimary":15,"meaningOrder":42},"01a1c695-fd84-7ecb-8834-567e3ece2838","Kumfahamu mtu au kitu kwa sababu umewahi kukutana naye au kukiona; kuwa na urafiki au uhusiano wa kufahamiana.","Ninamjua mwalimu mpya.\nUnamjua yule mwanamke?\nWanajua mji wa Mombasa vizuri.",{"id":148,"partOfSpeech":33,"definition":149,"exampleSentences":150,"isPrimary":15,"meaningOrder":72},"01a1c695-fd84-7f0b-8834-567e3f5db5fe","Kuwa na ujuzi wa kufanya jambo; kuweza kufanya kitu kwa sababu umejifunza.","Dada yangu anajua kupika chakula kitamu.\nBaba yangu anajua kuendesha gari.\nWatoto wanajua kusoma na kuandika.",{"id":152,"vocabularyWord":153,"displayOrder":29},"01a1c61d-7959-7689-b7da-b051e1bcfa0a",{"id":154,"word":155,"frequency":29,"level":10,"language":9,"partsOfSpeech":156,"audio":15},"01a1c61d-5b05-71b4-9b6b-8780615364db","kula",[157,161],{"id":158,"partOfSpeech":33,"definition":159,"exampleSentences":160,"isPrimary":36,"meaningOrder":37},"01a1c695-ff32-71f8-8c85-48669c95e77c","Kuweka chakula kinywani, kukitafuna na kukimeza ili mwili upate nguvu.","Watoto wanakula wali na maharagwe.\nNapenda kula matunda kila asubuhi.\nTulikula chakula cha mchana pamoja.",{"id":162,"partOfSpeech":33,"definition":163,"exampleSentences":164,"isPrimary":15,"meaningOrder":42},"01a1c695-ff32-7290-8c85-48669cfae15c","Kutumia au kuchukua pesa au mali ya mtu mwingine kwa njia isiyo halali.","Mtumishi huyo alikula pesa za kampuni.\nViongozi wasiokuwa waaminifu hula mali ya umma.\nAlishtakiwa kwa kula rushwa.",{"id":166,"vocabularyWord":167,"displayOrder":78},"01a1c61d-7959-76a9-b7da-b051e213afb7",{"id":168,"word":169,"frequency":29,"level":10,"language":9,"partsOfSpeech":170,"audio":15},"01a1c61d-5b0d-74b1-9f33-a5966d7221f9","kunywa",[171,175],{"id":172,"partOfSpeech":33,"definition":173,"exampleSentences":174,"isPrimary":36,"meaningOrder":37},"01a1c695-ff33-7033-8cf3-eca89e90ee63","Kumeza kinywaji, kama maji, chai au maziwa, kupitia kinywani hadi tumboni.","Ninapenda kunywa maji mengi kila siku.\nWatoto wanakunywa maziwa asubuhi.\nTunakunywa chai pamoja kabla ya kwenda kazini.",{"id":176,"partOfSpeech":33,"definition":177,"exampleSentences":178,"isPrimary":15,"meaningOrder":42},"01a1c695-ff33-7087-8cf3-eca89efa9085","Kutumia dawa ya maji au ya vidonge kwa kuimeza ili kutibu ugonjwa.","Daktari alisema nikanywe dawa mara tatu kwa siku.\nMgonjwa anakunywa dawa baada ya chakula.\nUsisahau kunywa dawa yako kabla ya kulala.",[],[181,191,197,204,209,216],{"@id":182,"@type":183,"id":184,"grammarPage":185,"title":186,"instructions":187,"displayOrder":16,"type":188,"questionCount":189,"blankCount":189,"isCompleted":15,"ogImageUrl":190},"\u002Fapi\u002Fgrammar_exercises\u002F01a1c61d-4956-7e92-a30a-dede709c1fe8","GrammarExercise","01a1c61d-4956-7e92-a30a-dede709c1fe8","\u002Fapi\u002Fgrammar_pages\u002F01a1c61d-28ab-7ce0-8117-085345472775","Kukanusha vitendo vya kila siku","Chagua umbo la ukanushi wa wakati uliopo la kitenzi kilicho kwenye mabano. Zingatia anayefanya kitendo.","word_select",12,"\u002Fuploads\u002Fimages\u002Fgpimg_a95380fd-2ad9-4ed0-9a85-2a34418cf6a7_hero.webp?v=1794325170",{"@id":192,"@type":183,"id":193,"grammarPage":185,"title":194,"instructions":195,"displayOrder":37,"type":188,"questionCount":189,"blankCount":189,"isCompleted":15,"ogImageUrl":196},"\u002Fapi\u002Fgrammar_exercises\u002F01a1c61d-496f-72e7-91d0-02e3d44c5c4a","01a1c61d-496f-72e7-91d0-02e3d44c5c4a","Miisho tofauti na maumbo mafupi","Chagua umbo la ukanushi wa wakati uliopo la kitenzi kilicho kwenye mabano. Zingatia mtu na mwisho wa kitenzi.","\u002Fuploads\u002Fimages\u002Fgpimg_58ab00a7-2971-42a4-8e7a-bec073dd473f_hero.webp?v=1794325170",{"@id":198,"@type":183,"id":199,"grammarPage":185,"title":200,"instructions":201,"displayOrder":42,"type":202,"questionCount":78,"blankCount":78,"isCompleted":15,"ogImageUrl":203},"\u002Fapi\u002Fgrammar_exercises\u002F01a1c61d-4989-7cfc-a90b-7ec410b583fc","01a1c61d-4989-7cfc-a90b-7ec410b583fc","Kupanga sentensi za vitendo visivyofanyika","Panga vipande kuunda sentensi ya ukanushi wa wakati uliopo. Kuna maneno ya ziada; zingatia herufi kubwa na alama ya mwisho.","sentence_builder","\u002Fuploads\u002Fimages\u002Fgpimg_8d386344-4412-4848-bc0b-f0d670b63ced_hero.webp?v=1794325170",{"@id":205,"@type":183,"id":206,"grammarPage":185,"title":207,"instructions":201,"displayOrder":72,"type":202,"questionCount":78,"blankCount":78,"isCompleted":15,"ogImageUrl":208},"\u002Fapi\u002Fgrammar_exercises\u002F01a1c61d-49a2-7470-89da-6b92391f35c2","01a1c61d-49a2-7470-89da-6b92391f35c2","Kupanga maumbo tofauti ya ukanushi","\u002Fuploads\u002Fimages\u002Fgpimg_b2bf3ddd-7f09-483f-85f8-18533ebad98a_hero.webp?v=1794325170",{"@id":210,"@type":183,"id":211,"grammarPage":185,"title":212,"instructions":213,"displayOrder":92,"type":214,"questionCount":92,"blankCount":16,"isCompleted":15,"ogImageUrl":215},"\u002Fapi\u002Fgrammar_exercises\u002F01a1c61d-49b8-730a-befe-47ed76cf8076","01a1c61d-49b8-730a-befe-47ed76cf8076","Ukanushi: watu na wakati wa kitendo","Gusa kipande, kisha gusa kundi linalofaa. Weka kila kipande katika kundi moja.","word_sort","\u002Fuploads\u002Fimages\u002Fgpimg_0d85c20e-bf45-4e5c-86ac-f83009d236c7_hero.webp?v=1794325170",{"@id":217,"@type":183,"id":218,"grammarPage":185,"title":219,"instructions":220,"displayOrder":107,"type":214,"questionCount":92,"blankCount":16,"isCompleted":15,"ogImageUrl":221},"\u002Fapi\u002Fgrammar_exercises\u002F01a1c61d-49be-78e4-aa69-10aff3599f5b","01a1c61d-49be-78e4-aa69-10aff3599f5b","Ukanushi: miisho na makosa ya maumbo","Gusa kila kipande, kisha gusa kundi linalokifaa. Zingatia kanuni iliyo katika kila swali.","\u002Fuploads\u002Fimages\u002Fgpimg_5a60a046-d462-4711-bd0c-f79a8f5252c6_hero.webp?v=1794325170",null]