[{"data":1,"prerenderedAt":-1},["ShallowReactive",2],{"grammar-page-sw-urejeshi-ndani-ya-kitenzi-katika-wakati-uliopita":3,"grammar-exercises-by-page-01a1c61d-2901-7680-9bec-b847623eee26":22,"exercise-list-path-sw-none":86},{"id":4,"title":5,"slug":6,"seoDescription":7,"content":8,"language":9,"level":10,"displayOrder":11,"grammarTopics":12,"createdAt":18,"updatedAt":19,"totalExercises":17,"vocabularyLists":20,"readyImages":21},"01a1c61d-2901-7680-9bec-b847623eee26","Urejeshi ndani ya kitenzi katika wakati uliopita","urejeshi-ndani-ya-kitenzi-katika-wakati-uliopita","Jifunze kutumia -li- na viambishi rejeshi kueleza watu na vitu vya wakati uliopita, kutofautisha mtendaji na yambwa, na kupanga viambishi vya kitenzi.","Ukitaka kueleza ni mtu gani au kitu gani unachozungumzia, unaweza kutumia kitenzi chenye urejeshi: **mtoto aliyefika**, **kitabu nilichosoma**. Hapa utatumia **-li-** pamoja na kiambishi rejeshi kueleza tendo la wakati uliopita, na kutofautisha anayefanya tendo na anayelengwa na tendo.\n\n## 1. Kuunganisha taarifa mbili\n\nKishazi rejeshi ni sehemu ya sentensi inayotoa maelezo kuhusu nomino. Kwa mfano, kinaweza kukusaidia kutaja mtoto mmoja kati ya watoto kadhaa.\n\n:::example\nMtoto alifika jana. Mtoto huyo ni jirani yangu.\n\n→ Mtoto **aliyefika jana** ni jirani yangu.\n\nNilisoma kitabu. Kitabu hicho ni kizuri.\n\n→ Kitabu **nilichosoma** ni kizuri.\n:::\n\nKatika **aliyefika**, mtoto ndiye aliyefanya tendo. Katika **nilichosoma**, mimi ndiye niliyesoma; kitabu ndicho kilichosomwa. Tofauti hii inaathiri uchaguzi wa viambishi.\n\n## 2. Mpangilio wa viambishi\n\nKwa vitenzi kama *kusoma* na *kuandika*, mpangilio ni huu:\n\n**kiambishi cha kiima + -li- + kiambishi rejeshi + sehemu iliyobaki ya kitenzi**\n\nKiima ni mtu au kitu kinachofanya tendo katika mifano hii. Kiambishi rejeshi hulingana na nomino inayoelezwa.\n\n| Umbo | Uchanganuzi | Maelezo |\n| --- | --- | --- |\n| **aliyesoma** | a-li-ye-soma | Mtu mmoja alisoma. |\n| **waliosoma** | wa-li-o-soma | Watu wengi walisoma. |\n| **nilichosoma** | ni-li-cho-soma | Mimi nilisoma kitu cha ngeli ya KI–VI, kama kitabu. |\n| **ulivyoandika** | u-li-vyo-andika | Wewe uliandika vitu vya ngeli ya KI–VI, kama vitabu. |\n\nVistari katika jedwali vinaonyesha sehemu za kitenzi tu. Katika sentensi, unaandika kitenzi kama neno moja: **nilichosoma**.\n\n## 3. Chagua kiambishi kulingana na nomino\n\nUsichague kiambishi rejeshi kwa kuangalia mtendaji pekee. Angalia nomino unayoieleza. Jedwali hili linaonyesha baadhi ya ngeli za kawaida.\n\n| Ngeli | Umoja | Wingi |\n| --- | --- | --- |\n| A–WA | mtoto **aliyefika** | watoto **waliofika** |\n| KI–VI | kitabu **nilichosoma** | vitabu **nilivyosoma** |\n| U–I | mti **ulioanguka** | miti **iliyoanguka** |\n| LI–YA | tunda **lililoanguka** | matunda **yaliyoanguka** |\n| I–ZI | barua **iliyofika** | barua **zilizofika** |\n\n:::note\nViambishi rejeshi vinavyotumika hapa ni **-ye-, -o-, -cho-, -vyo-, -o-, -yo-, -lo-, -yo-, -yo-** na **-zo-**, kulingana na ngeli na idadi. Usiviunganishe na umbo la nomino pekee: kwa mfano, **paka aliyepotea** na **paka waliopotea** hutumia upatanisho wa viumbe hai.\n:::\n\n## 4. Tofautisha mtendaji na yambwa\n\n*Yambwa* ni mtu au kitu kinacholengwa na tendo. Linganisha sentensi hizi:\n\n:::example\nMwanafunzi **aliyesoma kitabu** amefika.\n\n→ Mwanafunzi ndiye aliyesoma. **a-** na **-ye-** vinamhusu mwanafunzi.\n\nKitabu **alichosoma mwanafunzi** kiko mezani.\n\n→ Mwanafunzi ndiye aliyesoma, lakini nomino inayoelezwa ni kitabu. **a-** inamhusu mwanafunzi; **-cho-** inahusu kitabu.\n\nKitabu **nilichosoma** kiko mezani.\n\n→ **ni-** inanihusu mimi; **-cho-** inahusu kitabu.\n:::\n\nYambwa inapokuwa mtu, tumia pia kiambishi cha yambwa katika mifano kama hii:\n\n- Mwalimu **niliyemwona** jana amefika: **ni-li-ye-mw-ona**.\n- Walimu **niliowaona** jana wamefika: **ni-li-o-wa-ona**.\n\nKiambishi cha yambwa huja **baada ya kiambishi rejeshi**. Katika **niliyemwona**, **-ye-** ni kiambishi rejeshi na **-mw-** ni kiambishi cha yambwa; vyote vinamhusu mwalimu.\n\n## 5. Maumbo ya kuzingatia\n\nVitenzi vya silabi moja kama *kula*, *kunywa* na *kuja* huhifadhi **-ku-** katika miundo hii.\n\n| Kitenzi | Mfano wenye urejeshi |\n| --- | --- |\n| kula | chakula **alichokula** |\n| kunywa | maji **aliyokunywa** |\n| kuja | mgeni **aliyekuja** |\n\n:::warning\nUsiondoe kiambishi rejeshi unapohitaji kishazi kinachoeleza nomino.\n\n**Mtoto alifika jana.** ni sentensi kamili inayotoa taarifa.\n\n**Mtoto aliyefika jana ni jirani yangu.** ina kishazi kinachomweleza mtoto.\n\nPia, katika muundo huu kiambishi rejeshi huja baada ya **-li-**: **a-li-ye-fika**, si **a-ye-li-fika**.\n:::\n\n## 6. Hatua za kukumbuka\n\nUnapounda kishazi rejeshi cha wakati uliopita:\n\n1. Tambua nomino unayoieleza na ngeli yake.\n2. Tambua mtendaji ili uchague kiambishi cha kiima.\n3. Weka **-li-**, kisha kiambishi rejeshi kinacholingana na nomino.\n4. Weka kiambishi cha yambwa kinapohitajika, kisha sehemu iliyobaki ya kitenzi.\n\nKumbuka tofauti kuu: **mtoto aliyesoma** humweleza msomaji; **kitabu alichosoma mtoto** hukieleza kitabu.","sw","B1",93,[13],{"id":14,"name":5,"level":10,"language":9,"isCompleted":15,"completionPercentage":16,"totalExercises":17,"completedExercises":16},"01a1c61d-25e6-7194-8e52-12ea74e2b8d8",false,0,8,"2026-11-10T15:39:22+00:00","2026-11-10T17:57:01+00:00",[],[],[23,33,40,49,56,64,71,79],{"@id":24,"@type":25,"id":26,"grammarPage":27,"title":28,"instructions":29,"displayOrder":16,"type":30,"questionCount":31,"blankCount":31,"isCompleted":15,"ogImageUrl":32},"\u002Fapi\u002Fgrammar_exercises\u002F01a1c61d-4e3d-75b3-97b1-0fd316837b98","GrammarExercise","01a1c61d-4e3d-75b3-97b1-0fd316837b98","\u002Fapi\u002Fgrammar_pages\u002F01a1c61d-2901-7680-9bec-b847623eee26","Nomino na mtendaji katika kishazi rejeshi","Chagua kitenzi chenye urejeshi kinacholingana na nomino katika kila sentensi.","word_select",12,"\u002Fuploads\u002Fimages\u002Fgpimg_f755a1dd-b90c-4446-a2a1-3541611867cd_hero.webp?v=1794325171",{"@id":34,"@type":25,"id":35,"grammarPage":27,"title":36,"instructions":37,"displayOrder":38,"type":30,"questionCount":31,"blankCount":31,"isCompleted":15,"ogImageUrl":39},"\u002Fapi\u002Fgrammar_exercises\u002F01a1c61d-4e54-7407-8078-bc3016d371d2","01a1c61d-4e54-7407-8078-bc3016d371d2","Mtendaji, yambwa na mpangilio wa viambishi","Soma muktadha, kisha chagua umbo sahihi la kishazi rejeshi cha wakati uliopita.",1,"\u002Fuploads\u002Fimages\u002Fgpimg_dc4a32bd-5f37-45ab-80bb-33f8555f8964_hero.webp?v=1794325171",{"@id":41,"@type":25,"id":42,"grammarPage":27,"title":43,"instructions":44,"displayOrder":45,"type":46,"questionCount":47,"blankCount":47,"isCompleted":15,"ogImageUrl":48},"\u002Fapi\u002Fgrammar_exercises\u002F01a1c61d-4e6c-76f1-a63e-260047bc30b1","01a1c61d-4e6c-76f1-a63e-260047bc30b1","Panga urejeshi wa ngeli katika wakati uliopita","Panga vipande ili kuunda sentensi. Kuna neno moja la ziada; usilitumie. Zingatia ngeli na nafasi ya kiambishi rejeshi baada ya -li-.",2,"sentence_builder",10,"\u002Fuploads\u002Fimages\u002Fgpimg_a8eec75d-2784-414d-8979-edf3164144a7_hero.webp?v=1794325171",{"@id":50,"@type":25,"id":51,"grammarPage":27,"title":52,"instructions":53,"displayOrder":54,"type":46,"questionCount":47,"blankCount":47,"isCompleted":15,"ogImageUrl":55},"\u002Fapi\u002Fgrammar_exercises\u002F01a1c61d-4e7d-724a-a34c-15057a618654","01a1c61d-4e7d-724a-a34c-15057a618654","Tenganisha mtendaji na nomino inayorejelewa","Panga vipande ili kuunda sentensi. Kuna maneno ya ziada; usiyatumie. Zingatia mtendaji, nomino inayorejelewa na nafasi ya kishazi rejeshi.",3,"\u002Fuploads\u002Fimages\u002Fgpimg_e1ce855b-7d74-4733-a2a8-abe6738c3c65_hero.webp?v=1794325171",{"@id":57,"@type":25,"id":58,"grammarPage":27,"title":59,"instructions":60,"displayOrder":61,"type":62,"questionCount":17,"blankCount":16,"isCompleted":15,"ogImageUrl":63},"\u002Fapi\u002Fgrammar_exercises\u002F01a1c61d-4e8f-7955-93ff-dbd31e8446a0","01a1c61d-4e8f-7955-93ff-dbd31e8446a0","Tambua kosa katika urejeshi wa mtendaji","Tafuta neno moja lenye kosa katika kila sentensi, kisha uchague marekebisho sahihi.",4,"find_and_fix","\u002Fuploads\u002Fimages\u002Fgpimg_14f1fc95-1de3-44b5-acc9-2efc33a6d705_hero.webp?v=1794325171",{"@id":65,"@type":25,"id":66,"grammarPage":27,"title":67,"instructions":68,"displayOrder":69,"type":62,"questionCount":17,"blankCount":16,"isCompleted":15,"ogImageUrl":70},"\u002Fapi\u002Fgrammar_exercises\u002F01a1c61d-4e97-78f2-aaf3-a958ae857c70","01a1c61d-4e97-78f2-aaf3-a958ae857c70","Sahihisha urejeshi wa yambwa na mtendaji","Soma sentensi, tafuta neno moja lenye kosa, kisha uchague marekebisho yanayopatana na nomino inayorejelewa.",5,"\u002Fuploads\u002Fimages\u002Fgpimg_45f96ef6-d316-4ac2-847f-5de49c9973ca_hero.webp?v=1794325171",{"@id":72,"@type":25,"id":73,"grammarPage":27,"title":74,"instructions":75,"displayOrder":76,"type":77,"questionCount":61,"blankCount":16,"isCompleted":15,"ogImageUrl":78},"\u002Fapi\u002Fgrammar_exercises\u002F01a1c61d-4e9f-7de6-87d1-17860ce3c4cb","01a1c61d-4e9f-7de6-87d1-17860ce3c4cb","Panga urejeshi kwa ngeli na idadi","Gusa kila kipande, kisha uguse kundi linalofaa. Weka vipande vyote kwa kuzingatia nomino inayorejelewa.",6,"word_sort","\u002Fuploads\u002Fimages\u002Fgpimg_7a96b0c1-c9c3-45f0-8949-cad52535545b_hero.webp?v=1794325171",{"@id":80,"@type":25,"id":81,"grammarPage":27,"title":82,"instructions":83,"displayOrder":84,"type":77,"questionCount":61,"blankCount":16,"isCompleted":15,"ogImageUrl":85},"\u002Fapi\u002Fgrammar_exercises\u002F01a1c61d-4ea6-76d7-abb4-49974b316d4d","01a1c61d-4ea6-76d7-abb4-49974b316d4d","Tenganisha mtendaji, yambwa na sehemu za kitenzi","Gusa kipande, kisha uguse kundi lake. Soma msingi wa kupanga katika kila ubao kabla ya kuweka vipande vyote.",7,"\u002Fuploads\u002Fimages\u002Fgpimg_9dddca9b-e918-450c-9cd7-c2f1690b8521_hero.webp?v=1794325171",null]