[{"data":1,"prerenderedAt":-1},["ShallowReactive",2],{"grammar-page-sw-urejeshi-ndani-ya-kitenzi-katika-wakati-uliopo":3,"grammar-exercises-by-page-01a1c61d-2906-75be-b926-f8128a27804a":22,"exercise-list-path-sw-none":85},{"id":4,"title":5,"slug":6,"seoDescription":7,"content":8,"language":9,"level":10,"displayOrder":11,"grammarTopics":12,"createdAt":18,"updatedAt":19,"totalExercises":17,"vocabularyLists":20,"readyImages":21},"01a1c61d-2906-75be-b926-f8128a27804a","Urejeshi ndani ya kitenzi katika wakati uliopo","urejeshi-ndani-ya-kitenzi-katika-wakati-uliopo","Jifunze kuweka kiambishi rejeshi baada ya -na- katika wakati uliopo, kupatanisha na nomino, na kutofautisha mtendaji na mtendwa katika sentensi za kawaida.","## 1. Kutaja mtu au kitu kwa tendo\n\nUrejeshi ndani ya kitenzi hukusaidia kueleza mtu au kitu unachozungumzia: **mtoto anayesoma**, **vitabu vinavyopendwa**. Katika wakati uliopo, unatumia **-na-** pamoja na kiambishi rejeshi. Utajifunza kuchagua kiambishi hicho na kutofautisha mtendaji na mtendwa.\n\nKishazi rejeshi ni sehemu ya sentensi inayotoa maelezo kuhusu nomino.\n\n:::example\nWatoto wawili wako sebuleni. Mmoja anasoma, mwingine anacheza.\n\nMtoto **anayesoma** ni dada yangu.\n\nNeno **anayesoma** linaonyesha mtoto unayemzungumzia.\n:::\n\n## 2. Mpangilio wa viambishi\n\nKatika muundo huu, kiambishi rejeshi huja **baada ya -na-**, kabla ya mzizi wa kitenzi.\n\n**Kiambishi cha kiima + -na- + kiambishi rejeshi + sehemu iliyobaki ya kitenzi**\n\nKiima ni mtu au kitu kinachofanya tendo katika mifano hii.\n\n| Kitenzi cha kawaida | Kitenzi chenye urejeshi | Uchanganuzi |\n| --- | --- | --- |\n| Mtoto anasoma. | mtoto **anayesoma** | a-na-ye-som-a |\n| Watoto wanasoma. | watoto **wanaosoma** | wa-na-o-som-a |\n| Mti unaanguka. | mti **unaoanguka** | u-na-o-anguk-a |\n| Kitabu kinapotea. | kitabu **kinachopotea** | ki-na-cho-pote-a |\n\nVistari katika jedwali vinaonyesha sehemu za kitenzi tu. Katika maandishi ya kawaida, unaandika **anayesoma**, si *a na ye soma*.\n\n:::tip\nAnza na sentensi rahisi: **Mtoto anasoma.** Kisha ongeza kiambishi rejeshi baada ya **-na-**: **mtoto anayesoma**.\n:::\n\n## 3. Kuchagua kiambishi rejeshi\n\nKiambishi rejeshi hupatana na nomino inayofafanuliwa. Hapa kuna mifano ya ngeli zinazotumika mara nyingi.\n\n| Nomino ya umoja | Kiambishi na mfano | Nomino ya wingi | Kiambishi na mfano |\n| --- | --- | --- | --- |\n| mtoto | **-ye-**: mtoto anayesoma | watoto | **-o-**: watoto wanaosoma |\n| mti | **-o-**: mti unaoanguka | miti | **-yo-**: miti inayoanguka |\n| tunda | **-lo-**: tunda linaloiva | matunda | **-yo-**: matunda yanayoiva |\n| kitabu | **-cho-**: kitabu kinachopotea | vitabu | **-vyo-**: vitabu vinavyopotea |\n| barua | **-yo-**: barua inayofika | barua | **-zo-**: barua zinazofika |\n\nUsichague kiambishi kwa kuangalia mwanzo wa nomino pekee. Kwa mfano, **mti** si mtu: unasema **mti unaoanguka**, si *mti anayeanguka*.\n\nMajina ya watu kama **mwalimu** na **mwanafunzi** hutumia **-ye-** katika umoja na **-o-** katika wingi: **mwalimu anayefundisha**, **wanafunzi wanaosikiliza**.\n\n## 4. Mtendaji na mtendwa\n\nNomino inayofafanuliwa inaweza kuwa mtendaji au mtendwa, yaani anayefanya tendo au anayepokea tendo.\n\n### Nomino ni mtendaji\n\nKatika **mwalimu anayefundisha**, mwalimu ndiye anayefundisha. Kiambishi cha kiima **a-** na kiambishi rejeshi **-ye-** vyote vinamhusu mwalimu.\n\n### Nomino ni mtendwa\n\nKatika **kitabu ninachosoma**, mimi ndiye ninayesoma, lakini kitabu ndicho kinachofafanuliwa:\n\n- **ni-** huonyesha mimi, mtendaji;\n- **-na-** huonyesha wakati uliopo;\n- **-cho-** hurejelea kitabu.\n\n:::example\n**Kitabu ninachosoma** kina picha nyingi.\n\n**Vitabu tunavyosoma** vina picha nyingi.\n\n**Mwalimu ninayemwona** anafundisha Kiswahili.\n:::\n\nKatika **ninayemwona**, mpangilio ni **ni-na-ye-mw-on-a**. Kiambishi rejeshi **-ye-** kinamhusu mwalimu; **-mw-** ni kiambishi cha yambwa, yaani anayepokea tendo la kuona. Kiambishi cha yambwa huja **baada ya kiambishi rejeshi**.\n\n:::note\nKwa yambwa la mtu, tumia kiambishi cha yambwa katika muundo kama **mwalimu ninayemwona**. Kwa kitu kama kitabu, unaweza kusema **kitabu ninachosoma** au **kitabu ninachokisoma**. Umbo la pili lina kiambishi cha yambwa **-ki-** pia; yote mawili ni sahihi.\n:::\n\n## 5. Maumbo ya kuzingatia\n\nBaadhi ya vitenzi vifupi, kama **kula** na **kunywa**, huhifadhi **-ku-** katika muundo huu.\n\n| Kitenzi | Mfano wenye urejeshi |\n| --- | --- |\n| kula | mtoto **anayekula** |\n| kunywa | watoto **wanaokunywa** maji |\n| kuja | wageni **wanaokuja** |\n\n:::warning\n✓ Mtoto **anayekula** ameketi hapa.\n\n✗ Mtoto **anayela** ameketi hapa.\n\nHifadhi **-ku-** katika **anayekula**.\n:::\n\nPia, usichanganye upatanisho wa nomino inayofafanuliwa na kiima cha kishazi rejeshi:\n\n- **Kitabu ninachosoma**: **ni-** ni mimi; **-cho-** ni kitabu.\n- **Vitabu ninavyosoma**: **ni-** bado ni mimi; **-vyo-** sasa ni vitabu.\n\n## 6. Hatua za kukumbuka\n\n1. Tambua nomino unayotaka kufafanua.\n2. Chagua kiambishi rejeshi kinachopatana nayo: kwa mfano, **-ye-**, **-cho-** au **-vyo-**.\n3. Tambua kiima cha kishazi rejeshi na uchague kiambishi chake.\n4. Weka **-na-**, kisha kiambishi rejeshi, kisha sehemu iliyobaki ya kitenzi.\n5. Ikiwa kuna kiambishi cha yambwa, kiweke baada ya kiambishi rejeshi.\n\nKumbuka tofauti kuu: **mtoto anayesoma** humfafanua anayefanya tendo; **kitabu ninachosoma** hukifafanua kitu kinachopokea tendo.","sw","B1",92,[13],{"id":14,"name":5,"level":10,"language":9,"isCompleted":15,"completionPercentage":16,"totalExercises":17,"completedExercises":16},"01a1c61d-25e6-7f60-8e52-12ea759290ae",false,0,8,"2026-11-10T15:39:22+00:00","2026-11-10T17:57:01+00:00",[],[],[23,33,40,48,55,63,70,78],{"@id":24,"@type":25,"id":26,"grammarPage":27,"title":28,"instructions":29,"displayOrder":16,"type":30,"questionCount":31,"blankCount":31,"isCompleted":15,"ogImageUrl":32},"\u002Fapi\u002Fgrammar_exercises\u002F01a1c61d-4eac-7f33-9351-778703d247bb","GrammarExercise","01a1c61d-4eac-7f33-9351-778703d247bb","\u002Fapi\u002Fgrammar_pages\u002F01a1c61d-2906-75be-b926-f8128a27804a","Watu na vitu tunavyotambua kwa tendo","Chagua kitenzi chenye urejeshi kinachopatana na nomino inayofafanuliwa.","word_select",12,"\u002Fuploads\u002Fimages\u002Fgpimg_ee75252e-c410-40a9-ad7e-512e08a66ee3_hero.webp?v=1794325171",{"@id":34,"@type":25,"id":35,"grammarPage":27,"title":36,"instructions":37,"displayOrder":38,"type":30,"questionCount":31,"blankCount":31,"isCompleted":15,"ogImageUrl":39},"\u002Fapi\u002Fgrammar_exercises\u002F01a1c61d-4ec3-7eef-abcb-9130e49602e9","01a1c61d-4ec3-7eef-abcb-9130e49602e9","Nani anafanya tendo, na nini kinapokea tendo?","Soma muktadha, kisha chagua kitenzi chenye urejeshi. Zingatia mtendaji, nomino inayofafanuliwa na mpangilio wa viambishi.",1,"\u002Fuploads\u002Fimages\u002Fgpimg_1bfc17bf-1ac6-459c-810d-2068a59e4fdf_hero.webp?v=1794325171",{"@id":41,"@type":25,"id":42,"grammarPage":27,"title":43,"instructions":44,"displayOrder":45,"type":46,"questionCount":31,"blankCount":31,"isCompleted":15,"ogImageUrl":47},"\u002Fapi\u002Fgrammar_exercises\u002F01a1c61d-4edb-78c8-a78a-136ce59619a3","01a1c61d-4edb-78c8-a78a-136ce59619a3","Tambua watu na vitu kwa matendo","Panga vipande ili kuunda sentensi sahihi. Kuna maneno ya ziada; usiyatumie. Hifadhi herufi kubwa na alama za uakifishaji.",2,"sentence_builder","\u002Fuploads\u002Fimages\u002Fgpimg_56e6e11a-f110-48bf-bba1-a281f6087f02_hero.webp?v=1794325171",{"@id":49,"@type":25,"id":50,"grammarPage":27,"title":51,"instructions":44,"displayOrder":52,"type":46,"questionCount":53,"blankCount":53,"isCompleted":15,"ogImageUrl":54},"\u002Fapi\u002Fgrammar_exercises\u002F01a1c61d-4eed-7e49-9943-9916cecfa360","01a1c61d-4eed-7e49-9943-9916cecfa360","Nomino inayopokea tendo",3,10,"\u002Fuploads\u002Fimages\u002Fgpimg_befb35d2-1ff8-4a87-98e4-5ea7fd034e79_hero.webp?v=1794325171",{"@id":56,"@type":25,"id":57,"grammarPage":27,"title":58,"instructions":59,"displayOrder":60,"type":61,"questionCount":17,"blankCount":16,"isCompleted":15,"ogImageUrl":62},"\u002Fapi\u002Fgrammar_exercises\u002F01a1c61d-4efe-7cfe-b98b-b2295c947878","01a1c61d-4efe-7cfe-b98b-b2295c947878","Tambua kosa katika urejeshi wa mtendaji","Tafuta neno lenye kosa katika kila sentensi, kisha chagua marekebisho yake.",4,"find_and_fix","\u002Fuploads\u002Fimages\u002Fgpimg_8e091967-c8bc-4962-97f8-9675ab12f46d_hero.webp?v=1794325171",{"@id":64,"@type":25,"id":65,"grammarPage":27,"title":66,"instructions":67,"displayOrder":68,"type":61,"questionCount":17,"blankCount":16,"isCompleted":15,"ogImageUrl":69},"\u002Fapi\u002Fgrammar_exercises\u002F01a1c61d-4f07-73f8-8252-edb21b851abd","01a1c61d-4f07-73f8-8252-edb21b851abd","Sahihisha urejeshi wa nomino inayopokea tendo","Tafuta neno lenye kosa, kisha chagua marekebisho. Zingatia nomino inayofafanuliwa na mtendaji wa tendo.",5,"\u002Fuploads\u002Fimages\u002Fgpimg_3134e231-89a8-4fe0-8efc-4b9bb1f0c4fe_hero.webp?v=1794325171",{"@id":71,"@type":25,"id":72,"grammarPage":27,"title":73,"instructions":74,"displayOrder":75,"type":76,"questionCount":60,"blankCount":16,"isCompleted":15,"ogImageUrl":77},"\u002Fapi\u002Fgrammar_exercises\u002F01a1c61d-4f0e-7f94-aaf0-4c01292fe76d","01a1c61d-4f0e-7f94-aaf0-4c01292fe76d","Tambua nafasi na urejeshi wa nomino","Gusa kipande, kisha gusa kundi lake. Fuata msingi wa kupanga ulioelezwa katika kila ubao.",6,"word_sort","\u002Fuploads\u002Fimages\u002Fgpimg_02bfcffa-dfda-457d-a711-d42f25b88a03_hero.webp?v=1794325171",{"@id":79,"@type":25,"id":80,"grammarPage":27,"title":81,"instructions":82,"displayOrder":83,"type":76,"questionCount":60,"blankCount":16,"isCompleted":15,"ogImageUrl":84},"\u002Fapi\u002Fgrammar_exercises\u002F01a1c61d-4f14-7f92-a895-0b2761e19bef","01a1c61d-4f14-7f92-a895-0b2761e19bef","Chunguza viambishi vya urejeshi","Gusa kila kipande, kisha gusa kundi linalofaa. Soma msingi wa kupanga katika kila ubao.",7,"\u002Fuploads\u002Fimages\u002Fgpimg_d1a9d68a-0e07-488c-8fa1-cd223245f99a_hero.webp?v=1794325171",null]