[{"data":1,"prerenderedAt":-1},["ShallowReactive",2],{"grammar-topic-hubs-sw":3,"grammar-pages-sw":4,"grammar-page-sw-vishazi-vya-bila-kufanya-na-bila-ya-kufanya":852,"grammar-lesson-path-sw-vishazi-vya-bila-kufanya-na-bila-ya-kufanya-none":1025,"grammar-exercises-by-page-01a1c61d-297e-7bf4-ad41-3c60c975bfb9":1026,"grammar-quick-check-01a1c61d-297e-7bf4-ad41-3c60c975bfb9":1061,"grammar-lesson-body-01a1c61d-297e-7bf4-ad41-3c60c975bfb9-38ixegr0n":1083},[],[5,12,17,22,27,32,37,42,47,52,57,62,67,72,77,82,87,92,97,102,107,112,117,122,127,132,137,142,147,152,157,162,167,172,177,183,188,193,198,203,208,213,218,223,228,233,238,243,248,253,258,263,268,273,278,283,288,293,298,303,308,313,318,323,328,333,338,343,348,353,358,364,369,374,379,384,389,394,399,404,409,414,419,424,429,434,439,444,449,454,459,464,469,474,479,484,489,494,499,504,509,514,519,524,529,535,540,545,550,555,560,565,570,575,580,585,590,595,600,605,610,615,620,625,630,635,640,645,650,655,660,665,670,675,680,686,691,696,701,706,711,716,721,726,731,736,741,746,751,756,761,766,771,776,781,786,791,797,802,807,812,817,822,827,832,837,842,847],{"id":6,"title":7,"slug":8,"language":9,"level":10,"displayOrder":11},"01a1c61d-2686-7e1d-90ce-ac64e1561816","Irabu na matamshi yake","irabu-na-matamshi-yake","sw","A1",1,{"id":13,"title":14,"slug":15,"language":9,"level":10,"displayOrder":16},"01a1c61d-26b7-7995-9d90-320c37e9dea5","Konsonanti na miandiko sh, ch, dh na gh","konsonanti-na-miandiko-sh-ch-dh-na-gh",2,{"id":18,"title":19,"slug":20,"language":9,"level":10,"displayOrder":21},"01a1c61d-284b-73f8-ab03-7925e17e7b20","Silabi na mkazo wa neno","silabi-na-mkazo-wa-neno",3,{"id":23,"title":24,"slug":25,"language":9,"level":10,"displayOrder":26},"01a1c61d-27b4-7ebb-8a6f-5e3d87d02330","Mimi, wewe, yeye, sisi, ninyi na wao","mimi-wewe-yeye-sisi-ninyi-na-wao",4,{"id":28,"title":29,"slug":30,"language":9,"level":10,"displayOrder":31},"01a1c61d-294d-7830-819f-3e772d4c8280","Viambishi vya nafsi katika kitenzi","viambishi-vya-nafsi-katika-kitenzi",5,{"id":33,"title":34,"slug":35,"language":9,"level":10,"displayOrder":36},"01a1c61d-26a5-790d-ae6b-5d7f8eb2efc8","Kitenzi kuwa na kiunganishi ni","kitenzi-kuwa-na-kiunganishi-ni",6,{"id":38,"title":39,"slug":40,"language":9,"level":10,"displayOrder":41},"01a1c61d-289c-7bd1-bfc5-d2d15ba863fa","Ukanushi wa ni kwa si","ukanushi-wa-ni-kwa-si",7,{"id":43,"title":44,"slug":45,"language":9,"level":10,"displayOrder":46},"01a1c61d-2824-7db5-9ac5-dd4c27e18946","Ngeli ya M-WA: watu","ngeli-ya-m-wa-watu",8,{"id":48,"title":49,"slug":50,"language":9,"level":10,"displayOrder":51},"01a1c61d-28d0-7dd3-baf0-d224dc0e6d7e","Upatanisho wa M-WA katika sentensi","upatanisho-wa-m-wa-katika-sentensi",9,{"id":53,"title":54,"slug":55,"language":9,"level":10,"displayOrder":56},"01a1c61d-2820-7049-9e8a-5a3b407cc730","Ngeli ya M-MI: miti na vitu vingine","ngeli-ya-m-mi-miti-na-vitu-vingine",10,{"id":58,"title":59,"slug":60,"language":9,"level":10,"displayOrder":61},"01a1c61d-2814-7628-b854-a994b9d20bd9","Ngeli ya KI-VI: vitu na lugha","ngeli-ya-ki-vi-vitu-na-lugha",11,{"id":63,"title":64,"slug":65,"language":9,"level":10,"displayOrder":66},"01a1c61d-2829-706d-b9b0-ca4223b89bd2","Ngeli ya N-N: nomino zisizobadilika","ngeli-ya-n-n-nomino-zisizobadilika",12,{"id":68,"title":69,"slug":70,"language":9,"level":10,"displayOrder":71},"01a1c61d-280e-762d-94e5-ccc319d706a1","Ngeli ya JI-MA: nomino za kawaida","ngeli-ya-ji-ma-nomino-za-kawaida",13,{"id":73,"title":74,"slug":75,"language":9,"level":10,"displayOrder":76},"01a1c61d-2994-7dad-877c-76aa8937e9e9","Vivumishi vya msingi na upatanisho","vivumishi-vya-msingi-na-upatanisho",14,{"id":78,"title":79,"slug":80,"language":9,"level":10,"displayOrder":81},"01a1c61d-28c1-7267-8148-f7455ddaf2a2","Umilikaji kwa -angu, -ako na -ake","umilikaji-kwa-angu-ako-na-ake",15,{"id":83,"title":84,"slug":85,"language":9,"level":10,"displayOrder":86},"01a1c61d-28c6-7133-b7dc-d83ba27e73ea","Umilikaji kwa -etu, -enu na -ao","umilikaji-kwa-etu-enu-na-ao",16,{"id":88,"title":89,"slug":90,"language":9,"level":10,"displayOrder":91},"01a1c61d-29ba-745e-b573-7ca3d594f788","Wakati uliopo kwa -na-","wakati-uliopo-kwa-na",17,{"id":93,"title":94,"slug":95,"language":9,"level":10,"displayOrder":96},"01a1c61d-28ab-7ce0-8117-085345472775","Ukanushi wa wakati uliopo","ukanushi-wa-wakati-uliopo",18,{"id":98,"title":99,"slug":100,"language":9,"level":10,"displayOrder":101},"01a1c61d-2744-7237-8402-24e377d48f19","Kuwa na kitu: nina na una","kuwa-na-kitu-nina-na-una",19,{"id":103,"title":104,"slug":105,"language":9,"level":10,"displayOrder":106},"01a1c61d-2736-7bc0-b69d-e68f8a214aa8","Kutokuwa na kitu: sina na huna","kutokuwa-na-kitu-sina-na-huna",20,{"id":108,"title":109,"slug":110,"language":9,"level":10,"displayOrder":111},"01a1c61d-276f-7ae8-893e-b47f0a2ad710","Mahali kwa hapa, hapo na pale","mahali-kwa-hapa-hapo-na-pale",21,{"id":113,"title":114,"slug":115,"language":9,"level":10,"displayOrder":116},"01a1c61d-2749-7986-8647-a34a3568a5b9","Kuwepo mahali: yuko, iko na viko","kuwepo-mahali-yuko-iko-na-viko",22,{"id":118,"title":119,"slug":120,"language":9,"level":10,"displayOrder":121},"01a1c61d-2963-77bf-8d22-0d389e96fd37","Vioneshi vya karibu na mbali","vioneshi-vya-karibu-na-mbali",23,{"id":123,"title":124,"slug":125,"language":9,"level":10,"displayOrder":126},"01a1c61d-27f7-7b1f-86f9-23cd244585ee","Namba moja hadi kumi","namba-moja-hadi-kumi",24,{"id":128,"title":129,"slug":130,"language":9,"level":10,"displayOrder":131},"01a1c61d-27f2-7dcc-b0ab-b60e952d8340","Namba kubwa katika hesabu za kawaida","namba-kubwa-katika-hesabu-za-kawaida",25,{"id":133,"title":134,"slug":135,"language":9,"level":10,"displayOrder":136},"01a1c61d-273b-70c0-8fe3-3784dac30270","Kuuliza kiasi kwa ngapi","kuuliza-kiasi-kwa-ngapi",26,{"id":138,"title":139,"slug":140,"language":9,"level":10,"displayOrder":141},"01a1c61d-278f-7672-a665-096a05f35eb5","Maswali ya nani, nini na wapi","maswali-ya-nani-nini-na-wapi",27,{"id":143,"title":144,"slug":145,"language":9,"level":10,"displayOrder":146},"01a1c61d-278b-7842-8ff6-714f8effee78","Maswali ya lini, kwa nini na namna gani","maswali-ya-lini-kwa-nini-na-namna-gani",28,{"id":148,"title":149,"slug":150,"language":9,"level":10,"displayOrder":151},"01a1c61d-2793-7413-89a4-7e18e4bddc08","Maswali ya ndiyo au hapana","maswali-ya-ndiyo-au-hapana",29,{"id":153,"title":154,"slug":155,"language":9,"level":10,"displayOrder":156},"01a1c61d-2803-700a-8f8c-1356dbbbad43","Ndani ya, juu ya na chini ya","ndani-ya-juu-ya-na-chini-ya",30,{"id":158,"title":159,"slug":160,"language":9,"level":10,"displayOrder":161},"01a1c61d-299a-766a-ab57-7947eb8fad1b","Vivumishi vya rangi","vivumishi-vya-rangi",31,{"id":163,"title":164,"slug":165,"language":9,"level":10,"displayOrder":166},"01a1c61d-273f-79b6-b998-7546aaf05470","Kuunganisha kwa na, lakini na au","kuunganisha-kwa-na-lakini-na-au",32,{"id":168,"title":169,"slug":170,"language":9,"level":10,"displayOrder":171},"01a1c61d-2700-7dce-a172-c9e012a8ee40","Kutaka na kupenda pamoja na kitenzi-jina","kutaka-na-kupenda-pamoja-na-kitenzi-jina",33,{"id":173,"title":174,"slug":175,"language":9,"level":10,"displayOrder":176},"01a1c61d-2757-748f-8a5c-428081730207","Maagizo ya kawaida katika umoja","maagizo-ya-kawaida-katika-umoja",34,{"id":178,"title":179,"slug":180,"language":9,"level":181,"displayOrder":182},"01a1c61d-2861-7a54-9961-c12b23d349f4","Tofauti ya n, ng na ng'","tofauti-ya-n-ng-na-ng","A2",35,{"id":184,"title":185,"slug":186,"language":9,"level":181,"displayOrder":187},"01a1c61d-282d-7061-a1b7-d38b8c3fe574","Ngeli ya U: nomino za hali na vitu","ngeli-ya-u-nomino-za-hali-na-vitu",36,{"id":189,"title":190,"slug":191,"language":9,"level":181,"displayOrder":192},"01a1c61d-281a-72c5-962b-e41d59deb3b1","Ngeli ya KU: vitenzi-jina","ngeli-ya-ku-vitenzi-jina",37,{"id":194,"title":195,"slug":196,"language":9,"level":181,"displayOrder":197},"01a1c61d-26aa-7352-a516-43bad817857b","Kiunganishi -a cha uhusiano kwa ngeli","kiunganishi-a-cha-uhusiano-kwa-ngeli",38,{"id":199,"title":200,"slug":201,"language":9,"level":181,"displayOrder":202},"01a1c61d-28ec-7801-a163-6dbee90d0185","Upatanisho wa nomino za viumbe hai","upatanisho-wa-nomino-za-viumbe-hai",39,{"id":204,"title":205,"slug":206,"language":9,"level":181,"displayOrder":207},"01a1c61d-295c-794a-8913-212362ca5e0e","Vioneshi vya hapo awali kwa huyo, hicho na hiyo","vioneshi-vya-hapo-awali-kwa-huyo-hicho-na-hiyo",40,{"id":209,"title":210,"slug":211,"language":9,"level":181,"displayOrder":212},"01a1c61d-26ae-7a70-a5f9-e386a85443c0","Kiwakilishi chenyewe na maumbo yake","kiwakilishi-chenyewe-na-maumbo-yake",41,{"id":214,"title":215,"slug":216,"language":9,"level":181,"displayOrder":217},"01a1c61d-2681-7625-8a31-a5aa959b9cc0","Idadi kwa -ote, kila na baadhi ya","idadi-kwa-ote-kila-na-baadhi-ya",42,{"id":219,"title":220,"slug":221,"language":9,"level":181,"displayOrder":222},"01a1c61d-2697-73a4-9bd2-d9127b10ecbb","Kiasi kwa -ingi na -chache","kiasi-kwa-ingi-na-chache",43,{"id":224,"title":225,"slug":226,"language":9,"level":181,"displayOrder":227},"01a1c61d-27fc-7c74-a606-a70ce2aad945","Namba za mpangilio kwa -a kwanza","namba-za-mpangilio-kwa-a-kwanza",44,{"id":229,"title":230,"slug":231,"language":9,"level":181,"displayOrder":232},"01a1c61d-29af-75ee-9338-838807215d7e","Wakati uliopita kwa -li-","wakati-uliopita-kwa-li",45,{"id":234,"title":235,"slug":236,"language":9,"level":181,"displayOrder":237},"01a1c61d-28a6-74a1-a86c-d258fec97c84","Ukanushi wa wakati uliopita kwa -ku-","ukanushi-wa-wakati-uliopita-kwa-ku",46,{"id":239,"title":240,"slug":241,"language":9,"level":181,"displayOrder":242},"01a1c61d-29a5-7596-9256-1e8c35f7028b","Wakati ujao kwa -ta-","wakati-ujao-kwa-ta",47,{"id":244,"title":245,"slug":246,"language":9,"level":181,"displayOrder":247},"01a1c61d-28a1-78af-a789-f1fe43531f3b","Ukanushi wa wakati ujao","ukanushi-wa-wakati-ujao",48,{"id":249,"title":250,"slug":251,"language":9,"level":181,"displayOrder":252},"01a1c61d-2670-7d54-acde-bc2d90b90155","Hali timilifu kwa -me-","hali-timilifu-kwa-me",49,{"id":254,"title":255,"slug":256,"language":9,"level":181,"displayOrder":257},"01a1c61d-2665-7968-9ba7-6525e14732a8","Bado na ukanushi kwa -ja-","bado-na-ukanushi-kwa-ja",50,{"id":259,"title":260,"slug":261,"language":9,"level":181,"displayOrder":262},"01a1c61d-279c-7083-82be-c333f14e58f9","Mazoea kwa hu-","mazoea-kwa-hu",51,{"id":264,"title":265,"slug":266,"language":9,"level":181,"displayOrder":267},"01a1c61d-285d-77c6-96a2-6222b41aee66","Tofauti ya -li- na -me-","tofauti-ya-li-na-me",52,{"id":269,"title":270,"slug":271,"language":9,"level":181,"displayOrder":272},"01a1c61d-2984-75c3-ab32-542faca42571","Vitenzi vya silabi moja katika nyakati za msingi","vitenzi-vya-silabi-moja-katika-nyakati-za-msingi",53,{"id":274,"title":275,"slug":276,"language":9,"level":181,"displayOrder":277},"01a1c61d-2989-79ef-8feb-4c47b560e1ff","Vitenzi vyenye asili ya kigeni","vitenzi-vyenye-asili-ya-kigeni",54,{"id":279,"title":280,"slug":281,"language":9,"level":181,"displayOrder":282},"01a1c61d-2957-7262-b9c9-996161c8b92d","Viambishi vya yambwa kwa watu","viambishi-vya-yambwa-kwa-watu",55,{"id":284,"title":285,"slug":286,"language":9,"level":181,"displayOrder":287},"01a1c61d-2952-7678-913b-9cc68fe07822","Viambishi vya yambwa kwa vitu","viambishi-vya-yambwa-kwa-vitu",56,{"id":289,"title":290,"slug":291,"language":9,"level":181,"displayOrder":292},"01a1c61d-26da-7cd0-b226-049e5ab357ac","Kujirejelea kwa -ji-","kujirejelea-kwa-ji",57,{"id":294,"title":295,"slug":296,"language":9,"level":181,"displayOrder":297},"01a1c61d-275b-7267-8eef-f7f27994e8ed","Maagizo ya wingi kwa -eni","maagizo-ya-wingi-kwa-eni",58,{"id":299,"title":300,"slug":301,"language":9,"level":181,"displayOrder":302},"01a1c61d-2753-75a4-872a-93a44dd055f5","Maagizo hasi kwa usi- na msi-","maagizo-hasi-kwa-usi-na-msi",59,{"id":304,"title":305,"slug":306,"language":9,"level":181,"displayOrder":307},"01a1c61d-2774-746b-bdd5-199db4bb31c9","Maombi ya heshima kwa naomba na tafadhali","maombi-ya-heshima-kwa-naomba-na-tafadhali",60,{"id":309,"title":310,"slug":311,"language":9,"level":181,"displayOrder":312},"01a1c61d-28b6-78cc-8044-695cb699fa05","Ulinganisho kwa kuliko","ulinganisho-kwa-kuliko",61,{"id":314,"title":315,"slug":316,"language":9,"level":181,"displayOrder":317},"01a1c61d-2933-75df-896e-871a1b261cb7","Usawa kwa kama na sawa na","usawa-kwa-kama-na-sawa-na",62,{"id":319,"title":320,"slug":321,"language":9,"level":181,"displayOrder":322},"01a1c61d-26b3-74b3-85f8-152411bc8096","Kiwango kwa sana na mno","kiwango-kwa-sana-na-mno",63,{"id":324,"title":325,"slug":326,"language":9,"level":181,"displayOrder":327},"01a1c61d-2691-7f4f-bc74-0b81bc7a41e0","Kiambishi cha mahali -ni","kiambishi-cha-mahali-ni",64,{"id":329,"title":330,"slug":331,"language":9,"level":181,"displayOrder":332},"01a1c61d-2831-7272-bbbc-15914a70f2e8","Ngeli za mahali PA, KU na MU","ngeli-za-mahali-pa-ku-na-mu",65,{"id":334,"title":335,"slug":336,"language":9,"level":181,"displayOrder":337},"01a1c61d-26c5-7692-a70f-5ad9bcb069e1","Kuelekea na kutoka mahali","kuelekea-na-kutoka-mahali",66,{"id":339,"title":340,"slug":341,"language":9,"level":181,"displayOrder":342},"01a1c61d-283d-7bd4-8556-9f0dac0d6cd8","Sababu kwa kwa sababu","sababu-kwa-kwa-sababu",67,{"id":344,"title":345,"slug":346,"language":9,"level":181,"displayOrder":347},"01a1c61d-277d-7c0b-a1f4-976fe38ad8a9","Masharti ya msingi kwa kama","masharti-ya-msingi-kwa-kama",68,{"id":349,"title":350,"slug":351,"language":9,"level":181,"displayOrder":352},"01a1c61d-27e3-7420-99ee-cdce59f21cd3","Muda kwa kabla ya na baada ya","muda-kwa-kabla-ya-na-baada-ya",69,{"id":354,"title":355,"slug":356,"language":9,"level":181,"displayOrder":357},"01a1c61d-26fb-74bd-a8db-1cbe3465a9e4","Kusimulia kwa kwanza, halafu na mwisho","kusimulia-kwa-kwanza-halafu-na-mwisho",70,{"id":359,"title":360,"slug":361,"language":9,"level":362,"displayOrder":363},"01a1c61d-28dd-7089-ba6c-68dbb94b9702","Upatanisho wa ngeli za mahali katika vitenzi","upatanisho-wa-ngeli-za-mahali-katika-vitenzi","B1",71,{"id":365,"title":366,"slug":367,"language":9,"level":362,"displayOrder":368},"01a1c61d-28e7-7b35-ae75-ca64f1f6689b","Upatanisho wa nomino za U zenye wingi tofauti","upatanisho-wa-nomino-za-u-zenye-wingi-tofauti",72,{"id":370,"title":371,"slug":372,"language":9,"level":362,"displayOrder":373},"01a1c61d-299f-7b79-b666-06bdead8bee0","Viwakilishi vya kurejelea vilivyotajwa","viwakilishi-vya-kurejelea-vilivyotajwa",73,{"id":375,"title":376,"slug":377,"language":9,"level":362,"displayOrder":378},"01a1c61d-29c5-79a9-b27d-74380af68e57","Yoyote na maumbo yake kwa ngeli","yoyote-na-maumbo-yake-kwa-ngeli",74,{"id":380,"title":381,"slug":382,"language":9,"level":362,"displayOrder":383},"01a1c61d-2865-7a2b-aebb-045beaed713a","Tofauti ya -ote na -o-ote","tofauti-ya-ote-na-o-ote",75,{"id":385,"title":386,"slug":387,"language":9,"level":362,"displayOrder":388},"01a1c61d-2854-70bf-b002-8754f7fcf555","Tofauti ya -ingine na -ingineyo","tofauti-ya-ingine-na-ingineyo",76,{"id":390,"title":391,"slug":392,"language":9,"level":362,"displayOrder":393},"01a1c61d-266b-76bc-bfd3-a4d0d6c370f0","Hali tegemezi yenye kiishio -e","hali-tegemezi-yenye-kiishio-e",77,{"id":395,"title":396,"slug":397,"language":9,"level":362,"displayOrder":398},"01a1c61d-2883-77c3-aa3b-c78004ff1e58","Ukanushi wa hali tegemezi kwa -si-","ukanushi-wa-hali-tegemezi-kwa-si",78,{"id":400,"title":401,"slug":402,"language":9,"level":362,"displayOrder":403},"01a1c61d-27aa-7254-9d1f-3d661ea1bd0e","Mfuatano wa matukio kwa -ka-","mfuatano-wa-matukio-kwa-ka",79,{"id":405,"title":406,"slug":407,"language":9,"level":362,"displayOrder":408},"01a1c61d-2676-71e9-934e-4baacc2d99ff","Hali ya -ki- kwa wakati na sharti","hali-ya-ki-kwa-wakati-na-sharti",80,{"id":410,"title":411,"slug":412,"language":9,"level":362,"displayOrder":413},"01a1c61d-29aa-786f-8657-847e2ce8c128","Wakati uliopita endelevu kwa alikuwa ana-","wakati-uliopita-endelevu-kwa-alikuwa-ana",81,{"id":415,"title":416,"slug":417,"language":9,"level":362,"displayOrder":418},"01a1c61d-29b5-70b2-b834-9f4253124fe7","Wakati uliopita timilifu kwa alikuwa ame-","wakati-uliopita-timilifu-kwa-alikuwa-ame",82,{"id":420,"title":421,"slug":422,"language":9,"level":362,"displayOrder":423},"01a1c61d-274e-7aa3-8c98-f512bc5a22f9","Kuweza, kupaswa na kulazimika","kuweza-kupaswa-na-kulazimika",83,{"id":425,"title":426,"slug":427,"language":9,"level":362,"displayOrder":428},"01a1c61d-26ce-7d56-b832-1961071dd2c0","Kuendelea na kuanza kufanya jambo","kuendelea-na-kuanza-kufanya-jambo",84,{"id":430,"title":431,"slug":432,"language":9,"level":362,"displayOrder":433},"01a1c61d-2711-7ea2-bdb9-7d1e50e041ba","Kutendea kwa -ia na -ea","kutendea-kwa-ia-na-ea",85,{"id":435,"title":436,"slug":437,"language":9,"level":362,"displayOrder":438},"01a1c61d-2731-7c2d-b3d3-43b9d3a9b04e","Kutendwa kwa -wa","kutendwa-kwa-wa",86,{"id":440,"title":441,"slug":442,"language":9,"level":362,"displayOrder":443},"01a1c61d-2706-7426-9da1-dedd05080b35","Kutendana kwa -ana","kutendana-kwa-ana",87,{"id":445,"title":446,"slug":447,"language":9,"level":362,"displayOrder":448},"01a1c61d-2722-7d27-9b16-777642cc102a","Kutendesha kwa -isha na -esha","kutendesha-kwa-isha-na-esha",88,{"id":450,"title":451,"slug":452,"language":9,"level":362,"displayOrder":453},"01a1c61d-271d-7499-8a59-dcb4475d285a","Kutendeka kwa -ika na -eka","kutendeka-kwa-ika-na-eka",89,{"id":455,"title":456,"slug":457,"language":9,"level":362,"displayOrder":458},"01a1c61d-272c-7a29-9915-947fceb39a1f","Kutendua kwa -ua na -oa","kutendua-kwa-ua-na-oa",90,{"id":460,"title":461,"slug":462,"language":9,"level":362,"displayOrder":463},"01a1c61d-2969-7258-a008-75d156b2094c","Vishazi rejeshi kwa amba-","vishazi-rejeshi-kwa-amba",91,{"id":465,"title":466,"slug":467,"language":9,"level":362,"displayOrder":468},"01a1c61d-2906-75be-b926-f8128a27804a","Urejeshi ndani ya kitenzi katika wakati uliopo","urejeshi-ndani-ya-kitenzi-katika-wakati-uliopo",92,{"id":470,"title":471,"slug":472,"language":9,"level":362,"displayOrder":473},"01a1c61d-2901-7680-9bec-b847623eee26","Urejeshi ndani ya kitenzi katika wakati uliopita","urejeshi-ndani-ya-kitenzi-katika-wakati-uliopita",93,{"id":475,"title":476,"slug":477,"language":9,"level":362,"displayOrder":478},"01a1c61d-2928-72af-94ca-228137ab5435","Urejeshi wa wakati ujao kwa -taka-","urejeshi-wa-wakati-ujao-kwa-taka",94,{"id":480,"title":481,"slug":482,"language":9,"level":362,"displayOrder":483},"01a1c61d-2916-7f29-8f39-3443704faa96","Urejeshi wa mahali kwa ambapo","urejeshi-wa-mahali-kwa-ambapo",95,{"id":485,"title":486,"slug":487,"language":9,"level":362,"displayOrder":488},"01a1c61d-27ee-7317-ad8a-550f0dc0dff2","Nafasi ya kiambishi cha yambwa katika kitenzi","nafasi-ya-kiambishi-cha-yambwa-katika-kitenzi",96,{"id":490,"title":491,"slug":492,"language":9,"level":362,"displayOrder":493},"01a1c61d-28fc-7a07-81be-ecae8553364f","Urejeshi na kiambishi cha yambwa","urejeshi-na-kiambishi-cha-yambwa",97,{"id":495,"title":496,"slug":497,"language":9,"level":362,"displayOrder":498},"01a1c61d-276a-7686-b122-8b9e50fd4064","Madhumuni kwa ili","madhumuni-kwa-ili",98,{"id":500,"title":501,"slug":502,"language":9,"level":362,"displayOrder":503},"01a1c61d-2797-72ce-963c-5e782e6cc2ca","Matokeo kwa hivyo na kwa hiyo","matokeo-kwa-hivyo-na-kwa-hiyo",99,{"id":505,"title":506,"slug":507,"language":9,"level":362,"displayOrder":508},"01a1c61d-26e4-7d88-bc3d-1ff1b71415f0","Kukubali kikwazo kwa ingawa","kukubali-kikwazo-kwa-ingawa",100,{"id":510,"title":511,"slug":512,"language":9,"level":362,"displayOrder":513},"01a1c61d-268c-75df-866c-c4e4f832d7fa","Kauli taarifa kwa kwamba","kauli-taarifa-kwa-kwamba",101,{"id":515,"title":516,"slug":517,"language":9,"level":362,"displayOrder":518},"01a1c61d-26d5-7019-acff-140b728b3f0f","Kuhamisha yambwa mbele kwa msisitizo","kuhamisha-yambwa-mbele-kwa-msisitizo",102,{"id":520,"title":521,"slug":522,"language":9,"level":362,"displayOrder":523},"01a1c61d-26ea-7f4c-a57f-c477afd8e11f","Kurejelea watu katika simulizi","kurejelea-watu-katika-simulizi",103,{"id":525,"title":526,"slug":527,"language":9,"level":362,"displayOrder":528},"01a1c61d-267b-7c17-bb91-dccee62c273e","Heshima katika maombi na mapendekezo","heshima-katika-maombi-na-mapendekezo",104,{"id":530,"title":531,"slug":532,"language":9,"level":533,"displayOrder":534},"01a1c61d-2874-7ae1-8993-bce7a671ba3f","Udogo kwa KI-VI na ukubwa kwa JI-MA","udogo-kwa-ki-vi-na-ukubwa-kwa-ji-ma","B2",105,{"id":536,"title":537,"slug":538,"language":9,"level":533,"displayOrder":539},"01a1c61d-2808-76d0-a659-bc51832ae9e1","Ngeli na nomino za mkopo","ngeli-na-nomino-za-mkopo",106,{"id":541,"title":542,"slug":543,"language":9,"level":533,"displayOrder":544},"01a1c61d-28d6-731a-9871-8eb41911cb5f","Upatanisho wa majina ya uhusiano wa kifamilia","upatanisho-wa-majina-ya-uhusiano-wa-kifamilia",107,{"id":546,"title":547,"slug":548,"language":9,"level":533,"displayOrder":549},"01a1c61d-292d-7e7d-8544-4a4015f1d9e2","Usambazaji wa kiasi kwa kila mmoja na wote wawili","usambazaji-wa-kiasi-kwa-kila-mmoja-na-wote-wawili",108,{"id":551,"title":552,"slug":553,"language":9,"level":533,"displayOrder":554},"01a1c61d-27ca-71a3-8986-8fb5cf0d75b3","Mpangilio wa viambishi katika kitenzi changamano","mpangilio-wa-viambishi-katika-kitenzi-changamano",109,{"id":556,"title":557,"slug":558,"language":9,"level":533,"displayOrder":559},"01a1c61d-2782-7992-a902-46de04995d88","Masharti yasiyo hakika kwa -nge-","masharti-yasiyo-hakika-kwa-nge",110,{"id":561,"title":562,"slug":563,"language":9,"level":533,"displayOrder":564},"01a1c61d-2787-765e-bf10-724fcb22e544","Masharti yasiyotimia zamani kwa -ngali-","masharti-yasiyotimia-zamani-kwa-ngali",111,{"id":566,"title":567,"slug":568,"language":9,"level":533,"displayOrder":569},"01a1c61d-2892-7cef-8faa-a36955f8a028","Ukanushi wa masharti kwa -singe- na -singali-","ukanushi-wa-masharti-kwa-singe-na-singali",112,{"id":571,"title":572,"slug":573,"language":9,"level":533,"displayOrder":574},"01a1c61d-27af-7660-ac17-a1028e499373","Mfuatano wa wakati ujao kwa atakuwa ame-","mfuatano-wa-wakati-ujao-kwa-atakuwa-ame",113,{"id":576,"title":577,"slug":578,"language":9,"level":533,"displayOrder":579},"01a1c61d-26c9-7b31-a045-f51daf5a3214","Kueleza kitendo kinachokaribia kwa -karibia","kueleza-kitendo-kinachokaribia-kwa-karibia",114,{"id":581,"title":582,"slug":583,"language":9,"level":533,"displayOrder":584},"01a1c61d-2888-77d3-88c3-512a32376d12","Ukanushi wa jumla na ukanushi wa sehemu","ukanushi-wa-jumla-na-ukanushi-wa-sehemu",115,{"id":586,"title":587,"slug":588,"language":9,"level":533,"displayOrder":589},"01a1c61d-2858-755f-9608-97f28697c8b9","Tofauti ya kutendwa na kutendeka","tofauti-ya-kutendwa-na-kutendeka",116,{"id":591,"title":592,"slug":593,"language":9,"level":533,"displayOrder":594},"01a1c61d-2717-7a74-878a-01d907d8a78e","Kutendea: mnufaika, mahali na sababu","kutendea-mnufaika-mahali-na-sababu",117,{"id":596,"title":597,"slug":598,"language":9,"level":533,"displayOrder":599},"01a1c61d-2727-7d64-a78d-c413aaccf7e9","Kutendesha na ushiriki wa mtendaji","kutendesha-na-ushiriki-wa-mtendaji",118,{"id":601,"title":602,"slug":603,"language":9,"level":533,"displayOrder":604},"01a1c61d-27a0-7a00-9687-20fe354c3aee","Mchanganyiko wa kutendea na kutendwa","mchanganyiko-wa-kutendea-na-kutendwa",119,{"id":606,"title":607,"slug":608,"language":9,"level":533,"displayOrder":609},"01a1c61d-26f0-79bf-9918-7be25f7391ee","Kurudia kitenzi kwa matendo yanayojirudia","kurudia-kitenzi-kwa-matendo-yanayojirudia",120,{"id":611,"title":612,"slug":613,"language":9,"level":533,"displayOrder":614},"01a1c61d-2910-7dad-a045-2fdc5c34ba5c","Urejeshi wa jumla wenye kiambishi tamati","urejeshi-wa-jumla-wenye-kiambishi-tamati",121,{"id":616,"title":617,"slug":618,"language":9,"level":533,"displayOrder":619},"01a1c61d-287e-794b-9fb2-db490084b4d0","Ukanushi katika vishazi rejeshi","ukanushi-katika-vishazi-rejeshi",122,{"id":621,"title":622,"slug":623,"language":9,"level":533,"displayOrder":624},"01a1c61d-2922-7566-928b-f5f247246ab2","Urejeshi wa wakati kwa wakati ambapo","urejeshi-wa-wakati-kwa-wakati-ambapo",123,{"id":626,"title":627,"slug":628,"language":9,"level":533,"displayOrder":629},"01a1c61d-291c-79f6-9475-c61e46012735","Urejeshi wa namna kwa jinsi","urejeshi-wa-namna-kwa-jinsi",124,{"id":631,"title":632,"slug":633,"language":9,"level":533,"displayOrder":634},"01a1c61d-2778-7eae-a42d-3bf1015e68b6","Masharti kwa isipokuwa na mradi","masharti-kwa-isipokuwa-na-mradi",125,{"id":636,"title":637,"slug":638,"language":9,"level":533,"displayOrder":639},"01a1c61d-27e8-756f-8d65-2b8b6c94b29e","Muda kwa tangu na mpaka","muda-kwa-tangu-na-mpaka",126,{"id":641,"title":642,"slug":643,"language":9,"level":533,"displayOrder":644},"01a1c61d-297e-7bf4-ad41-3c60c975bfb9","Vishazi vya bila kufanya na bila ya kufanya","vishazi-vya-bila-kufanya-na-bila-ya-kufanya",127,{"id":646,"title":647,"slug":648,"language":9,"level":533,"displayOrder":649},"01a1c61d-2973-7c4b-a79b-7a0ecfe642ff","Vishazi tegemezi katika usemi wa taarifa","vishazi-tegemezi-katika-usemi-wa-taarifa",128,{"id":651,"title":652,"slug":653,"language":9,"level":533,"displayOrder":654},"01a1c61d-27dc-74f5-beb3-579302c4a0f0","Msisitizo kwa ndiye na ndicho","msisitizo-kwa-ndiye-na-ndicho",129,{"id":656,"title":657,"slug":658,"language":9,"level":533,"displayOrder":659},"01a1c61d-2897-7ab5-ae63-62657a1bcc32","Ukanushi wa msisitizo kwa siye na sicho","ukanushi-wa-msisitizo-kwa-siye-na-sicho",130,{"id":661,"title":662,"slug":663,"language":9,"level":533,"displayOrder":664},"01a1c61d-26bb-7e42-9f24-2e33c4712f82","Kuacha kiima kilicho wazi katika muktadha","kuacha-kiima-kilicho-wazi-katika-muktadha",131,{"id":666,"title":667,"slug":668,"language":9,"level":533,"displayOrder":669},"01a1c61d-298f-7166-a592-e6a98fc17023","Viunganishi vya kuongeza na kupinga hoja","viunganishi-vya-kuongeza-na-kupinga-hoja",132,{"id":671,"title":672,"slug":673,"language":9,"level":533,"displayOrder":674},"01a1c61d-26c0-7e69-9b6a-12bc24795540","Kubadilisha mtazamo katika simulizi","kubadilisha-mtazamo-katika-simulizi",133,{"id":676,"title":677,"slug":678,"language":9,"level":533,"displayOrder":679},"01a1c61d-286a-7598-be78-79ddfef8dd5b","Tofauti za mazungumzo na maandishi rasmi","tofauti-za-mazungumzo-na-maandishi-rasmi",134,{"id":681,"title":682,"slug":683,"language":9,"level":684,"displayOrder":685},"01a1c61d-2948-7a91-9177-1b57a548623d","Uundaji wa nomino dhahania kwa u-","uundaji-wa-nomino-dhahania-kwa-u","C1",135,{"id":687,"title":688,"slug":689,"language":9,"level":684,"displayOrder":690},"01a1c61d-28e2-7751-be3a-3977f0656b61","Upatanisho wa nomino ambatani na vifupisho","upatanisho-wa-nomino-ambatani-na-vifupisho",136,{"id":692,"title":693,"slug":694,"language":9,"level":684,"displayOrder":695},"01a1c61d-2839-7970-aa68-df666626d065","Rejea tata za viwakilishi katika matini","rejea-tata-za-viwakilishi-katika-matini",137,{"id":697,"title":698,"slug":699,"language":9,"level":684,"displayOrder":700},"01a1c61d-28f1-7aa0-a9e6-4dc123b2e1be","Upeo wa kila, wote na hata","upeo-wa-kila-wote-na-hata",138,{"id":702,"title":703,"slug":704,"language":9,"level":684,"displayOrder":705},"01a1c61d-27a5-74e7-b0a6-ba67656699cc","Mfuatano wa -ka- katika simulizi changamano","mfuatano-wa-ka-katika-simulizi-changamano",139,{"id":707,"title":708,"slug":709,"language":9,"level":684,"displayOrder":710},"01a1c61d-2835-758f-9edd-d13c8f40a9b2","Nyakati ambatani na mahali pa mtazamo","nyakati-ambatani-na-mahali-pa-mtazamo",140,{"id":712,"title":713,"slug":714,"language":9,"level":684,"displayOrder":715},"01a1c61d-28b0-7ed9-b475-abcd8503df26","Ukanushi wenye maana ya kusisitiza","ukanushi-wenye-maana-ya-kusisitiza",141,{"id":717,"title":718,"slug":719,"language":9,"level":684,"displayOrder":720},"01a1c61d-29bf-7b45-9be5-3bcb5451e7b4","Yambwa linalotajwa wazi na kiambishi chake","yambwa-linalotajwa-wazi-na-kiambishi-chake",142,{"id":722,"title":723,"slug":724,"language":9,"level":684,"displayOrder":725},"01a1c61d-27d0-7573-ac25-3a8eeb7a8c79","Mpangilio wa viambishi vya unyambulishaji","mpangilio-wa-viambishi-vya-unyambulishaji",143,{"id":727,"title":728,"slug":729,"language":9,"level":684,"displayOrder":730},"01a1c61d-275f-7258-9d9e-3dd10192ba69","Maana za kileksika zisizotabirika katika unyambulishaji","maana-za-kileksika-zisizotabirika-katika-unyambulishaji",144,{"id":732,"title":733,"slug":734,"language":9,"level":684,"displayOrder":735},"01a1c61d-270b-7f0c-87ec-0825608059f8","Kutendana na uwiano wa washiriki","kutendana-na-uwiano-wa-washiriki",145,{"id":737,"title":738,"slug":739,"language":9,"level":684,"displayOrder":740},"01a1c61d-296e-75ed-a4d0-80792475d8ba","Vishazi rejeshi vilivyopachikwa","vishazi-rejeshi-vilivyopachikwa",146,{"id":742,"title":743,"slug":744,"language":9,"level":684,"displayOrder":745},"01a1c61d-290b-73cc-b18f-44291d7768f3","Urejeshi wa jumla na maana ya mazoea","urejeshi-wa-jumla-na-maana-ya-mazoea",147,{"id":747,"title":748,"slug":749,"language":9,"level":684,"displayOrder":750},"01a1c61d-26f6-7209-9e43-843ee160eee2","Kushurutisha kwa hata kama na hata ikiwa","kushurutisha-kwa-hata-kama-na-hata-ikiwa",148,{"id":752,"title":753,"slug":754,"language":9,"level":684,"displayOrder":755},"01a1c61d-2841-7b62-adfa-191a0e9788ee","Sababu ya tukio na sababu ya kauli","sababu-ya-tukio-na-sababu-ya-kauli",149,{"id":757,"title":758,"slug":759,"language":9,"level":684,"displayOrder":760},"01a1c61d-28bb-7ebd-b8e2-6d6f6e5b299b","Ulinganisho wa hali kwa kana kwamba","ulinganisho-wa-hali-kwa-kana-kwamba",150,{"id":762,"title":763,"slug":764,"language":9,"level":684,"displayOrder":765},"01a1c61d-27d6-7272-8cd1-a6b2837758f7","Msisitizo kwa ndi- pamoja na urejeshi","msisitizo-kwa-ndi-pamoja-na-urejeshi",151,{"id":767,"title":768,"slug":769,"language":9,"level":684,"displayOrder":770},"01a1c61d-286f-782d-92b2-6eee58b95b1e","Ubadilishaji wa mpangilio kwa mada na taarifa mpya","ubadilishaji-wa-mpangilio-kwa-mada-na-taarifa-mpya",152,{"id":772,"title":773,"slug":774,"language":9,"level":684,"displayOrder":775},"01a1c61d-293e-76cf-9a4c-7259f0a3f03f","Ushikamani kwa urejeshi na udondoshaji","ushikamani-kwa-urejeshi-na-udondoshaji",153,{"id":777,"title":778,"slug":779,"language":9,"level":684,"displayOrder":780},"01a1c61d-284f-7bc9-83b7-eb0ece8a9eb7","Tahadhari katika madai kwa huenda na yaelekea","tahadhari-katika-madai-kwa-huenda-na-yaelekea",154,{"id":782,"title":783,"slug":784,"language":9,"level":684,"displayOrder":785},"01a1c61d-269b-7e72-84fa-756057a927b0","Kiswahili sanifu na tofauti za kikanda","kiswahili-sanifu-na-tofauti-za-kikanda",155,{"id":787,"title":788,"slug":789,"language":9,"level":684,"displayOrder":790},"01a1c61d-27bf-758e-89c2-f59d8ccf1676","Miundo ya methali katika mawasiliano","miundo-ya-methali-katika-mawasiliano",156,{"id":792,"title":793,"slug":794,"language":9,"level":795,"displayOrder":796},"01a1c61d-26a1-70ad-9a01-1da8fe52c1c9","Kitenzi kuwa katika miundo ya kifasihi","kitenzi-kuwa-katika-miundo-ya-kifasihi","C2",157,{"id":798,"title":799,"slug":800,"language":9,"level":795,"displayOrder":801},"01a1c61d-2764-7e63-b29c-b4b75a6ac2cb","Mabadiliko ya mtazamo wa wakati katika fasihi","mabadiliko-ya-mtazamo-wa-wakati-katika-fasihi",158,{"id":803,"title":804,"slug":805,"language":9,"level":795,"displayOrder":806},"01a1c61d-288d-766f-9ab5-4c060a9071ef","Ukanushi wa kimbalagha na tafsiri yake","ukanushi-wa-kimbalagha-na-tafsiri-yake",159,{"id":808,"title":809,"slug":810,"language":9,"level":795,"displayOrder":811},"01a1c61d-28ca-7ee4-ab7b-a001f56c43e3","Unyambulishaji ulioganda na mipaka ya uchanganuzi","unyambulishaji-ulioganda-na-mipaka-ya-uchanganuzi",160,{"id":813,"title":814,"slug":815,"language":9,"level":795,"displayOrder":816},"01a1c61d-28f7-72b1-be5c-83bac87e50a8","Urejeshi mfupi katika sajili rasmi na fasihi","urejeshi-mfupi-katika-sajili-rasmi-na-fasihi",161,{"id":818,"title":819,"slug":820,"language":9,"level":795,"displayOrder":821},"01a1c61d-2979-740b-87b2-32ba10a29c84","Vishazi vinavyokatiza sentensi na uwazi wa maana","vishazi-vinavyokatiza-sentensi-na-uwazi-wa-maana",162,{"id":823,"title":824,"slug":825,"language":9,"level":795,"displayOrder":826},"01a1c61d-2943-7bde-840e-4d2de117ea02","Utata wa muundo katika sentensi ndefu","utata-wa-muundo-katika-sentensi-ndefu",163,{"id":828,"title":829,"slug":830,"language":9,"level":795,"displayOrder":831},"01a1c61d-2879-79aa-a793-bc3001b6694a","Udondoshaji na usambamba katika hotuba","udondoshaji-na-usambamba-katika-hotuba",164,{"id":833,"title":834,"slug":835,"language":9,"level":795,"displayOrder":836},"01a1c61d-27c4-7608-86ff-1052c33d3374","Mpangilio wa kishairi na mipaka ya matumizi","mpangilio-wa-kishairi-na-mipaka-ya-matumizi",165,{"id":838,"title":839,"slug":840,"language":9,"level":795,"displayOrder":841},"01a1c61d-2938-7f41-af34-d6729787fff5","Usemi wa taarifa na sauti ya msimulizi","usemi-wa-taarifa-na-sauti-ya-msimulizi",166,{"id":843,"title":844,"slug":845,"language":9,"level":795,"displayOrder":846},"01a1c61d-2845-7d11-92b3-e8cd2d1bf4f5","Sarufi ya methali: maana halisi na matumizi","sarufi-ya-methali-maana-halisi-na-matumizi",167,{"id":848,"title":849,"slug":850,"language":9,"level":795,"displayOrder":851},"01a1c61d-27b9-7cf1-8ded-e2e88e3149a8","Miundo ya kale katika usomaji wa matini","miundo-ya-kale-katika-usomaji-wa-matini",168,{"id":641,"title":642,"slug":643,"seoDescription":853,"content":854,"language":9,"level":533,"displayOrder":644,"grammarTopics":855,"createdAt":860,"updatedAt":861,"totalExercises":31,"vocabularyLists":862,"readyImages":1024},"Jifunze kutumia bila kufanya na bila ya kufanya kueleza tendo lisilotokea, kuunganisha matendo na kuweka wazi mtendaji katika sentensi za Kiswahili.","## 1. Tendo linalotokea bila tendo jingine\n\nUnapotumia **bila kufanya** au **bila ya kufanya**, unaonyesha kwamba tendo moja linatokea lakini tendo jingine halitokei. Utajifunza kuunganisha matendo hayo, kuchagua mahali pa kishazi na kuweka wazi nani anafanya tendo.\n\n:::example\nAsha aliondoka **bila kuaga**.\n\nAsha aliondoka **bila ya kuaga**.\n\nSentensi zote mbili zinaeleza kwamba Asha aliondoka, lakini hakuaga.\n:::\n\nKishazi kinachoanza kwa **bila** kinaweza kueleza namna tendo lilivyofanyika au jambo ambalo halikuambatana nalo. Katika mfano huu, kuondoka kulitokea; kuaga hakukutokea.\n\n## 2. Muundo wa bila na bila ya\n\nMiundo hii miwili inaweza kutumika kwa maana ileile:\n\n| Muundo | Mfano |\n| --- | --- |\n| **bila + kitenzi cha ku-** | Aliingia **bila kubisha**. |\n| **bila ya + kitenzi cha ku-** | Aliingia **bila ya kubisha**. |\n\nHapa, *kitenzi cha ku-* ni umbo kama **kufanya**, **kusoma** au **kula**. Haliwekewi kiambishi cha wakati. Kwa vitenzi kama **kwenda** na **kwanza**, tumia umbo lake la kawaida: **bila kwenda**, **bila kuanza**.\n\nUnaweza kuongeza maneno yanayokamilisha maana ya kitenzi:\n\n- **bila kusoma maagizo**;\n- **bila ya kumwambia mwalimu**;\n- **bila kupoteza muda mwingi**.\n\n:::note\nKatika miundo hii, **ya** si lazima. **Bila kusoma** na **bila ya kusoma** zote zinakubalika. Kuongeza **ya** hakubadili tendo kuwa la wakati mwingine wala hakubadili mtendaji.\n:::\n\n## 3. Wakati na nafasi ya kishazi\n\nWakati unaeleweka kutokana na kishazi kikuu na muktadha. Umbo linalofuata **bila** halibadiliki kwa sababu ya wakati.\n\n| Wakati | Mfano |\n| --- | --- |\n| Uliopita | Jana Juma **aliondoka bila kula**. |\n| Uliopo | Leo Juma **anaondoka bila kula**. |\n| Ujao | Kesho Juma **ataondoka bila kula**. |\n\nMara nyingi kishazi cha **bila** hufuata kishazi kikuu. Unaweza pia kukiweka mwanzoni ili kutanguliza jambo ambalo halikufanyika. Ukiweka kishazi hicho mwanzoni, tumia koma kukitenganisha na kishazi kikuu.\n\n:::example\nAlisaini fomu **bila kusoma maagizo**.\n\n**Bila kusoma maagizo**, alisaini fomu.\n\nKatika sentensi ya pili, kutosoma maagizo kunatangulizwa; taarifa ya msingi haibadiliki.\n:::\n\nMuundo huu hutumika pia katika ushauri na maagizo:\n\n**Usisaini fomu bila kuisoma.**\n\nHapa hatusemi kwamba tayari umesaini. Tunakushauri usisaini ikiwa hujaisoma fomu.\n\n## 4. Nani anafanya tendo?\n\nMtendaji asipotajwa katika kishazi cha **bila**, mara nyingi hueleweka kuwa ndiye mtendaji wa kishazi kikuu.\n\n**Juma aliondoka bila kuaga.**\n\nKwa usomaji wa kawaida, Juma ndiye aliyeondoka na ndiye ambaye hakuaga.\n\nIkiwa watendaji ni tofauti, unaweza kumtaja mtendaji wa tendo la pili baada ya **bila** au **bila ya**, kabla ya kitenzi.\n\n:::example\n**Juma aliondoka bila kumwambia Asha.**\n\nJuma hakuenda kumwambia Asha kwamba anaondoka.\n\n**Juma aliondoka bila Asha kujua.**\n\nJuma aliondoka; Asha hakujua kwamba ameondoka.\n\n**Juma aliondoka bila ya Asha kujua.**\n\nHuu pia ni muundo unaokubalika kwa maana hiyo.\n:::\n\nTofauti hiyo ni muhimu: **bila kumwambia Asha** haithibitishi kwamba Asha hakujua. Huenda alipata habari kutoka kwa mtu mwingine. **Bila Asha kujua** inaeleza moja kwa moja kutokujua kwa Asha.\n\n:::tip\nUsidhani kwamba mtendaji lazima awe yuleyule katika kila sentensi. Jiulize nani anafanya kila tendo. Ikiwa muktadha hautoshi, mtaje mtendaji wa tendo la pili.\n:::\n\n## 5. Kuepuka makosa na kukumbuka kanuni\n\n**Bila** yenyewe tayari huonyesha kutotokea kwa tendo linalofuata. Kwa maana ya kawaida unayolenga hapa, tumia **kufanya**, si **kutofanya**.\n\n:::warning\n✓ Aliondoka **bila kuaga**: hakuaga.\n\n**Bila kutoaga** si njia nyingine ya kusema kwamba hakuaga. Kuongeza **kuto-** kunaweka ukanushi mwingine na kunaweza kubadili maana au kufanya sentensi iwe ngumu kuelewa.\n:::\n\nUnapoandika sentensi yako:\n\n1. Chagua tendo kuu: **Aliondoka**.\n2. Ongeza tendo ambalo halikuambatana nalo: **bila kuaga** au **bila ya kuaga**.\n3. Hakikisha mtendaji anaeleweka; mtaje ikiwa ni mtu mwingine: **bila Asha kujua**.\n4. Angalia maana nzima, hasa ikiwa kishazi kikuu ni agizo lenye ukanushi: **Usiondoke bila kuaga**.\n\nKumbuka: **bila kufanya** na **bila ya kufanya** zinaweza kueleza maana ileile. Wakati hutokana na sentensi nzima, na mtendaji wa kila tendo lazima aeleweke.",[856],{"id":857,"name":642,"level":533,"language":9,"isCompleted":858,"completionPercentage":859,"totalExercises":31,"completedExercises":859},"01a1c61d-2606-7e0e-92f7-e30307ceb985",false,0,"2026-11-10T15:39:22+00:00","2026-11-10T17:57:01+00:00",[863],{"id":864,"title":642,"vocabularyListWords":865,"isPublished":877},"01a1c61d-79e6-7692-a566-8e2449367469",[866,878,893,912,922,936,950,964,978,992,1006],{"id":867,"vocabularyWord":868,"displayOrder":11},"01a1c61d-79e6-7736-a566-8e2449e2da3d",{"id":869,"word":870,"frequency":51,"level":10,"language":9,"partsOfSpeech":871,"audio":858},"01a1c61d-5a5e-7f8e-a82e-39fbca0cddd5","bila",[872],{"id":873,"partOfSpeech":874,"definition":875,"exampleSentences":876,"isPrimary":877,"meaningOrder":11},"01a1c695-fd7e-70bc-8f11-2cb40085c0bf","PREPOSITION","Neno linaloonyesha kukosekana kwa kitu au jambo fulani; kinyume cha \"pamoja na\". Mara nyingi hufuatwa na kitenzi cha jina (kwa mfano: bila kusema) au na \"ya\" kabla ya nomino (bila ya pesa).","Hatuwezi kuishi bila maji.\nMtoto alikwenda shuleni bila kula kiamsha kinywa.\nAlitoka nyumbani bila kuaga.",true,{"id":879,"vocabularyWord":880,"displayOrder":16},"01a1c61d-79e6-778e-a566-8e244a1e19a8",{"id":881,"word":882,"frequency":46,"level":181,"language":9,"partsOfSpeech":883,"audio":858},"01a1c61d-5bfd-7958-8f3f-9efe15731338","bila ya",[884,888],{"id":885,"partOfSpeech":874,"definition":886,"exampleSentences":887,"isPrimary":877,"meaningOrder":11},"01a1c696-00f0-7aa7-a402-683c1e2aa87c","Neno la kuonyesha kutokuwepo au kukosekana kwa kitu au mtu; sipo pamoja na kitu hicho; bila kuwa na kitu fulani.","Hawezi kusafiri bila ya pasipoti.\nWatoto walienda shuleni bila ya kula kifungua kinywa.\nTulifika nyumbani bila ya matatizo yoyote.",{"id":889,"partOfSpeech":890,"definition":891,"exampleSentences":892,"isPrimary":858,"meaningOrder":16},"01a1c696-00f0-7af7-a402-683c1e97b43e","CONJUNCTION","Neno linalotumiwa kabla ya kitenzi kuonyesha kuwa kitendo kimefanyika bila kitendo kingine kutokea; hufuatwa na kitenzi cha infinitive (ku-).","Aliondoka bila ya kuaga.\nMwanafunzi alijibu swali bila ya kufikiri sana.\nWageni waliingia bila ya kubisha hodi.",{"id":894,"vocabularyWord":895,"displayOrder":21},"01a1c61d-79e6-77d2-a566-8e244a51915b",{"id":896,"word":897,"frequency":41,"level":181,"language":9,"partsOfSpeech":898,"audio":858},"01a1c61d-5d26-725f-b1bb-419647bb1fd1","kuaga",[899,904,908],{"id":900,"partOfSpeech":901,"definition":902,"exampleSentences":903,"isPrimary":877,"meaningOrder":11},"01a1c61d-5d77-7e9a-bbbc-cf8818aba755","VERB","Kumwambia mtu neno la kuagana unapotaka kuondoka au kutengana naye; kusema kwaheri.","Wageni waliaga na kuondoka usiku.\nNilimwaga mama yangu kabla ya kwenda safari.\nWatoto waliwaaga wazazi wao asubuhi kabla ya kwenda shule.",{"id":905,"partOfSpeech":901,"definition":906,"exampleSentences":907,"isPrimary":858,"meaningOrder":16},"01a1c696-0477-77eb-9410-cad6e3bb3cde","Kuomba ruhusa ya kuondoka mahali au kazini kwa kumwarifu mtu mwenye mamlaka.","Mfanyakazi alimwaga meneja wake kabla ya kuondoka ofisini.\nMwanafunzi aliomba kuaga mwalimu ili aende hospitali.\nNi vizuri kuaga kabla ya kuondoka kwenye mkutano.",{"id":909,"partOfSpeech":901,"definition":910,"exampleSentences":911,"isPrimary":858,"meaningOrder":21},"01a1c696-0477-7837-9410-cad6e4b38d17","Kutoa heshima za mwisho kwa marehemu kabla ya mazishi.","Wananchi wengi walikusanyika kumwaga kiongozi wao aliyefariki.\nFamilia ilipanga siku ya kuuaga mwili wa baba.\nWatu walipanga mstari ili kumwaga marehemu.",{"id":913,"vocabularyWord":914,"displayOrder":26},"01a1c61d-79e6-781e-a566-8e244abcbb12",{"id":915,"word":916,"frequency":46,"level":10,"language":9,"partsOfSpeech":917,"audio":858},"01a1c61d-5b10-7419-a5e9-fee6f598a10e","kuondoka",[918],{"id":919,"partOfSpeech":901,"definition":920,"exampleSentences":921,"isPrimary":877,"meaningOrder":11},"01a1c695-ff33-743f-8cf3-eca8a1df8a2b","Kutoka mahali na kwenda mahali pengine; kuacha mahali ulipo ili kusafiri au kwenda zako.","Basi linaondoka saa mbili asubuhi.\nBaba anaondoka nyumbani kila siku kwenda kazini.\nTutaondoka kesho kwenda Mombasa.",{"id":923,"vocabularyWord":924,"displayOrder":31},"01a1c61d-79e6-7842-a566-8e244b4a2514",{"id":925,"word":926,"frequency":41,"level":181,"language":9,"partsOfSpeech":927,"audio":858},"01a1c61d-5d29-7958-9ed8-85ad9137eb2f","kubisha",[928,932],{"id":929,"partOfSpeech":901,"definition":930,"exampleSentences":931,"isPrimary":877,"meaningOrder":11},"01a1c61d-5d78-7265-87a7-32f3607f818c","Kugonga mlango au mahali pengine ili watu wa ndani wakusikie na wakufungulie, mara nyingi kwa kusema \"hodi\".","Mgeni alibisha hodi kabla ya kuingia.\nMtu fulani anabisha mlangoni, nenda ukamfungulie.\nWatoto walibisha kwa nguvu kwenye mlango wa jirani.",{"id":933,"partOfSpeech":901,"definition":934,"exampleSentences":935,"isPrimary":858,"meaningOrder":16},"01a1c696-0477-7b3f-9410-cad6e6bdc62c","Kupinga jambo alilosema mtu mwingine, au kushikilia msimamo wako bila kukubali ukweli au maoni ya wengine.","Ukweli uko wazi, kwa nini unabisha?\nYeye hupenda kubisha hata anapojua amekosea.\nNdugu hao wawili walibisha kuhusu timu bora ya mpira.",{"id":937,"vocabularyWord":938,"displayOrder":36},"01a1c61d-79e6-7862-a566-8e244bb3407a",{"id":939,"word":940,"frequency":51,"level":10,"language":9,"partsOfSpeech":941,"audio":858},"01a1c61d-5b1f-7ddb-9ec7-90d803b94da1","kusoma",[942,946],{"id":943,"partOfSpeech":901,"definition":944,"exampleSentences":945,"isPrimary":877,"meaningOrder":11},"01a1c695-ff34-7831-9b88-f2f029c600e6","Kutazama maandishi na kuelewa maana yake, kwa mfano kitabu, gazeti au barua.","Ninapenda kusoma kitabu kila jioni.\nBaba anasoma gazeti asubuhi.\nWatoto wanajifunza kusoma na kuandika shuleni.",{"id":947,"partOfSpeech":901,"definition":948,"exampleSentences":949,"isPrimary":858,"meaningOrder":16},"01a1c695-ff34-7879-9b88-f2f02a991444","Kujifunza masomo shuleni, chuoni au chuo kikuu ili kupata elimu.","Dada yangu anasoma chuo kikuu cha Dar es Salaam.\nNinataka kusoma udaktari baadaye.\nWanafunzi wanasoma kwa bidii kwa ajili ya mtihani.",{"id":951,"vocabularyWord":952,"displayOrder":41},"01a1c61d-79e6-7882-a566-8e244bf158c3",{"id":953,"word":954,"frequency":51,"level":10,"language":9,"partsOfSpeech":955,"audio":858},"01a1c61d-5b05-71b4-9b6b-8780615364db","kula",[956,960],{"id":957,"partOfSpeech":901,"definition":958,"exampleSentences":959,"isPrimary":877,"meaningOrder":11},"01a1c695-ff32-71f8-8c85-48669c95e77c","Kuweka chakula kinywani, kukitafuna na kukimeza ili mwili upate nguvu.","Watoto wanakula wali na maharagwe.\nNapenda kula matunda kila asubuhi.\nTulikula chakula cha mchana pamoja.",{"id":961,"partOfSpeech":901,"definition":962,"exampleSentences":963,"isPrimary":858,"meaningOrder":16},"01a1c695-ff32-7290-8c85-48669cfae15c","Kutumia au kuchukua pesa au mali ya mtu mwingine kwa njia isiyo halali.","Mtumishi huyo alikula pesa za kampuni.\nViongozi wasiokuwa waaminifu hula mali ya umma.\nAlishtakiwa kwa kula rushwa.",{"id":965,"vocabularyWord":966,"displayOrder":46},"01a1c61d-79e6-78a2-a566-8e244ccc5769",{"id":967,"word":968,"frequency":56,"level":10,"language":9,"partsOfSpeech":969,"audio":858},"01a1c61d-5b2a-76ff-bddd-4216613c9847","kwenda",[970,974],{"id":971,"partOfSpeech":901,"definition":972,"exampleSentences":973,"isPrimary":877,"meaningOrder":11},"01a1c695-ff35-758f-8c0e-fde8e86d7fc4","Kuhama kutoka mahali pamoja na kufika mahali pengine; kusafiri au kutembea kuelekea mahali fulani.","Kesho nitakwenda sokoni kununua matunda.\nWatoto wanakwenda shuleni kila asubuhi.\nTutakwenda Mombasa wakati wa likizo.",{"id":975,"partOfSpeech":901,"definition":976,"exampleSentences":977,"isPrimary":858,"meaningOrder":16},"01a1c695-ff35-75d7-8c0e-fde8e9307978","Kufanya kazi vizuri au kuendelea kwa namna fulani, kama vile mashine, biashara au mambo ya maisha.","Saa hii haikwenda vizuri tangu jana.\nBiashara yangu inakwenda vizuri mwaka huu.\nMasomo yanakwenda vizuri sana.",{"id":979,"vocabularyWord":980,"displayOrder":51},"01a1c61d-79e6-78c2-a566-8e244ced20d1",{"id":981,"word":982,"frequency":51,"level":10,"language":9,"partsOfSpeech":983,"audio":858},"01a1c61d-5aa7-716f-a60a-d5457eb9ec5b","kuanza",[984,988],{"id":985,"partOfSpeech":901,"definition":986,"exampleSentences":987,"isPrimary":877,"meaningOrder":11},"01a1c695-fd83-7627-8cd4-8b8903c564b0","Kufanya jambo kwa mara ya kwanza au kuingia katika hatua ya mwanzo ya kitu; kinyume cha kumaliza.","Darasa linaanza saa mbili asubuhi.\nTutaanza kazi kesho.\nMtoto alianza kutembea akiwa na mwaka mmoja.",{"id":989,"partOfSpeech":901,"definition":990,"exampleSentences":991,"isPrimary":858,"meaningOrder":16},"01a1c695-fd83-766f-8cd4-8b890494a280","Kuwa wa kwanza kufanya jambo au kulisababisha, kabla ya wengine.","Yeye ndiye aliyeanza ugomvi.\nWewe anza kuimba, sisi tutakufuata.\nNani ataanza kuzungumza leo?",{"id":993,"vocabularyWord":994,"displayOrder":56},"01a1c61d-79e6-78de-a566-8e244d7f4ef7",{"id":995,"word":996,"frequency":36,"level":181,"language":9,"partsOfSpeech":997,"audio":858},"01a1c61d-5d36-7b8c-a52d-a2a4acbcd869","kusaini",[998,1002],{"id":999,"partOfSpeech":901,"definition":1000,"exampleSentences":1001,"isPrimary":858,"meaningOrder":16},"01a1c696-0478-77f4-a403-dba1fd7f2012","Kukubali rasmi makubaliano, sheria au mpango kwa kuweka sahihi yako.","Rais atasaini sheria mpya wiki ijayo.\nNchi hizo mbili zilisaini makubaliano ya biashara.\nMchezaji huyo amesaini na klabu mpya kwa miaka mitatu.",{"id":1003,"partOfSpeech":901,"definition":1004,"exampleSentences":1005,"isPrimary":877,"meaningOrder":11},"01a1c61d-5d79-7031-82fe-f78036d680c2","Kuandika jina lako au alama yako kwenye karatasi au hati ili kuonyesha kwamba umekubali au umethibitisha jambo fulani.","Tafadhali saini hapa chini ya mkataba huu.\nBaba alisaini fomu ya shule ya mtoto wake.\nWafanyakazi wote walisaini mikataba mipya jana.",{"id":1007,"vocabularyWord":1008,"displayOrder":61},"01a1c61d-79e6-78fe-a566-8e244e7cb0b3",{"id":1009,"word":1010,"frequency":56,"level":10,"language":9,"partsOfSpeech":1011,"audio":858},"01a1c61d-5abb-7ed2-8c88-50efabf61dc2","kujua",[1012,1016,1020],{"id":1013,"partOfSpeech":901,"definition":1014,"exampleSentences":1015,"isPrimary":877,"meaningOrder":11},"01a1c695-fd84-7e83-8834-567e3e69e92c","Kuwa na habari au maarifa kuhusu kitu, mtu au jambo fulani; kuwa na ufahamu wa jambo.","Ninajua jina lako.\nJe, unajua kuogelea?\nHatujui jibu la swali hili.",{"id":1017,"partOfSpeech":901,"definition":1018,"exampleSentences":1019,"isPrimary":858,"meaningOrder":16},"01a1c695-fd84-7ecb-8834-567e3ece2838","Kumfahamu mtu au kitu kwa sababu umewahi kukutana naye au kukiona; kuwa na urafiki au uhusiano wa kufahamiana.","Ninamjua mwalimu mpya.\nUnamjua yule mwanamke?\nWanajua mji wa Mombasa vizuri.",{"id":1021,"partOfSpeech":901,"definition":1022,"exampleSentences":1023,"isPrimary":858,"meaningOrder":21},"01a1c695-fd84-7f0b-8834-567e3f5db5fe","Kuwa na ujuzi wa kufanya jambo; kuweza kufanya kitu kwa sababu umejifunza.","Dada yangu anajua kupika chakula kitamu.\nBaba yangu anajua kuendesha gari.\nWatoto wanajua kusoma na kuandika.",[],null,[1027,1036,1042,1049,1054],{"@id":1028,"@type":1029,"id":1030,"grammarPage":1031,"title":1032,"instructions":1033,"displayOrder":859,"type":1034,"questionCount":66,"blankCount":66,"isCompleted":858,"ogImageUrl":1035},"\u002Fapi\u002Fgrammar_exercises\u002F01a1c61d-54ca-73fd-9c12-745ea06eed5a","GrammarExercise","01a1c61d-54ca-73fd-9c12-745ea06eed5a","\u002Fapi\u002Fgrammar_pages\u002F01a1c61d-297e-7bf4-ad41-3c60c975bfb9","Bila na bila ya: muundo na wakati","Chagua jibu linalokamilisha sentensi au maelezo kwa maana iliyotajwa.","word_select","\u002Fuploads\u002Fimages\u002Fgpimg_85375c7f-776f-4dc3-968e-e6febff72360_hero.webp?v=1794325173",{"@id":1037,"@type":1029,"id":1038,"grammarPage":1031,"title":1039,"instructions":1040,"displayOrder":11,"type":1034,"questionCount":66,"blankCount":71,"isCompleted":858,"ogImageUrl":1041},"\u002Fapi\u002Fgrammar_exercises\u002F01a1c61d-54dd-70dc-8af2-e0afe67a0b07","01a1c61d-54dd-70dc-8af2-e0afe67a0b07","Mtendaji, maana na ushauri wenye bila","Soma muktadha, kisha chagua jibu linalotaja mtendaji au maana sahihi.","\u002Fuploads\u002Fimages\u002Fgpimg_597fc1a1-ad61-456f-baf4-98fd4f443303_hero.webp?v=1794325173",{"@id":1043,"@type":1029,"id":1044,"grammarPage":1031,"title":1045,"instructions":1046,"displayOrder":16,"type":1047,"questionCount":56,"blankCount":56,"isCompleted":858,"ogImageUrl":1048},"\u002Fapi\u002Fgrammar_exercises\u002F01a1c61d-54f1-769f-a38f-a2a3463f73b4","01a1c61d-54f1-769f-a38f-a2a3463f73b4","Tendo kuu likifuatiwa na kishazi cha bila","Panga vipande kuunda sentensi sahihi. Kuna neno moja la ziada katika kila swali; usilitumie. Hifadhi herufi kubwa na alama za uakifishaji.","sentence_builder","\u002Fuploads\u002Fimages\u002Fgpimg_052830ce-a237-40b5-868f-725488d29004_hero.webp?v=1794325173",{"@id":1050,"@type":1029,"id":1051,"grammarPage":1031,"title":1052,"instructions":1046,"displayOrder":21,"type":1047,"questionCount":56,"blankCount":56,"isCompleted":858,"ogImageUrl":1053},"\u002Fapi\u002Fgrammar_exercises\u002F01a1c61d-54ff-776a-8b84-2bbced92d527","01a1c61d-54ff-776a-8b84-2bbced92d527","Kutanguliza kishazi cha bila","\u002Fuploads\u002Fimages\u002Fgpimg_5b3591ae-8a3f-4a42-9d6b-94f601fb652f_hero.webp?v=1794325173",{"@id":1055,"@type":1029,"id":1056,"grammarPage":1031,"title":1057,"instructions":1058,"displayOrder":26,"type":1059,"questionCount":46,"blankCount":859,"isCompleted":858,"ogImageUrl":1060},"\u002Fapi\u002Fgrammar_exercises\u002F01a1c61d-550e-7f6a-bc09-ddd547c7b41f","01a1c61d-550e-7f6a-bc09-ddd547c7b41f","Bila ya kufanya: tafuta kosa la kitenzi","Tafuta neno moja lenye kosa katika kila sentensi, kisha chagua marekebisho yake.","find_and_fix","\u002Fuploads\u002Fimages\u002Fgpimg_4961cd57-77ce-4a2b-9946-687fb1389b36_hero.webp?v=1794325173",{"id":1030,"grammarPage":1031,"title":1032,"instructions":1033,"seoTitle":1062,"seoDescription":1063,"displayOrder":859,"type":1034,"questions":1064,"ogImageUrl":1035},"Bila na bila ya: mazoezi ya muundo na wakati","Fanya mazoezi ya kuchagua majibu kuhusu bila na bila ya, umbo la kitenzi, wakati na nafasi ya kishazi katika sentensi za safari na shughuli za nyumbani.",[1065],{"id":1066,"sentenceTemplate":1067,"displayOrder":859,"explanation":1068,"exampleSentence":1069,"blanks":1070},"01a1c61d-54ca-75e1-9c12-745ea2bd5a80","Jana fundi alirekebisha kiti bila __1__ vifaa vipya.","Baada ya bila, tumia kitenzi cha ku-: kununua. Jana na alirekebisha huonyesha wakati; alinunua na amenunua si maumbo yanayotakiwa hapa.","Tulipika bila kutumia mafuta mengi.",[1071],{"id":1072,"blankNumber":11,"options":1073},"01a1c61d-54ca-7595-9c12-745ea2b1c855",[1074,1077,1080],{"id":1075,"optionText":1076,"isCorrect":858,"displayOrder":859},"01a1c61d-54ca-74fd-9c12-745ea16bcd0a","alinunua",{"id":1078,"optionText":1079,"isCorrect":877,"displayOrder":11},"01a1c61d-54ca-7541-9c12-745ea2501051","kununua",{"id":1081,"optionText":1082,"isCorrect":858,"displayOrder":16},"01a1c61d-54ca-756d-9c12-745ea2803830","amenunua",{"html":1084,"toc":1085},"\u003Ch2 id=\"tendo-linalotokea-bila-tendo-jingine\">\u003Cspan class=\"section-number\" aria-hidden=\"true\">1.\u003C\u002Fspan>Tendo linalotokea bila tendo jingine\u003C\u002Fh2>\n\u003Cp>Unapotumia \u003Cstrong>bila kufanya\u003C\u002Fstrong> au \u003Cstrong>bila ya kufanya\u003C\u002Fstrong>, unaonyesha kwamba tendo moja linatokea lakini tendo jingine halitokei. Utajifunza kuunganisha matendo hayo, kuchagua mahali pa kishazi na kuweka wazi nani anafanya tendo.\u003C\u002Fp>\n\u003Cdiv class=\"grammar-callout grammar-callout--example\">\u003Cp>Asha aliondoka \u003Cstrong>bila kuaga\u003C\u002Fstrong>.\u003C\u002Fp>\n\u003Cp>Asha aliondoka \u003Cstrong>bila ya kuaga\u003C\u002Fstrong>.\u003C\u002Fp>\n\u003Cp>Sentensi zote mbili zinaeleza kwamba Asha aliondoka, lakini hakuaga.\u003C\u002Fp>\n\u003C\u002Fdiv>\n\u003Cp>Kishazi kinachoanza kwa \u003Cstrong>bila\u003C\u002Fstrong> kinaweza kueleza namna tendo lilivyofanyika au jambo ambalo halikuambatana nalo. Katika mfano huu, kuondoka kulitokea; kuaga hakukutokea.\u003C\u002Fp>\n\u003Ch2 id=\"muundo-wa-bila-na-bila-ya\">\u003Cspan class=\"section-number\" aria-hidden=\"true\">2.\u003C\u002Fspan>Muundo wa bila na bila ya\u003C\u002Fh2>\n\u003Cp>Miundo hii miwili inaweza kutumika kwa maana ileile:\u003C\u002Fp>\n\u003Ctable>\n\u003Cthead>\n\u003Ctr>\n\u003Cth>Muundo\u003C\u002Fth>\n\u003Cth>Mfano\u003C\u002Fth>\n\u003C\u002Ftr>\n\u003C\u002Fthead>\n\u003Ctbody>\u003Ctr>\n\u003Ctd>\u003Cstrong>bila + kitenzi cha ku-\u003C\u002Fstrong>\u003C\u002Ftd>\n\u003Ctd>Aliingia \u003Cstrong>bila kubisha\u003C\u002Fstrong>.\u003C\u002Ftd>\n\u003C\u002Ftr>\n\u003Ctr>\n\u003Ctd>\u003Cstrong>bila ya + kitenzi cha ku-\u003C\u002Fstrong>\u003C\u002Ftd>\n\u003Ctd>Aliingia \u003Cstrong>bila ya kubisha\u003C\u002Fstrong>.\u003C\u002Ftd>\n\u003C\u002Ftr>\n\u003C\u002Ftbody>\u003C\u002Ftable>\n\u003Cp>Hapa, \u003Cem>kitenzi cha ku-\u003C\u002Fem> ni umbo kama \u003Cstrong>kufanya\u003C\u002Fstrong>, \u003Cstrong>kusoma\u003C\u002Fstrong> au \u003Cstrong>kula\u003C\u002Fstrong>. Haliwekewi kiambishi cha wakati. Kwa vitenzi kama \u003Cstrong>kwenda\u003C\u002Fstrong> na \u003Cstrong>kwanza\u003C\u002Fstrong>, tumia umbo lake la kawaida: \u003Cstrong>bila kwenda\u003C\u002Fstrong>, \u003Cstrong>bila kuanza\u003C\u002Fstrong>.\u003C\u002Fp>\n\u003Cp>Unaweza kuongeza maneno yanayokamilisha maana ya kitenzi:\u003C\u002Fp>\n\u003Cul>\n\u003Cli>\u003Cstrong>bila kusoma maagizo\u003C\u002Fstrong>;\u003C\u002Fli>\n\u003Cli>\u003Cstrong>bila ya kumwambia mwalimu\u003C\u002Fstrong>;\u003C\u002Fli>\n\u003Cli>\u003Cstrong>bila kupoteza muda mwingi\u003C\u002Fstrong>.\u003C\u002Fli>\n\u003C\u002Ful>\n\u003Cdiv class=\"grammar-callout grammar-callout--note\">\u003Cp>Katika miundo hii, \u003Cstrong>ya\u003C\u002Fstrong> si lazima. \u003Cstrong>Bila kusoma\u003C\u002Fstrong> na \u003Cstrong>bila ya kusoma\u003C\u002Fstrong> zote zinakubalika. Kuongeza \u003Cstrong>ya\u003C\u002Fstrong> hakubadili tendo kuwa la wakati mwingine wala hakubadili mtendaji.\u003C\u002Fp>\n\u003C\u002Fdiv>\n\u003Ch2 id=\"wakati-na-nafasi-ya-kishazi\">\u003Cspan class=\"section-number\" aria-hidden=\"true\">3.\u003C\u002Fspan>Wakati na nafasi ya kishazi\u003C\u002Fh2>\n\u003Cp>Wakati unaeleweka kutokana na kishazi kikuu na muktadha. Umbo linalofuata \u003Cstrong>bila\u003C\u002Fstrong> halibadiliki kwa sababu ya wakati.\u003C\u002Fp>\n\u003Ctable>\n\u003Cthead>\n\u003Ctr>\n\u003Cth>Wakati\u003C\u002Fth>\n\u003Cth>Mfano\u003C\u002Fth>\n\u003C\u002Ftr>\n\u003C\u002Fthead>\n\u003Ctbody>\u003Ctr>\n\u003Ctd>Uliopita\u003C\u002Ftd>\n\u003Ctd>Jana Juma \u003Cstrong>aliondoka bila kula\u003C\u002Fstrong>.\u003C\u002Ftd>\n\u003C\u002Ftr>\n\u003Ctr>\n\u003Ctd>Uliopo\u003C\u002Ftd>\n\u003Ctd>Leo Juma \u003Cstrong>anaondoka bila kula\u003C\u002Fstrong>.\u003C\u002Ftd>\n\u003C\u002Ftr>\n\u003Ctr>\n\u003Ctd>Ujao\u003C\u002Ftd>\n\u003Ctd>Kesho Juma \u003Cstrong>ataondoka bila kula\u003C\u002Fstrong>.\u003C\u002Ftd>\n\u003C\u002Ftr>\n\u003C\u002Ftbody>\u003C\u002Ftable>\n\u003Cp>Mara nyingi kishazi cha \u003Cstrong>bila\u003C\u002Fstrong> hufuata kishazi kikuu. Unaweza pia kukiweka mwanzoni ili kutanguliza jambo ambalo halikufanyika. Ukiweka kishazi hicho mwanzoni, tumia koma kukitenganisha na kishazi kikuu.\u003C\u002Fp>\n\u003Cdiv class=\"grammar-callout grammar-callout--example\">\u003Cp>Alisaini fomu \u003Cstrong>bila kusoma maagizo\u003C\u002Fstrong>.\u003C\u002Fp>\n\u003Cp>\u003Cstrong>Bila kusoma maagizo\u003C\u002Fstrong>, alisaini fomu.\u003C\u002Fp>\n\u003Cp>Katika sentensi ya pili, kutosoma maagizo kunatangulizwa; taarifa ya msingi haibadiliki.\u003C\u002Fp>\n\u003C\u002Fdiv>\n\u003Cp>Muundo huu hutumika pia katika ushauri na maagizo:\u003C\u002Fp>\n\u003Cp>\u003Cstrong>Usisaini fomu bila kuisoma.\u003C\u002Fstrong>\u003C\u002Fp>\n\u003Cp>Hapa hatusemi kwamba tayari umesaini. Tunakushauri usisaini ikiwa hujaisoma fomu.\u003C\u002Fp>\n\u003Ch2 id=\"nani-anafanya-tendo\">\u003Cspan class=\"section-number\" aria-hidden=\"true\">4.\u003C\u002Fspan>Nani anafanya tendo?\u003C\u002Fh2>\n\u003Cp>Mtendaji asipotajwa katika kishazi cha \u003Cstrong>bila\u003C\u002Fstrong>, mara nyingi hueleweka kuwa ndiye mtendaji wa kishazi kikuu.\u003C\u002Fp>\n\u003Cp>\u003Cstrong>Juma aliondoka bila kuaga.\u003C\u002Fstrong>\u003C\u002Fp>\n\u003Cp>Kwa usomaji wa kawaida, Juma ndiye aliyeondoka na ndiye ambaye hakuaga.\u003C\u002Fp>\n\u003Cp>Ikiwa watendaji ni tofauti, unaweza kumtaja mtendaji wa tendo la pili baada ya \u003Cstrong>bila\u003C\u002Fstrong> au \u003Cstrong>bila ya\u003C\u002Fstrong>, kabla ya kitenzi.\u003C\u002Fp>\n\u003Cdiv class=\"grammar-callout grammar-callout--example\">\u003Cp>\u003Cstrong>Juma aliondoka bila kumwambia Asha.\u003C\u002Fstrong>\u003C\u002Fp>\n\u003Cp>Juma hakuenda kumwambia Asha kwamba anaondoka.\u003C\u002Fp>\n\u003Cp>\u003Cstrong>Juma aliondoka bila Asha kujua.\u003C\u002Fstrong>\u003C\u002Fp>\n\u003Cp>Juma aliondoka; Asha hakujua kwamba ameondoka.\u003C\u002Fp>\n\u003Cp>\u003Cstrong>Juma aliondoka bila ya Asha kujua.\u003C\u002Fstrong>\u003C\u002Fp>\n\u003Cp>Huu pia ni muundo unaokubalika kwa maana hiyo.\u003C\u002Fp>\n\u003C\u002Fdiv>\n\u003Cp>Tofauti hiyo ni muhimu: \u003Cstrong>bila kumwambia Asha\u003C\u002Fstrong> haithibitishi kwamba Asha hakujua. Huenda alipata habari kutoka kwa mtu mwingine. \u003Cstrong>Bila Asha kujua\u003C\u002Fstrong> inaeleza moja kwa moja kutokujua kwa Asha.\u003C\u002Fp>\n\u003Cdiv class=\"grammar-callout grammar-callout--tip\">\u003Cp>Usidhani kwamba mtendaji lazima awe yuleyule katika kila sentensi. Jiulize nani anafanya kila tendo. Ikiwa muktadha hautoshi, mtaje mtendaji wa tendo la pili.\u003C\u002Fp>\n\u003C\u002Fdiv>\n\u003Ch2 id=\"kuepuka-makosa-na-kukumbuka-kanuni\">\u003Cspan class=\"section-number\" aria-hidden=\"true\">5.\u003C\u002Fspan>Kuepuka makosa na kukumbuka kanuni\u003C\u002Fh2>\n\u003Cp>\u003Cstrong>Bila\u003C\u002Fstrong> yenyewe tayari huonyesha kutotokea kwa tendo linalofuata. Kwa maana ya kawaida unayolenga hapa, tumia \u003Cstrong>kufanya\u003C\u002Fstrong>, si \u003Cstrong>kutofanya\u003C\u002Fstrong>.\u003C\u002Fp>\n\u003Cdiv class=\"grammar-callout grammar-callout--warning\">\u003Cp>✓ Aliondoka \u003Cstrong>bila kuaga\u003C\u002Fstrong>: hakuaga.\u003C\u002Fp>\n\u003Cp>\u003Cstrong>Bila kutoaga\u003C\u002Fstrong> si njia nyingine ya kusema kwamba hakuaga. Kuongeza \u003Cstrong>kuto-\u003C\u002Fstrong> kunaweka ukanushi mwingine na kunaweza kubadili maana au kufanya sentensi iwe ngumu kuelewa.\u003C\u002Fp>\n\u003C\u002Fdiv>\n\u003Cp>Unapoandika sentensi yako:\u003C\u002Fp>\n\u003Col>\n\u003Cli>Chagua tendo kuu: \u003Cstrong>Aliondoka\u003C\u002Fstrong>.\u003C\u002Fli>\n\u003Cli>Ongeza tendo ambalo halikuambatana nalo: \u003Cstrong>bila kuaga\u003C\u002Fstrong> au \u003Cstrong>bila ya kuaga\u003C\u002Fstrong>.\u003C\u002Fli>\n\u003Cli>Hakikisha mtendaji anaeleweka; mtaje ikiwa ni mtu mwingine: \u003Cstrong>bila Asha kujua\u003C\u002Fstrong>.\u003C\u002Fli>\n\u003Cli>Angalia maana nzima, hasa ikiwa kishazi kikuu ni agizo lenye ukanushi: \u003Cstrong>Usiondoke bila kuaga\u003C\u002Fstrong>.\u003C\u002Fli>\n\u003C\u002Fol>\n\u003Cp>Kumbuka: \u003Cstrong>bila kufanya\u003C\u002Fstrong> na \u003Cstrong>bila ya kufanya\u003C\u002Fstrong> zinaweza kueleza maana ileile. Wakati hutokana na sentensi nzima, na mtendaji wa kila tendo lazima aeleweke.\u003C\u002Fp>\n",[1086,1090,1094,1098,1102],{"id":1087,"text":1088,"depth":16,"number":1089},"tendo-linalotokea-bila-tendo-jingine","Tendo linalotokea bila tendo jingine","1",{"id":1091,"text":1092,"depth":16,"number":1093},"muundo-wa-bila-na-bila-ya","Muundo wa bila na bila ya","2",{"id":1095,"text":1096,"depth":16,"number":1097},"wakati-na-nafasi-ya-kishazi","Wakati na nafasi ya kishazi","3",{"id":1099,"text":1100,"depth":16,"number":1101},"nani-anafanya-tendo","Nani anafanya tendo?","4",{"id":1103,"text":1104,"depth":16,"number":1105},"kuepuka-makosa-na-kukumbuka-kanuni","Kuepuka makosa na kukumbuka kanuni","5"]