[{"data":1,"prerenderedAt":-1},["ShallowReactive",2],{"grammar-topic-hubs-sw":3,"grammar-pages-sw":4,"grammar-page-sw-vitenzi-vya-silabi-moja-katika-nyakati-za-msingi":852,"grammar-lesson-path-sw-vitenzi-vya-silabi-moja-katika-nyakati-za-msingi-none":925,"grammar-exercises-by-page-01a1c61d-2984-75c3-ab32-542faca42571":926,"grammar-quick-check-01a1c61d-2984-75c3-ab32-542faca42571":955,"grammar-lesson-body-01a1c61d-2984-75c3-ab32-542faca42571-3gt10gdj6t":977},[],[5,12,17,22,27,32,37,42,47,52,57,62,67,72,77,82,87,92,97,102,107,112,117,122,127,132,137,142,147,152,157,162,167,172,177,183,188,193,198,203,208,213,218,223,228,233,238,243,248,253,258,263,268,273,278,283,288,293,298,303,308,313,318,323,328,333,338,343,348,353,358,364,369,374,379,384,389,394,399,404,409,414,419,424,429,434,439,444,449,454,459,464,469,474,479,484,489,494,499,504,509,514,519,524,529,535,540,545,550,555,560,565,570,575,580,585,590,595,600,605,610,615,620,625,630,635,640,645,650,655,660,665,670,675,680,686,691,696,701,706,711,716,721,726,731,736,741,746,751,756,761,766,771,776,781,786,791,797,802,807,812,817,822,827,832,837,842,847],{"id":6,"title":7,"slug":8,"language":9,"level":10,"displayOrder":11},"01a1c61d-2686-7e1d-90ce-ac64e1561816","Irabu na matamshi yake","irabu-na-matamshi-yake","sw","A1",1,{"id":13,"title":14,"slug":15,"language":9,"level":10,"displayOrder":16},"01a1c61d-26b7-7995-9d90-320c37e9dea5","Konsonanti na miandiko sh, ch, dh na gh","konsonanti-na-miandiko-sh-ch-dh-na-gh",2,{"id":18,"title":19,"slug":20,"language":9,"level":10,"displayOrder":21},"01a1c61d-284b-73f8-ab03-7925e17e7b20","Silabi na mkazo wa neno","silabi-na-mkazo-wa-neno",3,{"id":23,"title":24,"slug":25,"language":9,"level":10,"displayOrder":26},"01a1c61d-27b4-7ebb-8a6f-5e3d87d02330","Mimi, wewe, yeye, sisi, ninyi na wao","mimi-wewe-yeye-sisi-ninyi-na-wao",4,{"id":28,"title":29,"slug":30,"language":9,"level":10,"displayOrder":31},"01a1c61d-294d-7830-819f-3e772d4c8280","Viambishi vya nafsi katika kitenzi","viambishi-vya-nafsi-katika-kitenzi",5,{"id":33,"title":34,"slug":35,"language":9,"level":10,"displayOrder":36},"01a1c61d-26a5-790d-ae6b-5d7f8eb2efc8","Kitenzi kuwa na kiunganishi ni","kitenzi-kuwa-na-kiunganishi-ni",6,{"id":38,"title":39,"slug":40,"language":9,"level":10,"displayOrder":41},"01a1c61d-289c-7bd1-bfc5-d2d15ba863fa","Ukanushi wa ni kwa si","ukanushi-wa-ni-kwa-si",7,{"id":43,"title":44,"slug":45,"language":9,"level":10,"displayOrder":46},"01a1c61d-2824-7db5-9ac5-dd4c27e18946","Ngeli ya M-WA: watu","ngeli-ya-m-wa-watu",8,{"id":48,"title":49,"slug":50,"language":9,"level":10,"displayOrder":51},"01a1c61d-28d0-7dd3-baf0-d224dc0e6d7e","Upatanisho wa M-WA katika sentensi","upatanisho-wa-m-wa-katika-sentensi",9,{"id":53,"title":54,"slug":55,"language":9,"level":10,"displayOrder":56},"01a1c61d-2820-7049-9e8a-5a3b407cc730","Ngeli ya M-MI: miti na vitu vingine","ngeli-ya-m-mi-miti-na-vitu-vingine",10,{"id":58,"title":59,"slug":60,"language":9,"level":10,"displayOrder":61},"01a1c61d-2814-7628-b854-a994b9d20bd9","Ngeli ya KI-VI: vitu na lugha","ngeli-ya-ki-vi-vitu-na-lugha",11,{"id":63,"title":64,"slug":65,"language":9,"level":10,"displayOrder":66},"01a1c61d-2829-706d-b9b0-ca4223b89bd2","Ngeli ya N-N: nomino zisizobadilika","ngeli-ya-n-n-nomino-zisizobadilika",12,{"id":68,"title":69,"slug":70,"language":9,"level":10,"displayOrder":71},"01a1c61d-280e-762d-94e5-ccc319d706a1","Ngeli ya JI-MA: nomino za kawaida","ngeli-ya-ji-ma-nomino-za-kawaida",13,{"id":73,"title":74,"slug":75,"language":9,"level":10,"displayOrder":76},"01a1c61d-2994-7dad-877c-76aa8937e9e9","Vivumishi vya msingi na upatanisho","vivumishi-vya-msingi-na-upatanisho",14,{"id":78,"title":79,"slug":80,"language":9,"level":10,"displayOrder":81},"01a1c61d-28c1-7267-8148-f7455ddaf2a2","Umilikaji kwa -angu, -ako na -ake","umilikaji-kwa-angu-ako-na-ake",15,{"id":83,"title":84,"slug":85,"language":9,"level":10,"displayOrder":86},"01a1c61d-28c6-7133-b7dc-d83ba27e73ea","Umilikaji kwa -etu, -enu na -ao","umilikaji-kwa-etu-enu-na-ao",16,{"id":88,"title":89,"slug":90,"language":9,"level":10,"displayOrder":91},"01a1c61d-29ba-745e-b573-7ca3d594f788","Wakati uliopo kwa -na-","wakati-uliopo-kwa-na",17,{"id":93,"title":94,"slug":95,"language":9,"level":10,"displayOrder":96},"01a1c61d-28ab-7ce0-8117-085345472775","Ukanushi wa wakati uliopo","ukanushi-wa-wakati-uliopo",18,{"id":98,"title":99,"slug":100,"language":9,"level":10,"displayOrder":101},"01a1c61d-2744-7237-8402-24e377d48f19","Kuwa na kitu: nina na una","kuwa-na-kitu-nina-na-una",19,{"id":103,"title":104,"slug":105,"language":9,"level":10,"displayOrder":106},"01a1c61d-2736-7bc0-b69d-e68f8a214aa8","Kutokuwa na kitu: sina na huna","kutokuwa-na-kitu-sina-na-huna",20,{"id":108,"title":109,"slug":110,"language":9,"level":10,"displayOrder":111},"01a1c61d-276f-7ae8-893e-b47f0a2ad710","Mahali kwa hapa, hapo na pale","mahali-kwa-hapa-hapo-na-pale",21,{"id":113,"title":114,"slug":115,"language":9,"level":10,"displayOrder":116},"01a1c61d-2749-7986-8647-a34a3568a5b9","Kuwepo mahali: yuko, iko na viko","kuwepo-mahali-yuko-iko-na-viko",22,{"id":118,"title":119,"slug":120,"language":9,"level":10,"displayOrder":121},"01a1c61d-2963-77bf-8d22-0d389e96fd37","Vioneshi vya karibu na mbali","vioneshi-vya-karibu-na-mbali",23,{"id":123,"title":124,"slug":125,"language":9,"level":10,"displayOrder":126},"01a1c61d-27f7-7b1f-86f9-23cd244585ee","Namba moja hadi kumi","namba-moja-hadi-kumi",24,{"id":128,"title":129,"slug":130,"language":9,"level":10,"displayOrder":131},"01a1c61d-27f2-7dcc-b0ab-b60e952d8340","Namba kubwa katika hesabu za kawaida","namba-kubwa-katika-hesabu-za-kawaida",25,{"id":133,"title":134,"slug":135,"language":9,"level":10,"displayOrder":136},"01a1c61d-273b-70c0-8fe3-3784dac30270","Kuuliza kiasi kwa ngapi","kuuliza-kiasi-kwa-ngapi",26,{"id":138,"title":139,"slug":140,"language":9,"level":10,"displayOrder":141},"01a1c61d-278f-7672-a665-096a05f35eb5","Maswali ya nani, nini na wapi","maswali-ya-nani-nini-na-wapi",27,{"id":143,"title":144,"slug":145,"language":9,"level":10,"displayOrder":146},"01a1c61d-278b-7842-8ff6-714f8effee78","Maswali ya lini, kwa nini na namna gani","maswali-ya-lini-kwa-nini-na-namna-gani",28,{"id":148,"title":149,"slug":150,"language":9,"level":10,"displayOrder":151},"01a1c61d-2793-7413-89a4-7e18e4bddc08","Maswali ya ndiyo au hapana","maswali-ya-ndiyo-au-hapana",29,{"id":153,"title":154,"slug":155,"language":9,"level":10,"displayOrder":156},"01a1c61d-2803-700a-8f8c-1356dbbbad43","Ndani ya, juu ya na chini ya","ndani-ya-juu-ya-na-chini-ya",30,{"id":158,"title":159,"slug":160,"language":9,"level":10,"displayOrder":161},"01a1c61d-299a-766a-ab57-7947eb8fad1b","Vivumishi vya rangi","vivumishi-vya-rangi",31,{"id":163,"title":164,"slug":165,"language":9,"level":10,"displayOrder":166},"01a1c61d-273f-79b6-b998-7546aaf05470","Kuunganisha kwa na, lakini na au","kuunganisha-kwa-na-lakini-na-au",32,{"id":168,"title":169,"slug":170,"language":9,"level":10,"displayOrder":171},"01a1c61d-2700-7dce-a172-c9e012a8ee40","Kutaka na kupenda pamoja na kitenzi-jina","kutaka-na-kupenda-pamoja-na-kitenzi-jina",33,{"id":173,"title":174,"slug":175,"language":9,"level":10,"displayOrder":176},"01a1c61d-2757-748f-8a5c-428081730207","Maagizo ya kawaida katika umoja","maagizo-ya-kawaida-katika-umoja",34,{"id":178,"title":179,"slug":180,"language":9,"level":181,"displayOrder":182},"01a1c61d-2861-7a54-9961-c12b23d349f4","Tofauti ya n, ng na ng'","tofauti-ya-n-ng-na-ng","A2",35,{"id":184,"title":185,"slug":186,"language":9,"level":181,"displayOrder":187},"01a1c61d-282d-7061-a1b7-d38b8c3fe574","Ngeli ya U: nomino za hali na vitu","ngeli-ya-u-nomino-za-hali-na-vitu",36,{"id":189,"title":190,"slug":191,"language":9,"level":181,"displayOrder":192},"01a1c61d-281a-72c5-962b-e41d59deb3b1","Ngeli ya KU: vitenzi-jina","ngeli-ya-ku-vitenzi-jina",37,{"id":194,"title":195,"slug":196,"language":9,"level":181,"displayOrder":197},"01a1c61d-26aa-7352-a516-43bad817857b","Kiunganishi -a cha uhusiano kwa ngeli","kiunganishi-a-cha-uhusiano-kwa-ngeli",38,{"id":199,"title":200,"slug":201,"language":9,"level":181,"displayOrder":202},"01a1c61d-28ec-7801-a163-6dbee90d0185","Upatanisho wa nomino za viumbe hai","upatanisho-wa-nomino-za-viumbe-hai",39,{"id":204,"title":205,"slug":206,"language":9,"level":181,"displayOrder":207},"01a1c61d-295c-794a-8913-212362ca5e0e","Vioneshi vya hapo awali kwa huyo, hicho na hiyo","vioneshi-vya-hapo-awali-kwa-huyo-hicho-na-hiyo",40,{"id":209,"title":210,"slug":211,"language":9,"level":181,"displayOrder":212},"01a1c61d-26ae-7a70-a5f9-e386a85443c0","Kiwakilishi chenyewe na maumbo yake","kiwakilishi-chenyewe-na-maumbo-yake",41,{"id":214,"title":215,"slug":216,"language":9,"level":181,"displayOrder":217},"01a1c61d-2681-7625-8a31-a5aa959b9cc0","Idadi kwa -ote, kila na baadhi ya","idadi-kwa-ote-kila-na-baadhi-ya",42,{"id":219,"title":220,"slug":221,"language":9,"level":181,"displayOrder":222},"01a1c61d-2697-73a4-9bd2-d9127b10ecbb","Kiasi kwa -ingi na -chache","kiasi-kwa-ingi-na-chache",43,{"id":224,"title":225,"slug":226,"language":9,"level":181,"displayOrder":227},"01a1c61d-27fc-7c74-a606-a70ce2aad945","Namba za mpangilio kwa -a kwanza","namba-za-mpangilio-kwa-a-kwanza",44,{"id":229,"title":230,"slug":231,"language":9,"level":181,"displayOrder":232},"01a1c61d-29af-75ee-9338-838807215d7e","Wakati uliopita kwa -li-","wakati-uliopita-kwa-li",45,{"id":234,"title":235,"slug":236,"language":9,"level":181,"displayOrder":237},"01a1c61d-28a6-74a1-a86c-d258fec97c84","Ukanushi wa wakati uliopita kwa -ku-","ukanushi-wa-wakati-uliopita-kwa-ku",46,{"id":239,"title":240,"slug":241,"language":9,"level":181,"displayOrder":242},"01a1c61d-29a5-7596-9256-1e8c35f7028b","Wakati ujao kwa -ta-","wakati-ujao-kwa-ta",47,{"id":244,"title":245,"slug":246,"language":9,"level":181,"displayOrder":247},"01a1c61d-28a1-78af-a789-f1fe43531f3b","Ukanushi wa wakati ujao","ukanushi-wa-wakati-ujao",48,{"id":249,"title":250,"slug":251,"language":9,"level":181,"displayOrder":252},"01a1c61d-2670-7d54-acde-bc2d90b90155","Hali timilifu kwa -me-","hali-timilifu-kwa-me",49,{"id":254,"title":255,"slug":256,"language":9,"level":181,"displayOrder":257},"01a1c61d-2665-7968-9ba7-6525e14732a8","Bado na ukanushi kwa -ja-","bado-na-ukanushi-kwa-ja",50,{"id":259,"title":260,"slug":261,"language":9,"level":181,"displayOrder":262},"01a1c61d-279c-7083-82be-c333f14e58f9","Mazoea kwa hu-","mazoea-kwa-hu",51,{"id":264,"title":265,"slug":266,"language":9,"level":181,"displayOrder":267},"01a1c61d-285d-77c6-96a2-6222b41aee66","Tofauti ya -li- na -me-","tofauti-ya-li-na-me",52,{"id":269,"title":270,"slug":271,"language":9,"level":181,"displayOrder":272},"01a1c61d-2984-75c3-ab32-542faca42571","Vitenzi vya silabi moja katika nyakati za msingi","vitenzi-vya-silabi-moja-katika-nyakati-za-msingi",53,{"id":274,"title":275,"slug":276,"language":9,"level":181,"displayOrder":277},"01a1c61d-2989-79ef-8feb-4c47b560e1ff","Vitenzi vyenye asili ya kigeni","vitenzi-vyenye-asili-ya-kigeni",54,{"id":279,"title":280,"slug":281,"language":9,"level":181,"displayOrder":282},"01a1c61d-2957-7262-b9c9-996161c8b92d","Viambishi vya yambwa kwa watu","viambishi-vya-yambwa-kwa-watu",55,{"id":284,"title":285,"slug":286,"language":9,"level":181,"displayOrder":287},"01a1c61d-2952-7678-913b-9cc68fe07822","Viambishi vya yambwa kwa vitu","viambishi-vya-yambwa-kwa-vitu",56,{"id":289,"title":290,"slug":291,"language":9,"level":181,"displayOrder":292},"01a1c61d-26da-7cd0-b226-049e5ab357ac","Kujirejelea kwa -ji-","kujirejelea-kwa-ji",57,{"id":294,"title":295,"slug":296,"language":9,"level":181,"displayOrder":297},"01a1c61d-275b-7267-8eef-f7f27994e8ed","Maagizo ya wingi kwa -eni","maagizo-ya-wingi-kwa-eni",58,{"id":299,"title":300,"slug":301,"language":9,"level":181,"displayOrder":302},"01a1c61d-2753-75a4-872a-93a44dd055f5","Maagizo hasi kwa usi- na msi-","maagizo-hasi-kwa-usi-na-msi",59,{"id":304,"title":305,"slug":306,"language":9,"level":181,"displayOrder":307},"01a1c61d-2774-746b-bdd5-199db4bb31c9","Maombi ya heshima kwa naomba na tafadhali","maombi-ya-heshima-kwa-naomba-na-tafadhali",60,{"id":309,"title":310,"slug":311,"language":9,"level":181,"displayOrder":312},"01a1c61d-28b6-78cc-8044-695cb699fa05","Ulinganisho kwa kuliko","ulinganisho-kwa-kuliko",61,{"id":314,"title":315,"slug":316,"language":9,"level":181,"displayOrder":317},"01a1c61d-2933-75df-896e-871a1b261cb7","Usawa kwa kama na sawa na","usawa-kwa-kama-na-sawa-na",62,{"id":319,"title":320,"slug":321,"language":9,"level":181,"displayOrder":322},"01a1c61d-26b3-74b3-85f8-152411bc8096","Kiwango kwa sana na mno","kiwango-kwa-sana-na-mno",63,{"id":324,"title":325,"slug":326,"language":9,"level":181,"displayOrder":327},"01a1c61d-2691-7f4f-bc74-0b81bc7a41e0","Kiambishi cha mahali -ni","kiambishi-cha-mahali-ni",64,{"id":329,"title":330,"slug":331,"language":9,"level":181,"displayOrder":332},"01a1c61d-2831-7272-bbbc-15914a70f2e8","Ngeli za mahali PA, KU na MU","ngeli-za-mahali-pa-ku-na-mu",65,{"id":334,"title":335,"slug":336,"language":9,"level":181,"displayOrder":337},"01a1c61d-26c5-7692-a70f-5ad9bcb069e1","Kuelekea na kutoka mahali","kuelekea-na-kutoka-mahali",66,{"id":339,"title":340,"slug":341,"language":9,"level":181,"displayOrder":342},"01a1c61d-283d-7bd4-8556-9f0dac0d6cd8","Sababu kwa kwa sababu","sababu-kwa-kwa-sababu",67,{"id":344,"title":345,"slug":346,"language":9,"level":181,"displayOrder":347},"01a1c61d-277d-7c0b-a1f4-976fe38ad8a9","Masharti ya msingi kwa kama","masharti-ya-msingi-kwa-kama",68,{"id":349,"title":350,"slug":351,"language":9,"level":181,"displayOrder":352},"01a1c61d-27e3-7420-99ee-cdce59f21cd3","Muda kwa kabla ya na baada ya","muda-kwa-kabla-ya-na-baada-ya",69,{"id":354,"title":355,"slug":356,"language":9,"level":181,"displayOrder":357},"01a1c61d-26fb-74bd-a8db-1cbe3465a9e4","Kusimulia kwa kwanza, halafu na mwisho","kusimulia-kwa-kwanza-halafu-na-mwisho",70,{"id":359,"title":360,"slug":361,"language":9,"level":362,"displayOrder":363},"01a1c61d-28dd-7089-ba6c-68dbb94b9702","Upatanisho wa ngeli za mahali katika vitenzi","upatanisho-wa-ngeli-za-mahali-katika-vitenzi","B1",71,{"id":365,"title":366,"slug":367,"language":9,"level":362,"displayOrder":368},"01a1c61d-28e7-7b35-ae75-ca64f1f6689b","Upatanisho wa nomino za U zenye wingi tofauti","upatanisho-wa-nomino-za-u-zenye-wingi-tofauti",72,{"id":370,"title":371,"slug":372,"language":9,"level":362,"displayOrder":373},"01a1c61d-299f-7b79-b666-06bdead8bee0","Viwakilishi vya kurejelea vilivyotajwa","viwakilishi-vya-kurejelea-vilivyotajwa",73,{"id":375,"title":376,"slug":377,"language":9,"level":362,"displayOrder":378},"01a1c61d-29c5-79a9-b27d-74380af68e57","Yoyote na maumbo yake kwa ngeli","yoyote-na-maumbo-yake-kwa-ngeli",74,{"id":380,"title":381,"slug":382,"language":9,"level":362,"displayOrder":383},"01a1c61d-2865-7a2b-aebb-045beaed713a","Tofauti ya -ote na -o-ote","tofauti-ya-ote-na-o-ote",75,{"id":385,"title":386,"slug":387,"language":9,"level":362,"displayOrder":388},"01a1c61d-2854-70bf-b002-8754f7fcf555","Tofauti ya -ingine na -ingineyo","tofauti-ya-ingine-na-ingineyo",76,{"id":390,"title":391,"slug":392,"language":9,"level":362,"displayOrder":393},"01a1c61d-266b-76bc-bfd3-a4d0d6c370f0","Hali tegemezi yenye kiishio -e","hali-tegemezi-yenye-kiishio-e",77,{"id":395,"title":396,"slug":397,"language":9,"level":362,"displayOrder":398},"01a1c61d-2883-77c3-aa3b-c78004ff1e58","Ukanushi wa hali tegemezi kwa -si-","ukanushi-wa-hali-tegemezi-kwa-si",78,{"id":400,"title":401,"slug":402,"language":9,"level":362,"displayOrder":403},"01a1c61d-27aa-7254-9d1f-3d661ea1bd0e","Mfuatano wa matukio kwa -ka-","mfuatano-wa-matukio-kwa-ka",79,{"id":405,"title":406,"slug":407,"language":9,"level":362,"displayOrder":408},"01a1c61d-2676-71e9-934e-4baacc2d99ff","Hali ya -ki- kwa wakati na sharti","hali-ya-ki-kwa-wakati-na-sharti",80,{"id":410,"title":411,"slug":412,"language":9,"level":362,"displayOrder":413},"01a1c61d-29aa-786f-8657-847e2ce8c128","Wakati uliopita endelevu kwa alikuwa ana-","wakati-uliopita-endelevu-kwa-alikuwa-ana",81,{"id":415,"title":416,"slug":417,"language":9,"level":362,"displayOrder":418},"01a1c61d-29b5-70b2-b834-9f4253124fe7","Wakati uliopita timilifu kwa alikuwa ame-","wakati-uliopita-timilifu-kwa-alikuwa-ame",82,{"id":420,"title":421,"slug":422,"language":9,"level":362,"displayOrder":423},"01a1c61d-274e-7aa3-8c98-f512bc5a22f9","Kuweza, kupaswa na kulazimika","kuweza-kupaswa-na-kulazimika",83,{"id":425,"title":426,"slug":427,"language":9,"level":362,"displayOrder":428},"01a1c61d-26ce-7d56-b832-1961071dd2c0","Kuendelea na kuanza kufanya jambo","kuendelea-na-kuanza-kufanya-jambo",84,{"id":430,"title":431,"slug":432,"language":9,"level":362,"displayOrder":433},"01a1c61d-2711-7ea2-bdb9-7d1e50e041ba","Kutendea kwa -ia na -ea","kutendea-kwa-ia-na-ea",85,{"id":435,"title":436,"slug":437,"language":9,"level":362,"displayOrder":438},"01a1c61d-2731-7c2d-b3d3-43b9d3a9b04e","Kutendwa kwa -wa","kutendwa-kwa-wa",86,{"id":440,"title":441,"slug":442,"language":9,"level":362,"displayOrder":443},"01a1c61d-2706-7426-9da1-dedd05080b35","Kutendana kwa -ana","kutendana-kwa-ana",87,{"id":445,"title":446,"slug":447,"language":9,"level":362,"displayOrder":448},"01a1c61d-2722-7d27-9b16-777642cc102a","Kutendesha kwa -isha na -esha","kutendesha-kwa-isha-na-esha",88,{"id":450,"title":451,"slug":452,"language":9,"level":362,"displayOrder":453},"01a1c61d-271d-7499-8a59-dcb4475d285a","Kutendeka kwa -ika na -eka","kutendeka-kwa-ika-na-eka",89,{"id":455,"title":456,"slug":457,"language":9,"level":362,"displayOrder":458},"01a1c61d-272c-7a29-9915-947fceb39a1f","Kutendua kwa -ua na -oa","kutendua-kwa-ua-na-oa",90,{"id":460,"title":461,"slug":462,"language":9,"level":362,"displayOrder":463},"01a1c61d-2969-7258-a008-75d156b2094c","Vishazi rejeshi kwa amba-","vishazi-rejeshi-kwa-amba",91,{"id":465,"title":466,"slug":467,"language":9,"level":362,"displayOrder":468},"01a1c61d-2906-75be-b926-f8128a27804a","Urejeshi ndani ya kitenzi katika wakati uliopo","urejeshi-ndani-ya-kitenzi-katika-wakati-uliopo",92,{"id":470,"title":471,"slug":472,"language":9,"level":362,"displayOrder":473},"01a1c61d-2901-7680-9bec-b847623eee26","Urejeshi ndani ya kitenzi katika wakati uliopita","urejeshi-ndani-ya-kitenzi-katika-wakati-uliopita",93,{"id":475,"title":476,"slug":477,"language":9,"level":362,"displayOrder":478},"01a1c61d-2928-72af-94ca-228137ab5435","Urejeshi wa wakati ujao kwa -taka-","urejeshi-wa-wakati-ujao-kwa-taka",94,{"id":480,"title":481,"slug":482,"language":9,"level":362,"displayOrder":483},"01a1c61d-2916-7f29-8f39-3443704faa96","Urejeshi wa mahali kwa ambapo","urejeshi-wa-mahali-kwa-ambapo",95,{"id":485,"title":486,"slug":487,"language":9,"level":362,"displayOrder":488},"01a1c61d-27ee-7317-ad8a-550f0dc0dff2","Nafasi ya kiambishi cha yambwa katika kitenzi","nafasi-ya-kiambishi-cha-yambwa-katika-kitenzi",96,{"id":490,"title":491,"slug":492,"language":9,"level":362,"displayOrder":493},"01a1c61d-28fc-7a07-81be-ecae8553364f","Urejeshi na kiambishi cha yambwa","urejeshi-na-kiambishi-cha-yambwa",97,{"id":495,"title":496,"slug":497,"language":9,"level":362,"displayOrder":498},"01a1c61d-276a-7686-b122-8b9e50fd4064","Madhumuni kwa ili","madhumuni-kwa-ili",98,{"id":500,"title":501,"slug":502,"language":9,"level":362,"displayOrder":503},"01a1c61d-2797-72ce-963c-5e782e6cc2ca","Matokeo kwa hivyo na kwa hiyo","matokeo-kwa-hivyo-na-kwa-hiyo",99,{"id":505,"title":506,"slug":507,"language":9,"level":362,"displayOrder":508},"01a1c61d-26e4-7d88-bc3d-1ff1b71415f0","Kukubali kikwazo kwa ingawa","kukubali-kikwazo-kwa-ingawa",100,{"id":510,"title":511,"slug":512,"language":9,"level":362,"displayOrder":513},"01a1c61d-268c-75df-866c-c4e4f832d7fa","Kauli taarifa kwa kwamba","kauli-taarifa-kwa-kwamba",101,{"id":515,"title":516,"slug":517,"language":9,"level":362,"displayOrder":518},"01a1c61d-26d5-7019-acff-140b728b3f0f","Kuhamisha yambwa mbele kwa msisitizo","kuhamisha-yambwa-mbele-kwa-msisitizo",102,{"id":520,"title":521,"slug":522,"language":9,"level":362,"displayOrder":523},"01a1c61d-26ea-7f4c-a57f-c477afd8e11f","Kurejelea watu katika simulizi","kurejelea-watu-katika-simulizi",103,{"id":525,"title":526,"slug":527,"language":9,"level":362,"displayOrder":528},"01a1c61d-267b-7c17-bb91-dccee62c273e","Heshima katika maombi na mapendekezo","heshima-katika-maombi-na-mapendekezo",104,{"id":530,"title":531,"slug":532,"language":9,"level":533,"displayOrder":534},"01a1c61d-2874-7ae1-8993-bce7a671ba3f","Udogo kwa KI-VI na ukubwa kwa JI-MA","udogo-kwa-ki-vi-na-ukubwa-kwa-ji-ma","B2",105,{"id":536,"title":537,"slug":538,"language":9,"level":533,"displayOrder":539},"01a1c61d-2808-76d0-a659-bc51832ae9e1","Ngeli na nomino za mkopo","ngeli-na-nomino-za-mkopo",106,{"id":541,"title":542,"slug":543,"language":9,"level":533,"displayOrder":544},"01a1c61d-28d6-731a-9871-8eb41911cb5f","Upatanisho wa majina ya uhusiano wa kifamilia","upatanisho-wa-majina-ya-uhusiano-wa-kifamilia",107,{"id":546,"title":547,"slug":548,"language":9,"level":533,"displayOrder":549},"01a1c61d-292d-7e7d-8544-4a4015f1d9e2","Usambazaji wa kiasi kwa kila mmoja na wote wawili","usambazaji-wa-kiasi-kwa-kila-mmoja-na-wote-wawili",108,{"id":551,"title":552,"slug":553,"language":9,"level":533,"displayOrder":554},"01a1c61d-27ca-71a3-8986-8fb5cf0d75b3","Mpangilio wa viambishi katika kitenzi changamano","mpangilio-wa-viambishi-katika-kitenzi-changamano",109,{"id":556,"title":557,"slug":558,"language":9,"level":533,"displayOrder":559},"01a1c61d-2782-7992-a902-46de04995d88","Masharti yasiyo hakika kwa -nge-","masharti-yasiyo-hakika-kwa-nge",110,{"id":561,"title":562,"slug":563,"language":9,"level":533,"displayOrder":564},"01a1c61d-2787-765e-bf10-724fcb22e544","Masharti yasiyotimia zamani kwa -ngali-","masharti-yasiyotimia-zamani-kwa-ngali",111,{"id":566,"title":567,"slug":568,"language":9,"level":533,"displayOrder":569},"01a1c61d-2892-7cef-8faa-a36955f8a028","Ukanushi wa masharti kwa -singe- na -singali-","ukanushi-wa-masharti-kwa-singe-na-singali",112,{"id":571,"title":572,"slug":573,"language":9,"level":533,"displayOrder":574},"01a1c61d-27af-7660-ac17-a1028e499373","Mfuatano wa wakati ujao kwa atakuwa ame-","mfuatano-wa-wakati-ujao-kwa-atakuwa-ame",113,{"id":576,"title":577,"slug":578,"language":9,"level":533,"displayOrder":579},"01a1c61d-26c9-7b31-a045-f51daf5a3214","Kueleza kitendo kinachokaribia kwa -karibia","kueleza-kitendo-kinachokaribia-kwa-karibia",114,{"id":581,"title":582,"slug":583,"language":9,"level":533,"displayOrder":584},"01a1c61d-2888-77d3-88c3-512a32376d12","Ukanushi wa jumla na ukanushi wa sehemu","ukanushi-wa-jumla-na-ukanushi-wa-sehemu",115,{"id":586,"title":587,"slug":588,"language":9,"level":533,"displayOrder":589},"01a1c61d-2858-755f-9608-97f28697c8b9","Tofauti ya kutendwa na kutendeka","tofauti-ya-kutendwa-na-kutendeka",116,{"id":591,"title":592,"slug":593,"language":9,"level":533,"displayOrder":594},"01a1c61d-2717-7a74-878a-01d907d8a78e","Kutendea: mnufaika, mahali na sababu","kutendea-mnufaika-mahali-na-sababu",117,{"id":596,"title":597,"slug":598,"language":9,"level":533,"displayOrder":599},"01a1c61d-2727-7d64-a78d-c413aaccf7e9","Kutendesha na ushiriki wa mtendaji","kutendesha-na-ushiriki-wa-mtendaji",118,{"id":601,"title":602,"slug":603,"language":9,"level":533,"displayOrder":604},"01a1c61d-27a0-7a00-9687-20fe354c3aee","Mchanganyiko wa kutendea na kutendwa","mchanganyiko-wa-kutendea-na-kutendwa",119,{"id":606,"title":607,"slug":608,"language":9,"level":533,"displayOrder":609},"01a1c61d-26f0-79bf-9918-7be25f7391ee","Kurudia kitenzi kwa matendo yanayojirudia","kurudia-kitenzi-kwa-matendo-yanayojirudia",120,{"id":611,"title":612,"slug":613,"language":9,"level":533,"displayOrder":614},"01a1c61d-2910-7dad-a045-2fdc5c34ba5c","Urejeshi wa jumla wenye kiambishi tamati","urejeshi-wa-jumla-wenye-kiambishi-tamati",121,{"id":616,"title":617,"slug":618,"language":9,"level":533,"displayOrder":619},"01a1c61d-287e-794b-9fb2-db490084b4d0","Ukanushi katika vishazi rejeshi","ukanushi-katika-vishazi-rejeshi",122,{"id":621,"title":622,"slug":623,"language":9,"level":533,"displayOrder":624},"01a1c61d-2922-7566-928b-f5f247246ab2","Urejeshi wa wakati kwa wakati ambapo","urejeshi-wa-wakati-kwa-wakati-ambapo",123,{"id":626,"title":627,"slug":628,"language":9,"level":533,"displayOrder":629},"01a1c61d-291c-79f6-9475-c61e46012735","Urejeshi wa namna kwa jinsi","urejeshi-wa-namna-kwa-jinsi",124,{"id":631,"title":632,"slug":633,"language":9,"level":533,"displayOrder":634},"01a1c61d-2778-7eae-a42d-3bf1015e68b6","Masharti kwa isipokuwa na mradi","masharti-kwa-isipokuwa-na-mradi",125,{"id":636,"title":637,"slug":638,"language":9,"level":533,"displayOrder":639},"01a1c61d-27e8-756f-8d65-2b8b6c94b29e","Muda kwa tangu na mpaka","muda-kwa-tangu-na-mpaka",126,{"id":641,"title":642,"slug":643,"language":9,"level":533,"displayOrder":644},"01a1c61d-297e-7bf4-ad41-3c60c975bfb9","Vishazi vya bila kufanya na bila ya kufanya","vishazi-vya-bila-kufanya-na-bila-ya-kufanya",127,{"id":646,"title":647,"slug":648,"language":9,"level":533,"displayOrder":649},"01a1c61d-2973-7c4b-a79b-7a0ecfe642ff","Vishazi tegemezi katika usemi wa taarifa","vishazi-tegemezi-katika-usemi-wa-taarifa",128,{"id":651,"title":652,"slug":653,"language":9,"level":533,"displayOrder":654},"01a1c61d-27dc-74f5-beb3-579302c4a0f0","Msisitizo kwa ndiye na ndicho","msisitizo-kwa-ndiye-na-ndicho",129,{"id":656,"title":657,"slug":658,"language":9,"level":533,"displayOrder":659},"01a1c61d-2897-7ab5-ae63-62657a1bcc32","Ukanushi wa msisitizo kwa siye na sicho","ukanushi-wa-msisitizo-kwa-siye-na-sicho",130,{"id":661,"title":662,"slug":663,"language":9,"level":533,"displayOrder":664},"01a1c61d-26bb-7e42-9f24-2e33c4712f82","Kuacha kiima kilicho wazi katika muktadha","kuacha-kiima-kilicho-wazi-katika-muktadha",131,{"id":666,"title":667,"slug":668,"language":9,"level":533,"displayOrder":669},"01a1c61d-298f-7166-a592-e6a98fc17023","Viunganishi vya kuongeza na kupinga hoja","viunganishi-vya-kuongeza-na-kupinga-hoja",132,{"id":671,"title":672,"slug":673,"language":9,"level":533,"displayOrder":674},"01a1c61d-26c0-7e69-9b6a-12bc24795540","Kubadilisha mtazamo katika simulizi","kubadilisha-mtazamo-katika-simulizi",133,{"id":676,"title":677,"slug":678,"language":9,"level":533,"displayOrder":679},"01a1c61d-286a-7598-be78-79ddfef8dd5b","Tofauti za mazungumzo na maandishi rasmi","tofauti-za-mazungumzo-na-maandishi-rasmi",134,{"id":681,"title":682,"slug":683,"language":9,"level":684,"displayOrder":685},"01a1c61d-2948-7a91-9177-1b57a548623d","Uundaji wa nomino dhahania kwa u-","uundaji-wa-nomino-dhahania-kwa-u","C1",135,{"id":687,"title":688,"slug":689,"language":9,"level":684,"displayOrder":690},"01a1c61d-28e2-7751-be3a-3977f0656b61","Upatanisho wa nomino ambatani na vifupisho","upatanisho-wa-nomino-ambatani-na-vifupisho",136,{"id":692,"title":693,"slug":694,"language":9,"level":684,"displayOrder":695},"01a1c61d-2839-7970-aa68-df666626d065","Rejea tata za viwakilishi katika matini","rejea-tata-za-viwakilishi-katika-matini",137,{"id":697,"title":698,"slug":699,"language":9,"level":684,"displayOrder":700},"01a1c61d-28f1-7aa0-a9e6-4dc123b2e1be","Upeo wa kila, wote na hata","upeo-wa-kila-wote-na-hata",138,{"id":702,"title":703,"slug":704,"language":9,"level":684,"displayOrder":705},"01a1c61d-27a5-74e7-b0a6-ba67656699cc","Mfuatano wa -ka- katika simulizi changamano","mfuatano-wa-ka-katika-simulizi-changamano",139,{"id":707,"title":708,"slug":709,"language":9,"level":684,"displayOrder":710},"01a1c61d-2835-758f-9edd-d13c8f40a9b2","Nyakati ambatani na mahali pa mtazamo","nyakati-ambatani-na-mahali-pa-mtazamo",140,{"id":712,"title":713,"slug":714,"language":9,"level":684,"displayOrder":715},"01a1c61d-28b0-7ed9-b475-abcd8503df26","Ukanushi wenye maana ya kusisitiza","ukanushi-wenye-maana-ya-kusisitiza",141,{"id":717,"title":718,"slug":719,"language":9,"level":684,"displayOrder":720},"01a1c61d-29bf-7b45-9be5-3bcb5451e7b4","Yambwa linalotajwa wazi na kiambishi chake","yambwa-linalotajwa-wazi-na-kiambishi-chake",142,{"id":722,"title":723,"slug":724,"language":9,"level":684,"displayOrder":725},"01a1c61d-27d0-7573-ac25-3a8eeb7a8c79","Mpangilio wa viambishi vya unyambulishaji","mpangilio-wa-viambishi-vya-unyambulishaji",143,{"id":727,"title":728,"slug":729,"language":9,"level":684,"displayOrder":730},"01a1c61d-275f-7258-9d9e-3dd10192ba69","Maana za kileksika zisizotabirika katika unyambulishaji","maana-za-kileksika-zisizotabirika-katika-unyambulishaji",144,{"id":732,"title":733,"slug":734,"language":9,"level":684,"displayOrder":735},"01a1c61d-270b-7f0c-87ec-0825608059f8","Kutendana na uwiano wa washiriki","kutendana-na-uwiano-wa-washiriki",145,{"id":737,"title":738,"slug":739,"language":9,"level":684,"displayOrder":740},"01a1c61d-296e-75ed-a4d0-80792475d8ba","Vishazi rejeshi vilivyopachikwa","vishazi-rejeshi-vilivyopachikwa",146,{"id":742,"title":743,"slug":744,"language":9,"level":684,"displayOrder":745},"01a1c61d-290b-73cc-b18f-44291d7768f3","Urejeshi wa jumla na maana ya mazoea","urejeshi-wa-jumla-na-maana-ya-mazoea",147,{"id":747,"title":748,"slug":749,"language":9,"level":684,"displayOrder":750},"01a1c61d-26f6-7209-9e43-843ee160eee2","Kushurutisha kwa hata kama na hata ikiwa","kushurutisha-kwa-hata-kama-na-hata-ikiwa",148,{"id":752,"title":753,"slug":754,"language":9,"level":684,"displayOrder":755},"01a1c61d-2841-7b62-adfa-191a0e9788ee","Sababu ya tukio na sababu ya kauli","sababu-ya-tukio-na-sababu-ya-kauli",149,{"id":757,"title":758,"slug":759,"language":9,"level":684,"displayOrder":760},"01a1c61d-28bb-7ebd-b8e2-6d6f6e5b299b","Ulinganisho wa hali kwa kana kwamba","ulinganisho-wa-hali-kwa-kana-kwamba",150,{"id":762,"title":763,"slug":764,"language":9,"level":684,"displayOrder":765},"01a1c61d-27d6-7272-8cd1-a6b2837758f7","Msisitizo kwa ndi- pamoja na urejeshi","msisitizo-kwa-ndi-pamoja-na-urejeshi",151,{"id":767,"title":768,"slug":769,"language":9,"level":684,"displayOrder":770},"01a1c61d-286f-782d-92b2-6eee58b95b1e","Ubadilishaji wa mpangilio kwa mada na taarifa mpya","ubadilishaji-wa-mpangilio-kwa-mada-na-taarifa-mpya",152,{"id":772,"title":773,"slug":774,"language":9,"level":684,"displayOrder":775},"01a1c61d-293e-76cf-9a4c-7259f0a3f03f","Ushikamani kwa urejeshi na udondoshaji","ushikamani-kwa-urejeshi-na-udondoshaji",153,{"id":777,"title":778,"slug":779,"language":9,"level":684,"displayOrder":780},"01a1c61d-284f-7bc9-83b7-eb0ece8a9eb7","Tahadhari katika madai kwa huenda na yaelekea","tahadhari-katika-madai-kwa-huenda-na-yaelekea",154,{"id":782,"title":783,"slug":784,"language":9,"level":684,"displayOrder":785},"01a1c61d-269b-7e72-84fa-756057a927b0","Kiswahili sanifu na tofauti za kikanda","kiswahili-sanifu-na-tofauti-za-kikanda",155,{"id":787,"title":788,"slug":789,"language":9,"level":684,"displayOrder":790},"01a1c61d-27bf-758e-89c2-f59d8ccf1676","Miundo ya methali katika mawasiliano","miundo-ya-methali-katika-mawasiliano",156,{"id":792,"title":793,"slug":794,"language":9,"level":795,"displayOrder":796},"01a1c61d-26a1-70ad-9a01-1da8fe52c1c9","Kitenzi kuwa katika miundo ya kifasihi","kitenzi-kuwa-katika-miundo-ya-kifasihi","C2",157,{"id":798,"title":799,"slug":800,"language":9,"level":795,"displayOrder":801},"01a1c61d-2764-7e63-b29c-b4b75a6ac2cb","Mabadiliko ya mtazamo wa wakati katika fasihi","mabadiliko-ya-mtazamo-wa-wakati-katika-fasihi",158,{"id":803,"title":804,"slug":805,"language":9,"level":795,"displayOrder":806},"01a1c61d-288d-766f-9ab5-4c060a9071ef","Ukanushi wa kimbalagha na tafsiri yake","ukanushi-wa-kimbalagha-na-tafsiri-yake",159,{"id":808,"title":809,"slug":810,"language":9,"level":795,"displayOrder":811},"01a1c61d-28ca-7ee4-ab7b-a001f56c43e3","Unyambulishaji ulioganda na mipaka ya uchanganuzi","unyambulishaji-ulioganda-na-mipaka-ya-uchanganuzi",160,{"id":813,"title":814,"slug":815,"language":9,"level":795,"displayOrder":816},"01a1c61d-28f7-72b1-be5c-83bac87e50a8","Urejeshi mfupi katika sajili rasmi na fasihi","urejeshi-mfupi-katika-sajili-rasmi-na-fasihi",161,{"id":818,"title":819,"slug":820,"language":9,"level":795,"displayOrder":821},"01a1c61d-2979-740b-87b2-32ba10a29c84","Vishazi vinavyokatiza sentensi na uwazi wa maana","vishazi-vinavyokatiza-sentensi-na-uwazi-wa-maana",162,{"id":823,"title":824,"slug":825,"language":9,"level":795,"displayOrder":826},"01a1c61d-2943-7bde-840e-4d2de117ea02","Utata wa muundo katika sentensi ndefu","utata-wa-muundo-katika-sentensi-ndefu",163,{"id":828,"title":829,"slug":830,"language":9,"level":795,"displayOrder":831},"01a1c61d-2879-79aa-a793-bc3001b6694a","Udondoshaji na usambamba katika hotuba","udondoshaji-na-usambamba-katika-hotuba",164,{"id":833,"title":834,"slug":835,"language":9,"level":795,"displayOrder":836},"01a1c61d-27c4-7608-86ff-1052c33d3374","Mpangilio wa kishairi na mipaka ya matumizi","mpangilio-wa-kishairi-na-mipaka-ya-matumizi",165,{"id":838,"title":839,"slug":840,"language":9,"level":795,"displayOrder":841},"01a1c61d-2938-7f41-af34-d6729787fff5","Usemi wa taarifa na sauti ya msimulizi","usemi-wa-taarifa-na-sauti-ya-msimulizi",166,{"id":843,"title":844,"slug":845,"language":9,"level":795,"displayOrder":846},"01a1c61d-2845-7d11-92b3-e8cd2d1bf4f5","Sarufi ya methali: maana halisi na matumizi","sarufi-ya-methali-maana-halisi-na-matumizi",167,{"id":848,"title":849,"slug":850,"language":9,"level":795,"displayOrder":851},"01a1c61d-27b9-7cf1-8ded-e2e88e3149a8","Miundo ya kale katika usomaji wa matini","miundo-ya-kale-katika-usomaji-wa-matini",168,{"id":269,"title":270,"slug":271,"seoDescription":853,"content":854,"language":9,"level":181,"displayOrder":272,"grammarTopics":855,"createdAt":860,"updatedAt":861,"totalExercises":26,"vocabularyLists":862,"readyImages":924},"Jifunze matumizi ya kula, kunywa na kuja katika wakati uliopo, uliopita na ujao, pamoja na -me-, na namna ya kutumia ku- katika yakinishi na kanushi.","Vitenzi kama **kula**, **kunywa** na **kuja** hubadilika kidogo katika nyakati mbalimbali. Utajifunza wakati wa kuweka **ku-** na wakati wa kuiondoa, katika sentensi za kukubali na za kukanusha.\n\n## 1. Vitenzi vya silabi moja ni vipi?\n\nKatika **kula**, sehemu **-la** ina silabi moja. Vivyo hivyo, **kunywa** kina **-nywa**, na **kuja** kina **-ja**. Hivi ni vitenzi vya silabi moja: tunahesabu silabi za sehemu inayobaki baada ya kuondoa **ku-**.\n\n- **kula** → **-la**\n- **kunywa** → **-nywa**\n- **kuja** → **-ja**\n- **kufa** → **-fa**\n\n:::example\nNinapenda **kula** matunda.\n\nUnataka **kunywa** maji?\n\nAsha anataka **kuja** kesho.\n:::\n\n## 2. Ku- katika sentensi za kukubali\n\nKatika wakati uliopo wenye **-na-**, uliopita wenye **-li-**, na ujao wenye **-ta-**, vitenzi hivi hubaki na **ku-**. Pia tunaiweka baada ya **-me-**, tunapotaja jambo lililokwisha kutokea lenye uhusiano na sasa.\n\n| Kiambishi | Kula | Kunywa | Kuja |\n| --- | --- | --- | --- |\n| **-na-** | ninakula | ninakunywa | ninakuja |\n| **-li-** | nilikula | nilikunywa | nilikuja |\n| **-me-** | nimekula | nimekunywa | nimekuja |\n| **-ta-** | nitakula | nitakunywa | nitakuja |\n\nKwa mfano, **ninakula** lina sehemu hizi: **ni-na-ku-la**. Vistari hapa vinaonyesha sehemu za kitenzi; katika sentensi tunaandika neno moja: **ninakula**.\n\nKiambishi cha nafsi kinaweza kubadilika, lakini **ku-** hubaki katika miundo hii: **unakula**, **anakula**, **tunakula**, **mnakula**, **wanakula**.\n\n## 3. Kuchagua wakati unaofaa\n\nChagua kiambishi kulingana na jambo unalotaka kusema.\n\n:::example\n**Sasa:** Mtoto **anakunywa** maji.\n\n**Jana:** Mtoto **alikunywa** maziwa jana asubuhi.\n\n**Tayari:** Mtoto **amekunywa** maji; hana kiu sasa.\n\n**Kesho:** Mtoto **atakunywa** maziwa kesho asubuhi.\n:::\n\n**-Li-** hutaja jambo la wakati uliopita. **-Me-** inaweza kuonyesha jambo lililokamilika na hali yake ya sasa: **Nimekula; sina njaa sasa.**\n\n## 4. Ku- katika sentensi za kukanusha\n\nKatika ukanushi, usitumie muundo mmoja kwa nyakati zote. Angalia mifano hii yenye kiima **mimi**.\n\n| Sentensi ya kukubali | Sentensi ya kukanusha |\n| --- | --- |\n| ninakula | **sili** |\n| ninakunywa | **sinywi** |\n| ninakuja | **siji** |\n| nilikula | **sikula** |\n| nilikunywa | **sikunywa** |\n| nilikuja | **sikuja** |\n| nimekula | **sijala** |\n| nimekunywa | **sijanywa** |\n| nimekuja | **sijaja** |\n| nitakula | **sitakula** |\n| nitakunywa | **sitakunywa** |\n| nitakuja | **sitakuja** |\n\nKatika wakati uliopo, **ku-** huondoka na **-a** ya mwisho hubadilika kuwa **-i**: **sili**, **sinywi**, **siji**.\n\nKatika maumbo tunayojifunza hapa, hatuweki **ku-** baada ya **-ja-**: **sijala**, **sijanywa**, **sijaja**. Maumbo haya yanaonyesha kwamba jambo halijatokea bado.\n\n:::note\nKatika mazungumzo ya Afrika Mashariki, **sijakula** pia husikika kwa maana ya **sijala**. Katika somo hili, tunatumia **sijala**; hatuliiti **sijakula** kosa katika kila matumizi.\n:::\n\nNafsi hubadilika pia katika ukanushi. Angalia kitenzi **kula**:\n\n| Nafsi | Ukanushi wa sasa | Jambo halijatokea bado |\n| --- | --- | --- |\n| mimi | **sili** | **sijala** |\n| wewe | **huli** | **hujala** |\n| yeye | **hali** | **hajala** |\n| sisi | **hatuli** | **hatujala** |\n| ninyi | **hamli** | **hamjala** |\n| wao | **hawali** | **hawajala** |\n\nKatika ujao wa kukanusha, **ku-** hubaki baada ya **-ta-**: **sitakula**.\n\n:::note\nKatika **sikula**, sehemu ni **si-ku-la**. Hapa **-ku-** ni kiambishi cha wakati uliopita katika ukanushi. Hatuongezi **ku-** nyingine: tunasema **sikula**, si **sikukula**.\n:::\n\n## 5. Makosa ya kuepuka\n\n:::warning\nKwa miundo ya kawaida iliyoonyeshwa hapa:\n\n- ✗ **Ninanywa** maji sasa. → ✓ **Ninakunywa** maji sasa.\n- ✗ Jana **nilila** wali. → ✓ Jana **nilikula** wali.\n- ✗ Kesho **sitala** hapa. → ✓ Kesho **sitakula** hapa.\n:::\n\nKwa jambo ambalo halijatokea bado, tumia **Sijala bado** katika somo hili. **Sijakula bado** pia husikika, hasa katika mazungumzo ya Afrika Mashariki.\n\nKumbuka kwamba **ku-** haisimami peke yake katika mifano hii. Andika **atakunywa**, si **ata kunywa**.\n\n## 6. Kumbuka kwa haraka\n\nKwa vitenzi na miundo uliyoona hapa:\n\n1. Katika kukubali, weka **ku-** baada ya **-na-**, **-li-**, **-me-** na **-ta-**: **ninakula, nilikula, nimekula, nitakula**.\n2. Katika ukanushi wa sasa, tumia **sili, sinywi, siji**.\n3. Kwa jambo ambalo halijatokea bado, tumia **sijala, sijanywa, sijaja** katika somo hili. **Sijakula** pia husikika katika mazungumzo ya Afrika Mashariki.\n4. Tofautisha jana na kesho: **Jana sikula hapa. Kesho sitakula hapa.**",[856],{"id":857,"name":270,"level":181,"language":9,"isCompleted":858,"completionPercentage":859,"totalExercises":26,"completedExercises":859},"01a1c61d-25c9-7ca6-9ae6-02c88a0edd9b",false,0,"2026-11-10T15:39:22+00:00","2026-11-10T17:57:01+00:00",[863],{"id":864,"title":270,"vocabularyListWords":865,"isPublished":877},"01a1c61d-79ea-74b9-86ff-36f8b8815455",[866,882,896,906],{"id":867,"vocabularyWord":868,"displayOrder":11},"01a1c61d-79ea-7531-86ff-36f8b89e6bfa",{"id":869,"word":870,"frequency":51,"level":10,"language":9,"partsOfSpeech":871,"audio":858},"01a1c61d-5b05-71b4-9b6b-8780615364db","kula",[872,878],{"id":873,"partOfSpeech":874,"definition":875,"exampleSentences":876,"isPrimary":877,"meaningOrder":11},"01a1c695-ff32-71f8-8c85-48669c95e77c","VERB","Kuweka chakula kinywani, kukitafuna na kukimeza ili mwili upate nguvu.","Watoto wanakula wali na maharagwe.\nNapenda kula matunda kila asubuhi.\nTulikula chakula cha mchana pamoja.",true,{"id":879,"partOfSpeech":874,"definition":880,"exampleSentences":881,"isPrimary":858,"meaningOrder":16},"01a1c695-ff32-7290-8c85-48669cfae15c","Kutumia au kuchukua pesa au mali ya mtu mwingine kwa njia isiyo halali.","Mtumishi huyo alikula pesa za kampuni.\nViongozi wasiokuwa waaminifu hula mali ya umma.\nAlishtakiwa kwa kula rushwa.",{"id":883,"vocabularyWord":884,"displayOrder":16},"01a1c61d-79ea-756d-86ff-36f8b89f5dc9",{"id":885,"word":886,"frequency":51,"level":10,"language":9,"partsOfSpeech":887,"audio":858},"01a1c61d-5b0d-74b1-9f33-a5966d7221f9","kunywa",[888,892],{"id":889,"partOfSpeech":874,"definition":890,"exampleSentences":891,"isPrimary":877,"meaningOrder":11},"01a1c695-ff33-7033-8cf3-eca89e90ee63","Kumeza kinywaji, kama maji, chai au maziwa, kupitia kinywani hadi tumboni.","Ninapenda kunywa maji mengi kila siku.\nWatoto wanakunywa maziwa asubuhi.\nTunakunywa chai pamoja kabla ya kwenda kazini.",{"id":893,"partOfSpeech":874,"definition":894,"exampleSentences":895,"isPrimary":858,"meaningOrder":16},"01a1c695-ff33-7087-8cf3-eca89efa9085","Kutumia dawa ya maji au ya vidonge kwa kuimeza ili kutibu ugonjwa.","Daktari alisema nikanywe dawa mara tatu kwa siku.\nMgonjwa anakunywa dawa baada ya chakula.\nUsisahau kunywa dawa yako kabla ya kulala.",{"id":897,"vocabularyWord":898,"displayOrder":21},"01a1c61d-79ea-7599-86ff-36f8b947fe13",{"id":899,"word":900,"frequency":56,"level":10,"language":9,"partsOfSpeech":901,"audio":858},"01a1c61d-5ab6-767f-a7ce-3433c86a6cc1","kuja",[902],{"id":903,"partOfSpeech":874,"definition":904,"exampleSentences":905,"isPrimary":877,"meaningOrder":11},"01a1c695-fd84-7913-8834-567e3b573a5f","Kufika mahali alipo mtu anayesema au mahali panapozungumziwa; kusogea karibu na mzungumzaji.","Rafiki yangu atakuja nyumbani kwetu kesho.\nNjoo hapa, mwanangu!\nBasi linakuja sasa hivi.",{"id":907,"vocabularyWord":908,"displayOrder":26},"01a1c61d-79ea-75bd-86ff-36f8b99caada",{"id":909,"word":910,"frequency":46,"level":181,"language":9,"partsOfSpeech":911,"audio":858},"01a1c61d-5c83-7465-9ec7-cf2f62737ccb","kufa",[912,916,920],{"id":913,"partOfSpeech":874,"definition":914,"exampleSentences":915,"isPrimary":877,"meaningOrder":11},"01a1c696-02c0-7928-8622-e8950896c07d","Kuacha kuwa hai; uhai wa mtu, mnyama au mmea kuisha.","Babu yangu alikufa mwaka jana baada ya kuugua kwa muda mrefu.\nMaua yote yalikufa kwa sababu ya ukame.\nSamaki wengi hufa wakati maji ya ziwa yanapochafuka.",{"id":917,"partOfSpeech":874,"definition":918,"exampleSentences":919,"isPrimary":858,"meaningOrder":16},"01a1c696-02c0-79a8-8622-e895089e820f","Kuacha kufanya kazi; kuzimika au kuharibika (kwa mashine, injini, simu, taa n.k.).","Injini ya gari ilikufa katikati ya safari.\nSimu yangu imekufa kwa sababu betri imeisha chaji.\nRedio ilikufa baada ya kuanguka sakafuni.",{"id":921,"partOfSpeech":874,"definition":922,"exampleSentences":923,"isPrimary":858,"meaningOrder":21},"01a1c696-02c0-7a18-8622-e895091abc48","Kupoteza hisia au nguvu katika sehemu ya mwili; kufa ganzi.","Mguu wangu ulikufa ganzi nilipokaa muda mrefu.\nMkono wake ulikufa ganzi kwa baridi kali.",[],null,[927,936,942,949],{"@id":928,"@type":929,"id":930,"grammarPage":931,"title":932,"instructions":933,"displayOrder":859,"type":934,"questionCount":66,"blankCount":71,"isCompleted":858,"ogImageUrl":935},"\u002Fapi\u002Fgrammar_exercises\u002F01a1c61d-5518-751d-8d90-628c6c77e0d6","GrammarExercise","01a1c61d-5518-751d-8d90-628c6c77e0d6","\u002Fapi\u002Fgrammar_pages\u002F01a1c61d-2984-75c3-ab32-542faca42571","Ku- katika vitenzi vya kukubali","Chagua umbo sahihi kulingana na kiima na wakati katika kila sentensi.","word_select","\u002Fuploads\u002Fimages\u002Fgpimg_b9eaab00-068c-4fd3-84a3-1d0f00ad5aa4_hero.webp?v=1794325173",{"@id":937,"@type":929,"id":938,"grammarPage":931,"title":939,"instructions":940,"displayOrder":11,"type":934,"questionCount":66,"blankCount":96,"isCompleted":858,"ogImageUrl":941},"\u002Fapi\u002Fgrammar_exercises\u002F01a1c61d-5530-701f-86f4-54833246041f","01a1c61d-5530-701f-86f4-54833246041f","Kukanusha kula, kunywa na kuja","Chagua umbo la kukanusha kwa wakati uliotajwa. Kwa jambo ambalo halijatokea bado, tumia maumbo ya somo yasiyo na ku- baada ya -ja-.","\u002Fuploads\u002Fimages\u002Fgpimg_d9b67b22-8c93-4f27-a4e3-99d2d1cabc95_hero.webp?v=1794325173",{"@id":943,"@type":929,"id":944,"grammarPage":931,"title":945,"instructions":946,"displayOrder":16,"type":947,"questionCount":26,"blankCount":859,"isCompleted":858,"ogImageUrl":948},"\u002Fapi\u002Fgrammar_exercises\u002F01a1c61d-554c-78c7-9770-9924b465fd22","01a1c61d-554c-78c7-9770-9924b465fd22","Panga vitenzi vya kukubali kwa wakati na umbo","Gusa kipande, kisha gusa kundi lake. Weka kila kipande kulingana na maelekezo ya ubao.","word_sort","\u002Fuploads\u002Fimages\u002Fgpimg_043c99c6-8d8c-4d37-9dfd-ddd2eea5d7b3_hero.webp?v=1794325173",{"@id":950,"@type":929,"id":951,"grammarPage":931,"title":952,"instructions":953,"displayOrder":21,"type":947,"questionCount":26,"blankCount":859,"isCompleted":858,"ogImageUrl":954},"\u002Fapi\u002Fgrammar_exercises\u002F01a1c61d-5552-76b5-8513-975556757d88","01a1c61d-5552-76b5-8513-975556757d88","Panga ukanushi wa kula, kunywa na kuja","Gusa kipande, kisha gusa kundi linalolingana na ukanushi wake. Weka vipande vyote.","\u002Fuploads\u002Fimages\u002Fgpimg_98d663dd-555e-4ae1-a943-52c66bc8f12b_hero.webp?v=1794325173",{"id":930,"grammarPage":931,"title":932,"instructions":933,"seoTitle":956,"seoDescription":957,"displayOrder":859,"type":934,"questions":958,"ogImageUrl":935},"Vitenzi vya silabi moja: maumbo ya kukubali","Fanya mazoezi ya vitenzi vya silabi moja kwa kuchagua maumbo ya kukubali katika sentensi kuhusu kula, kunywa, wageni na mimea katika nyakati mbalimbali.",[959],{"id":960,"sentenceTemplate":961,"displayOrder":859,"explanation":962,"exampleSentence":963,"blanks":964},"01a1c61d-5518-77b5-8d90-628c6f600b24","Ukiondoa ku- katika kunywa, sehemu yenye silabi moja ni __1__.","Tunatoa ku- pekee: kunywa hubaki -nywa, si -nya wala -wa. Hatuondoi herufi za sehemu iliyobaki.","Katika kufa, ukiondoa ku-, unabaki na -fa.",[965],{"id":966,"blankNumber":11,"options":967},"01a1c61d-5518-7735-8d90-628c6e65d62d",[968,971,974],{"id":969,"optionText":970,"isCorrect":858,"displayOrder":859},"01a1c61d-5518-764d-8d90-628c6d23af00","-nya",{"id":972,"optionText":973,"isCorrect":877,"displayOrder":11},"01a1c61d-5518-76a9-8d90-628c6d501615","-nywa",{"id":975,"optionText":976,"isCorrect":858,"displayOrder":16},"01a1c61d-5518-76f1-8d90-628c6dec4550","-wa",{"html":978,"toc":979},"\u003Cp>Vitenzi kama \u003Cstrong>kula\u003C\u002Fstrong>, \u003Cstrong>kunywa\u003C\u002Fstrong> na \u003Cstrong>kuja\u003C\u002Fstrong> hubadilika kidogo katika nyakati mbalimbali. Utajifunza wakati wa kuweka \u003Cstrong>ku-\u003C\u002Fstrong> na wakati wa kuiondoa, katika sentensi za kukubali na za kukanusha.\u003C\u002Fp>\n\u003Ch2 id=\"vitenzi-vya-silabi-moja-ni-vipi\">\u003Cspan class=\"section-number\" aria-hidden=\"true\">1.\u003C\u002Fspan>Vitenzi vya silabi moja ni vipi?\u003C\u002Fh2>\n\u003Cp>Katika \u003Cstrong>kula\u003C\u002Fstrong>, sehemu \u003Cstrong>-la\u003C\u002Fstrong> ina silabi moja. Vivyo hivyo, \u003Cstrong>kunywa\u003C\u002Fstrong> kina \u003Cstrong>-nywa\u003C\u002Fstrong>, na \u003Cstrong>kuja\u003C\u002Fstrong> kina \u003Cstrong>-ja\u003C\u002Fstrong>. Hivi ni vitenzi vya silabi moja: tunahesabu silabi za sehemu inayobaki baada ya kuondoa \u003Cstrong>ku-\u003C\u002Fstrong>.\u003C\u002Fp>\n\u003Cul>\n\u003Cli>\u003Cstrong>kula\u003C\u002Fstrong> → \u003Cstrong>-la\u003C\u002Fstrong>\u003C\u002Fli>\n\u003Cli>\u003Cstrong>kunywa\u003C\u002Fstrong> → \u003Cstrong>-nywa\u003C\u002Fstrong>\u003C\u002Fli>\n\u003Cli>\u003Cstrong>kuja\u003C\u002Fstrong> → \u003Cstrong>-ja\u003C\u002Fstrong>\u003C\u002Fli>\n\u003Cli>\u003Cstrong>kufa\u003C\u002Fstrong> → \u003Cstrong>-fa\u003C\u002Fstrong>\u003C\u002Fli>\n\u003C\u002Ful>\n\u003Cdiv class=\"grammar-callout grammar-callout--example\">\u003Cp>Ninapenda \u003Cstrong>kula\u003C\u002Fstrong> matunda.\u003C\u002Fp>\n\u003Cp>Unataka \u003Cstrong>kunywa\u003C\u002Fstrong> maji?\u003C\u002Fp>\n\u003Cp>Asha anataka \u003Cstrong>kuja\u003C\u002Fstrong> kesho.\u003C\u002Fp>\n\u003C\u002Fdiv>\n\u003Ch2 id=\"ku-katika-sentensi-za-kukubali\">\u003Cspan class=\"section-number\" aria-hidden=\"true\">2.\u003C\u002Fspan>Ku- katika sentensi za kukubali\u003C\u002Fh2>\n\u003Cp>Katika wakati uliopo wenye \u003Cstrong>-na-\u003C\u002Fstrong>, uliopita wenye \u003Cstrong>-li-\u003C\u002Fstrong>, na ujao wenye \u003Cstrong>-ta-\u003C\u002Fstrong>, vitenzi hivi hubaki na \u003Cstrong>ku-\u003C\u002Fstrong>. Pia tunaiweka baada ya \u003Cstrong>-me-\u003C\u002Fstrong>, tunapotaja jambo lililokwisha kutokea lenye uhusiano na sasa.\u003C\u002Fp>\n\u003Ctable>\n\u003Cthead>\n\u003Ctr>\n\u003Cth>Kiambishi\u003C\u002Fth>\n\u003Cth>Kula\u003C\u002Fth>\n\u003Cth>Kunywa\u003C\u002Fth>\n\u003Cth>Kuja\u003C\u002Fth>\n\u003C\u002Ftr>\n\u003C\u002Fthead>\n\u003Ctbody>\u003Ctr>\n\u003Ctd>\u003Cstrong>-na-\u003C\u002Fstrong>\u003C\u002Ftd>\n\u003Ctd>ninakula\u003C\u002Ftd>\n\u003Ctd>ninakunywa\u003C\u002Ftd>\n\u003Ctd>ninakuja\u003C\u002Ftd>\n\u003C\u002Ftr>\n\u003Ctr>\n\u003Ctd>\u003Cstrong>-li-\u003C\u002Fstrong>\u003C\u002Ftd>\n\u003Ctd>nilikula\u003C\u002Ftd>\n\u003Ctd>nilikunywa\u003C\u002Ftd>\n\u003Ctd>nilikuja\u003C\u002Ftd>\n\u003C\u002Ftr>\n\u003Ctr>\n\u003Ctd>\u003Cstrong>-me-\u003C\u002Fstrong>\u003C\u002Ftd>\n\u003Ctd>nimekula\u003C\u002Ftd>\n\u003Ctd>nimekunywa\u003C\u002Ftd>\n\u003Ctd>nimekuja\u003C\u002Ftd>\n\u003C\u002Ftr>\n\u003Ctr>\n\u003Ctd>\u003Cstrong>-ta-\u003C\u002Fstrong>\u003C\u002Ftd>\n\u003Ctd>nitakula\u003C\u002Ftd>\n\u003Ctd>nitakunywa\u003C\u002Ftd>\n\u003Ctd>nitakuja\u003C\u002Ftd>\n\u003C\u002Ftr>\n\u003C\u002Ftbody>\u003C\u002Ftable>\n\u003Cp>Kwa mfano, \u003Cstrong>ninakula\u003C\u002Fstrong> lina sehemu hizi: \u003Cstrong>ni-na-ku-la\u003C\u002Fstrong>. Vistari hapa vinaonyesha sehemu za kitenzi; katika sentensi tunaandika neno moja: \u003Cstrong>ninakula\u003C\u002Fstrong>.\u003C\u002Fp>\n\u003Cp>Kiambishi cha nafsi kinaweza kubadilika, lakini \u003Cstrong>ku-\u003C\u002Fstrong> hubaki katika miundo hii: \u003Cstrong>unakula\u003C\u002Fstrong>, \u003Cstrong>anakula\u003C\u002Fstrong>, \u003Cstrong>tunakula\u003C\u002Fstrong>, \u003Cstrong>mnakula\u003C\u002Fstrong>, \u003Cstrong>wanakula\u003C\u002Fstrong>.\u003C\u002Fp>\n\u003Ch2 id=\"kuchagua-wakati-unaofaa\">\u003Cspan class=\"section-number\" aria-hidden=\"true\">3.\u003C\u002Fspan>Kuchagua wakati unaofaa\u003C\u002Fh2>\n\u003Cp>Chagua kiambishi kulingana na jambo unalotaka kusema.\u003C\u002Fp>\n\u003Cdiv class=\"grammar-callout grammar-callout--example\">\u003Cp>\u003Cstrong>Sasa:\u003C\u002Fstrong> Mtoto \u003Cstrong>anakunywa\u003C\u002Fstrong> maji.\u003C\u002Fp>\n\u003Cp>\u003Cstrong>Jana:\u003C\u002Fstrong> Mtoto \u003Cstrong>alikunywa\u003C\u002Fstrong> maziwa jana asubuhi.\u003C\u002Fp>\n\u003Cp>\u003Cstrong>Tayari:\u003C\u002Fstrong> Mtoto \u003Cstrong>amekunywa\u003C\u002Fstrong> maji; hana kiu sasa.\u003C\u002Fp>\n\u003Cp>\u003Cstrong>Kesho:\u003C\u002Fstrong> Mtoto \u003Cstrong>atakunywa\u003C\u002Fstrong> maziwa kesho asubuhi.\u003C\u002Fp>\n\u003C\u002Fdiv>\n\u003Cp>\u003Cstrong>-Li-\u003C\u002Fstrong> hutaja jambo la wakati uliopita. \u003Cstrong>-Me-\u003C\u002Fstrong> inaweza kuonyesha jambo lililokamilika na hali yake ya sasa: \u003Cstrong>Nimekula; sina njaa sasa.\u003C\u002Fstrong>\u003C\u002Fp>\n\u003Ch2 id=\"ku-katika-sentensi-za-kukanusha\">\u003Cspan class=\"section-number\" aria-hidden=\"true\">4.\u003C\u002Fspan>Ku- katika sentensi za kukanusha\u003C\u002Fh2>\n\u003Cp>Katika ukanushi, usitumie muundo mmoja kwa nyakati zote. Angalia mifano hii yenye kiima \u003Cstrong>mimi\u003C\u002Fstrong>.\u003C\u002Fp>\n\u003Ctable>\n\u003Cthead>\n\u003Ctr>\n\u003Cth>Sentensi ya kukubali\u003C\u002Fth>\n\u003Cth>Sentensi ya kukanusha\u003C\u002Fth>\n\u003C\u002Ftr>\n\u003C\u002Fthead>\n\u003Ctbody>\u003Ctr>\n\u003Ctd>ninakula\u003C\u002Ftd>\n\u003Ctd>\u003Cstrong>sili\u003C\u002Fstrong>\u003C\u002Ftd>\n\u003C\u002Ftr>\n\u003Ctr>\n\u003Ctd>ninakunywa\u003C\u002Ftd>\n\u003Ctd>\u003Cstrong>sinywi\u003C\u002Fstrong>\u003C\u002Ftd>\n\u003C\u002Ftr>\n\u003Ctr>\n\u003Ctd>ninakuja\u003C\u002Ftd>\n\u003Ctd>\u003Cstrong>siji\u003C\u002Fstrong>\u003C\u002Ftd>\n\u003C\u002Ftr>\n\u003Ctr>\n\u003Ctd>nilikula\u003C\u002Ftd>\n\u003Ctd>\u003Cstrong>sikula\u003C\u002Fstrong>\u003C\u002Ftd>\n\u003C\u002Ftr>\n\u003Ctr>\n\u003Ctd>nilikunywa\u003C\u002Ftd>\n\u003Ctd>\u003Cstrong>sikunywa\u003C\u002Fstrong>\u003C\u002Ftd>\n\u003C\u002Ftr>\n\u003Ctr>\n\u003Ctd>nilikuja\u003C\u002Ftd>\n\u003Ctd>\u003Cstrong>sikuja\u003C\u002Fstrong>\u003C\u002Ftd>\n\u003C\u002Ftr>\n\u003Ctr>\n\u003Ctd>nimekula\u003C\u002Ftd>\n\u003Ctd>\u003Cstrong>sijala\u003C\u002Fstrong>\u003C\u002Ftd>\n\u003C\u002Ftr>\n\u003Ctr>\n\u003Ctd>nimekunywa\u003C\u002Ftd>\n\u003Ctd>\u003Cstrong>sijanywa\u003C\u002Fstrong>\u003C\u002Ftd>\n\u003C\u002Ftr>\n\u003Ctr>\n\u003Ctd>nimekuja\u003C\u002Ftd>\n\u003Ctd>\u003Cstrong>sijaja\u003C\u002Fstrong>\u003C\u002Ftd>\n\u003C\u002Ftr>\n\u003Ctr>\n\u003Ctd>nitakula\u003C\u002Ftd>\n\u003Ctd>\u003Cstrong>sitakula\u003C\u002Fstrong>\u003C\u002Ftd>\n\u003C\u002Ftr>\n\u003Ctr>\n\u003Ctd>nitakunywa\u003C\u002Ftd>\n\u003Ctd>\u003Cstrong>sitakunywa\u003C\u002Fstrong>\u003C\u002Ftd>\n\u003C\u002Ftr>\n\u003Ctr>\n\u003Ctd>nitakuja\u003C\u002Ftd>\n\u003Ctd>\u003Cstrong>sitakuja\u003C\u002Fstrong>\u003C\u002Ftd>\n\u003C\u002Ftr>\n\u003C\u002Ftbody>\u003C\u002Ftable>\n\u003Cp>Katika wakati uliopo, \u003Cstrong>ku-\u003C\u002Fstrong> huondoka na \u003Cstrong>-a\u003C\u002Fstrong> ya mwisho hubadilika kuwa \u003Cstrong>-i\u003C\u002Fstrong>: \u003Cstrong>sili\u003C\u002Fstrong>, \u003Cstrong>sinywi\u003C\u002Fstrong>, \u003Cstrong>siji\u003C\u002Fstrong>.\u003C\u002Fp>\n\u003Cp>Katika maumbo tunayojifunza hapa, hatuweki \u003Cstrong>ku-\u003C\u002Fstrong> baada ya \u003Cstrong>-ja-\u003C\u002Fstrong>: \u003Cstrong>sijala\u003C\u002Fstrong>, \u003Cstrong>sijanywa\u003C\u002Fstrong>, \u003Cstrong>sijaja\u003C\u002Fstrong>. Maumbo haya yanaonyesha kwamba jambo halijatokea bado.\u003C\u002Fp>\n\u003Cdiv class=\"grammar-callout grammar-callout--note\">\u003Cp>Katika mazungumzo ya Afrika Mashariki, \u003Cstrong>sijakula\u003C\u002Fstrong> pia husikika kwa maana ya \u003Cstrong>sijala\u003C\u002Fstrong>. Katika somo hili, tunatumia \u003Cstrong>sijala\u003C\u002Fstrong>; hatuliiti \u003Cstrong>sijakula\u003C\u002Fstrong> kosa katika kila matumizi.\u003C\u002Fp>\n\u003C\u002Fdiv>\n\u003Cp>Nafsi hubadilika pia katika ukanushi. Angalia kitenzi \u003Cstrong>kula\u003C\u002Fstrong>:\u003C\u002Fp>\n\u003Ctable>\n\u003Cthead>\n\u003Ctr>\n\u003Cth>Nafsi\u003C\u002Fth>\n\u003Cth>Ukanushi wa sasa\u003C\u002Fth>\n\u003Cth>Jambo halijatokea bado\u003C\u002Fth>\n\u003C\u002Ftr>\n\u003C\u002Fthead>\n\u003Ctbody>\u003Ctr>\n\u003Ctd>mimi\u003C\u002Ftd>\n\u003Ctd>\u003Cstrong>sili\u003C\u002Fstrong>\u003C\u002Ftd>\n\u003Ctd>\u003Cstrong>sijala\u003C\u002Fstrong>\u003C\u002Ftd>\n\u003C\u002Ftr>\n\u003Ctr>\n\u003Ctd>wewe\u003C\u002Ftd>\n\u003Ctd>\u003Cstrong>huli\u003C\u002Fstrong>\u003C\u002Ftd>\n\u003Ctd>\u003Cstrong>hujala\u003C\u002Fstrong>\u003C\u002Ftd>\n\u003C\u002Ftr>\n\u003Ctr>\n\u003Ctd>yeye\u003C\u002Ftd>\n\u003Ctd>\u003Cstrong>hali\u003C\u002Fstrong>\u003C\u002Ftd>\n\u003Ctd>\u003Cstrong>hajala\u003C\u002Fstrong>\u003C\u002Ftd>\n\u003C\u002Ftr>\n\u003Ctr>\n\u003Ctd>sisi\u003C\u002Ftd>\n\u003Ctd>\u003Cstrong>hatuli\u003C\u002Fstrong>\u003C\u002Ftd>\n\u003Ctd>\u003Cstrong>hatujala\u003C\u002Fstrong>\u003C\u002Ftd>\n\u003C\u002Ftr>\n\u003Ctr>\n\u003Ctd>ninyi\u003C\u002Ftd>\n\u003Ctd>\u003Cstrong>hamli\u003C\u002Fstrong>\u003C\u002Ftd>\n\u003Ctd>\u003Cstrong>hamjala\u003C\u002Fstrong>\u003C\u002Ftd>\n\u003C\u002Ftr>\n\u003Ctr>\n\u003Ctd>wao\u003C\u002Ftd>\n\u003Ctd>\u003Cstrong>hawali\u003C\u002Fstrong>\u003C\u002Ftd>\n\u003Ctd>\u003Cstrong>hawajala\u003C\u002Fstrong>\u003C\u002Ftd>\n\u003C\u002Ftr>\n\u003C\u002Ftbody>\u003C\u002Ftable>\n\u003Cp>Katika ujao wa kukanusha, \u003Cstrong>ku-\u003C\u002Fstrong> hubaki baada ya \u003Cstrong>-ta-\u003C\u002Fstrong>: \u003Cstrong>sitakula\u003C\u002Fstrong>.\u003C\u002Fp>\n\u003Cdiv class=\"grammar-callout grammar-callout--note\">\u003Cp>Katika \u003Cstrong>sikula\u003C\u002Fstrong>, sehemu ni \u003Cstrong>si-ku-la\u003C\u002Fstrong>. Hapa \u003Cstrong>-ku-\u003C\u002Fstrong> ni kiambishi cha wakati uliopita katika ukanushi. Hatuongezi \u003Cstrong>ku-\u003C\u002Fstrong> nyingine: tunasema \u003Cstrong>sikula\u003C\u002Fstrong>, si \u003Cstrong>sikukula\u003C\u002Fstrong>.\u003C\u002Fp>\n\u003C\u002Fdiv>\n\u003Ch2 id=\"makosa-ya-kuepuka\">\u003Cspan class=\"section-number\" aria-hidden=\"true\">5.\u003C\u002Fspan>Makosa ya kuepuka\u003C\u002Fh2>\n\u003Cdiv class=\"grammar-callout grammar-callout--warning\">\u003Cp>Kwa miundo ya kawaida iliyoonyeshwa hapa:\u003C\u002Fp>\n\u003Cul>\n\u003Cli>✗ \u003Cstrong>Ninanywa\u003C\u002Fstrong> maji sasa. → ✓ \u003Cstrong>Ninakunywa\u003C\u002Fstrong> maji sasa.\u003C\u002Fli>\n\u003Cli>✗ Jana \u003Cstrong>nilila\u003C\u002Fstrong> wali. → ✓ Jana \u003Cstrong>nilikula\u003C\u002Fstrong> wali.\u003C\u002Fli>\n\u003Cli>✗ Kesho \u003Cstrong>sitala\u003C\u002Fstrong> hapa. → ✓ Kesho \u003Cstrong>sitakula\u003C\u002Fstrong> hapa.\u003C\u002Fli>\n\u003C\u002Ful>\n\u003C\u002Fdiv>\n\u003Cp>Kwa jambo ambalo halijatokea bado, tumia \u003Cstrong>Sijala bado\u003C\u002Fstrong> katika somo hili. \u003Cstrong>Sijakula bado\u003C\u002Fstrong> pia husikika, hasa katika mazungumzo ya Afrika Mashariki.\u003C\u002Fp>\n\u003Cp>Kumbuka kwamba \u003Cstrong>ku-\u003C\u002Fstrong> haisimami peke yake katika mifano hii. Andika \u003Cstrong>atakunywa\u003C\u002Fstrong>, si \u003Cstrong>ata kunywa\u003C\u002Fstrong>.\u003C\u002Fp>\n\u003Ch2 id=\"kumbuka-kwa-haraka\">\u003Cspan class=\"section-number\" aria-hidden=\"true\">6.\u003C\u002Fspan>Kumbuka kwa haraka\u003C\u002Fh2>\n\u003Cp>Kwa vitenzi na miundo uliyoona hapa:\u003C\u002Fp>\n\u003Col>\n\u003Cli>Katika kukubali, weka \u003Cstrong>ku-\u003C\u002Fstrong> baada ya \u003Cstrong>-na-\u003C\u002Fstrong>, \u003Cstrong>-li-\u003C\u002Fstrong>, \u003Cstrong>-me-\u003C\u002Fstrong> na \u003Cstrong>-ta-\u003C\u002Fstrong>: \u003Cstrong>ninakula, nilikula, nimekula, nitakula\u003C\u002Fstrong>.\u003C\u002Fli>\n\u003Cli>Katika ukanushi wa sasa, tumia \u003Cstrong>sili, sinywi, siji\u003C\u002Fstrong>.\u003C\u002Fli>\n\u003Cli>Kwa jambo ambalo halijatokea bado, tumia \u003Cstrong>sijala, sijanywa, sijaja\u003C\u002Fstrong> katika somo hili. \u003Cstrong>Sijakula\u003C\u002Fstrong> pia husikika katika mazungumzo ya Afrika Mashariki.\u003C\u002Fli>\n\u003Cli>Tofautisha jana na kesho: \u003Cstrong>Jana sikula hapa. Kesho sitakula hapa.\u003C\u002Fstrong>\u003C\u002Fli>\n\u003C\u002Fol>\n",[980,984,988,992,996,1000],{"id":981,"text":982,"depth":16,"number":983},"vitenzi-vya-silabi-moja-ni-vipi","Vitenzi vya silabi moja ni vipi?","1",{"id":985,"text":986,"depth":16,"number":987},"ku-katika-sentensi-za-kukubali","Ku- katika sentensi za kukubali","2",{"id":989,"text":990,"depth":16,"number":991},"kuchagua-wakati-unaofaa","Kuchagua wakati unaofaa","3",{"id":993,"text":994,"depth":16,"number":995},"ku-katika-sentensi-za-kukanusha","Ku- katika sentensi za kukanusha","4",{"id":997,"text":998,"depth":16,"number":999},"makosa-ya-kuepuka","Makosa ya kuepuka","5",{"id":1001,"text":1002,"depth":16,"number":1003},"kumbuka-kwa-haraka","Kumbuka kwa haraka","6"]