[{"data":1,"prerenderedAt":-1},["ShallowReactive",2],{"grammar-topic-hubs-sw":3,"grammar-pages-sw":4,"grammar-page-sw-viwakilishi-vya-kurejelea-vilivyotajwa":852,"grammar-lesson-path-sw-viwakilishi-vya-kurejelea-vilivyotajwa-none":1022,"grammar-exercises-by-page-01a1c61d-299f-7b79-b666-06bdead8bee0":1023,"grammar-quick-check-01a1c61d-299f-7b79-b666-06bdead8bee0":1065,"grammar-lesson-body-01a1c61d-299f-7b79-b666-06bdead8bee0-316191dmx6":1087},[],[5,12,17,22,27,32,37,42,47,52,57,62,67,72,77,82,87,92,97,102,107,112,117,122,127,132,137,142,147,152,157,162,167,172,177,183,188,193,198,203,208,213,218,223,228,233,238,243,248,253,258,263,268,273,278,283,288,293,298,303,308,313,318,323,328,333,338,343,348,353,358,364,369,374,379,384,389,394,399,404,409,414,419,424,429,434,439,444,449,454,459,464,469,474,479,484,489,494,499,504,509,514,519,524,529,535,540,545,550,555,560,565,570,575,580,585,590,595,600,605,610,615,620,625,630,635,640,645,650,655,660,665,670,675,680,686,691,696,701,706,711,716,721,726,731,736,741,746,751,756,761,766,771,776,781,786,791,797,802,807,812,817,822,827,832,837,842,847],{"id":6,"title":7,"slug":8,"language":9,"level":10,"displayOrder":11},"01a1c61d-2686-7e1d-90ce-ac64e1561816","Irabu na matamshi yake","irabu-na-matamshi-yake","sw","A1",1,{"id":13,"title":14,"slug":15,"language":9,"level":10,"displayOrder":16},"01a1c61d-26b7-7995-9d90-320c37e9dea5","Konsonanti na miandiko sh, ch, dh na gh","konsonanti-na-miandiko-sh-ch-dh-na-gh",2,{"id":18,"title":19,"slug":20,"language":9,"level":10,"displayOrder":21},"01a1c61d-284b-73f8-ab03-7925e17e7b20","Silabi na mkazo wa neno","silabi-na-mkazo-wa-neno",3,{"id":23,"title":24,"slug":25,"language":9,"level":10,"displayOrder":26},"01a1c61d-27b4-7ebb-8a6f-5e3d87d02330","Mimi, wewe, yeye, sisi, ninyi na wao","mimi-wewe-yeye-sisi-ninyi-na-wao",4,{"id":28,"title":29,"slug":30,"language":9,"level":10,"displayOrder":31},"01a1c61d-294d-7830-819f-3e772d4c8280","Viambishi vya nafsi katika kitenzi","viambishi-vya-nafsi-katika-kitenzi",5,{"id":33,"title":34,"slug":35,"language":9,"level":10,"displayOrder":36},"01a1c61d-26a5-790d-ae6b-5d7f8eb2efc8","Kitenzi kuwa na kiunganishi ni","kitenzi-kuwa-na-kiunganishi-ni",6,{"id":38,"title":39,"slug":40,"language":9,"level":10,"displayOrder":41},"01a1c61d-289c-7bd1-bfc5-d2d15ba863fa","Ukanushi wa ni kwa si","ukanushi-wa-ni-kwa-si",7,{"id":43,"title":44,"slug":45,"language":9,"level":10,"displayOrder":46},"01a1c61d-2824-7db5-9ac5-dd4c27e18946","Ngeli ya M-WA: watu","ngeli-ya-m-wa-watu",8,{"id":48,"title":49,"slug":50,"language":9,"level":10,"displayOrder":51},"01a1c61d-28d0-7dd3-baf0-d224dc0e6d7e","Upatanisho wa M-WA katika sentensi","upatanisho-wa-m-wa-katika-sentensi",9,{"id":53,"title":54,"slug":55,"language":9,"level":10,"displayOrder":56},"01a1c61d-2820-7049-9e8a-5a3b407cc730","Ngeli ya M-MI: miti na vitu vingine","ngeli-ya-m-mi-miti-na-vitu-vingine",10,{"id":58,"title":59,"slug":60,"language":9,"level":10,"displayOrder":61},"01a1c61d-2814-7628-b854-a994b9d20bd9","Ngeli ya KI-VI: vitu na lugha","ngeli-ya-ki-vi-vitu-na-lugha",11,{"id":63,"title":64,"slug":65,"language":9,"level":10,"displayOrder":66},"01a1c61d-2829-706d-b9b0-ca4223b89bd2","Ngeli ya N-N: nomino zisizobadilika","ngeli-ya-n-n-nomino-zisizobadilika",12,{"id":68,"title":69,"slug":70,"language":9,"level":10,"displayOrder":71},"01a1c61d-280e-762d-94e5-ccc319d706a1","Ngeli ya JI-MA: nomino za kawaida","ngeli-ya-ji-ma-nomino-za-kawaida",13,{"id":73,"title":74,"slug":75,"language":9,"level":10,"displayOrder":76},"01a1c61d-2994-7dad-877c-76aa8937e9e9","Vivumishi vya msingi na upatanisho","vivumishi-vya-msingi-na-upatanisho",14,{"id":78,"title":79,"slug":80,"language":9,"level":10,"displayOrder":81},"01a1c61d-28c1-7267-8148-f7455ddaf2a2","Umilikaji kwa -angu, -ako na -ake","umilikaji-kwa-angu-ako-na-ake",15,{"id":83,"title":84,"slug":85,"language":9,"level":10,"displayOrder":86},"01a1c61d-28c6-7133-b7dc-d83ba27e73ea","Umilikaji kwa -etu, -enu na -ao","umilikaji-kwa-etu-enu-na-ao",16,{"id":88,"title":89,"slug":90,"language":9,"level":10,"displayOrder":91},"01a1c61d-29ba-745e-b573-7ca3d594f788","Wakati uliopo kwa -na-","wakati-uliopo-kwa-na",17,{"id":93,"title":94,"slug":95,"language":9,"level":10,"displayOrder":96},"01a1c61d-28ab-7ce0-8117-085345472775","Ukanushi wa wakati uliopo","ukanushi-wa-wakati-uliopo",18,{"id":98,"title":99,"slug":100,"language":9,"level":10,"displayOrder":101},"01a1c61d-2744-7237-8402-24e377d48f19","Kuwa na kitu: nina na una","kuwa-na-kitu-nina-na-una",19,{"id":103,"title":104,"slug":105,"language":9,"level":10,"displayOrder":106},"01a1c61d-2736-7bc0-b69d-e68f8a214aa8","Kutokuwa na kitu: sina na huna","kutokuwa-na-kitu-sina-na-huna",20,{"id":108,"title":109,"slug":110,"language":9,"level":10,"displayOrder":111},"01a1c61d-276f-7ae8-893e-b47f0a2ad710","Mahali kwa hapa, hapo na pale","mahali-kwa-hapa-hapo-na-pale",21,{"id":113,"title":114,"slug":115,"language":9,"level":10,"displayOrder":116},"01a1c61d-2749-7986-8647-a34a3568a5b9","Kuwepo mahali: yuko, iko na viko","kuwepo-mahali-yuko-iko-na-viko",22,{"id":118,"title":119,"slug":120,"language":9,"level":10,"displayOrder":121},"01a1c61d-2963-77bf-8d22-0d389e96fd37","Vioneshi vya karibu na mbali","vioneshi-vya-karibu-na-mbali",23,{"id":123,"title":124,"slug":125,"language":9,"level":10,"displayOrder":126},"01a1c61d-27f7-7b1f-86f9-23cd244585ee","Namba moja hadi kumi","namba-moja-hadi-kumi",24,{"id":128,"title":129,"slug":130,"language":9,"level":10,"displayOrder":131},"01a1c61d-27f2-7dcc-b0ab-b60e952d8340","Namba kubwa katika hesabu za kawaida","namba-kubwa-katika-hesabu-za-kawaida",25,{"id":133,"title":134,"slug":135,"language":9,"level":10,"displayOrder":136},"01a1c61d-273b-70c0-8fe3-3784dac30270","Kuuliza kiasi kwa ngapi","kuuliza-kiasi-kwa-ngapi",26,{"id":138,"title":139,"slug":140,"language":9,"level":10,"displayOrder":141},"01a1c61d-278f-7672-a665-096a05f35eb5","Maswali ya nani, nini na wapi","maswali-ya-nani-nini-na-wapi",27,{"id":143,"title":144,"slug":145,"language":9,"level":10,"displayOrder":146},"01a1c61d-278b-7842-8ff6-714f8effee78","Maswali ya lini, kwa nini na namna gani","maswali-ya-lini-kwa-nini-na-namna-gani",28,{"id":148,"title":149,"slug":150,"language":9,"level":10,"displayOrder":151},"01a1c61d-2793-7413-89a4-7e18e4bddc08","Maswali ya ndiyo au hapana","maswali-ya-ndiyo-au-hapana",29,{"id":153,"title":154,"slug":155,"language":9,"level":10,"displayOrder":156},"01a1c61d-2803-700a-8f8c-1356dbbbad43","Ndani ya, juu ya na chini ya","ndani-ya-juu-ya-na-chini-ya",30,{"id":158,"title":159,"slug":160,"language":9,"level":10,"displayOrder":161},"01a1c61d-299a-766a-ab57-7947eb8fad1b","Vivumishi vya rangi","vivumishi-vya-rangi",31,{"id":163,"title":164,"slug":165,"language":9,"level":10,"displayOrder":166},"01a1c61d-273f-79b6-b998-7546aaf05470","Kuunganisha kwa na, lakini na au","kuunganisha-kwa-na-lakini-na-au",32,{"id":168,"title":169,"slug":170,"language":9,"level":10,"displayOrder":171},"01a1c61d-2700-7dce-a172-c9e012a8ee40","Kutaka na kupenda pamoja na kitenzi-jina","kutaka-na-kupenda-pamoja-na-kitenzi-jina",33,{"id":173,"title":174,"slug":175,"language":9,"level":10,"displayOrder":176},"01a1c61d-2757-748f-8a5c-428081730207","Maagizo ya kawaida katika umoja","maagizo-ya-kawaida-katika-umoja",34,{"id":178,"title":179,"slug":180,"language":9,"level":181,"displayOrder":182},"01a1c61d-2861-7a54-9961-c12b23d349f4","Tofauti ya n, ng na ng'","tofauti-ya-n-ng-na-ng","A2",35,{"id":184,"title":185,"slug":186,"language":9,"level":181,"displayOrder":187},"01a1c61d-282d-7061-a1b7-d38b8c3fe574","Ngeli ya U: nomino za hali na vitu","ngeli-ya-u-nomino-za-hali-na-vitu",36,{"id":189,"title":190,"slug":191,"language":9,"level":181,"displayOrder":192},"01a1c61d-281a-72c5-962b-e41d59deb3b1","Ngeli ya KU: vitenzi-jina","ngeli-ya-ku-vitenzi-jina",37,{"id":194,"title":195,"slug":196,"language":9,"level":181,"displayOrder":197},"01a1c61d-26aa-7352-a516-43bad817857b","Kiunganishi -a cha uhusiano kwa ngeli","kiunganishi-a-cha-uhusiano-kwa-ngeli",38,{"id":199,"title":200,"slug":201,"language":9,"level":181,"displayOrder":202},"01a1c61d-28ec-7801-a163-6dbee90d0185","Upatanisho wa nomino za viumbe hai","upatanisho-wa-nomino-za-viumbe-hai",39,{"id":204,"title":205,"slug":206,"language":9,"level":181,"displayOrder":207},"01a1c61d-295c-794a-8913-212362ca5e0e","Vioneshi vya hapo awali kwa huyo, hicho na hiyo","vioneshi-vya-hapo-awali-kwa-huyo-hicho-na-hiyo",40,{"id":209,"title":210,"slug":211,"language":9,"level":181,"displayOrder":212},"01a1c61d-26ae-7a70-a5f9-e386a85443c0","Kiwakilishi chenyewe na maumbo yake","kiwakilishi-chenyewe-na-maumbo-yake",41,{"id":214,"title":215,"slug":216,"language":9,"level":181,"displayOrder":217},"01a1c61d-2681-7625-8a31-a5aa959b9cc0","Idadi kwa -ote, kila na baadhi ya","idadi-kwa-ote-kila-na-baadhi-ya",42,{"id":219,"title":220,"slug":221,"language":9,"level":181,"displayOrder":222},"01a1c61d-2697-73a4-9bd2-d9127b10ecbb","Kiasi kwa -ingi na -chache","kiasi-kwa-ingi-na-chache",43,{"id":224,"title":225,"slug":226,"language":9,"level":181,"displayOrder":227},"01a1c61d-27fc-7c74-a606-a70ce2aad945","Namba za mpangilio kwa -a kwanza","namba-za-mpangilio-kwa-a-kwanza",44,{"id":229,"title":230,"slug":231,"language":9,"level":181,"displayOrder":232},"01a1c61d-29af-75ee-9338-838807215d7e","Wakati uliopita kwa -li-","wakati-uliopita-kwa-li",45,{"id":234,"title":235,"slug":236,"language":9,"level":181,"displayOrder":237},"01a1c61d-28a6-74a1-a86c-d258fec97c84","Ukanushi wa wakati uliopita kwa -ku-","ukanushi-wa-wakati-uliopita-kwa-ku",46,{"id":239,"title":240,"slug":241,"language":9,"level":181,"displayOrder":242},"01a1c61d-29a5-7596-9256-1e8c35f7028b","Wakati ujao kwa -ta-","wakati-ujao-kwa-ta",47,{"id":244,"title":245,"slug":246,"language":9,"level":181,"displayOrder":247},"01a1c61d-28a1-78af-a789-f1fe43531f3b","Ukanushi wa wakati ujao","ukanushi-wa-wakati-ujao",48,{"id":249,"title":250,"slug":251,"language":9,"level":181,"displayOrder":252},"01a1c61d-2670-7d54-acde-bc2d90b90155","Hali timilifu kwa -me-","hali-timilifu-kwa-me",49,{"id":254,"title":255,"slug":256,"language":9,"level":181,"displayOrder":257},"01a1c61d-2665-7968-9ba7-6525e14732a8","Bado na ukanushi kwa -ja-","bado-na-ukanushi-kwa-ja",50,{"id":259,"title":260,"slug":261,"language":9,"level":181,"displayOrder":262},"01a1c61d-279c-7083-82be-c333f14e58f9","Mazoea kwa hu-","mazoea-kwa-hu",51,{"id":264,"title":265,"slug":266,"language":9,"level":181,"displayOrder":267},"01a1c61d-285d-77c6-96a2-6222b41aee66","Tofauti ya -li- na -me-","tofauti-ya-li-na-me",52,{"id":269,"title":270,"slug":271,"language":9,"level":181,"displayOrder":272},"01a1c61d-2984-75c3-ab32-542faca42571","Vitenzi vya silabi moja katika nyakati za msingi","vitenzi-vya-silabi-moja-katika-nyakati-za-msingi",53,{"id":274,"title":275,"slug":276,"language":9,"level":181,"displayOrder":277},"01a1c61d-2989-79ef-8feb-4c47b560e1ff","Vitenzi vyenye asili ya kigeni","vitenzi-vyenye-asili-ya-kigeni",54,{"id":279,"title":280,"slug":281,"language":9,"level":181,"displayOrder":282},"01a1c61d-2957-7262-b9c9-996161c8b92d","Viambishi vya yambwa kwa watu","viambishi-vya-yambwa-kwa-watu",55,{"id":284,"title":285,"slug":286,"language":9,"level":181,"displayOrder":287},"01a1c61d-2952-7678-913b-9cc68fe07822","Viambishi vya yambwa kwa vitu","viambishi-vya-yambwa-kwa-vitu",56,{"id":289,"title":290,"slug":291,"language":9,"level":181,"displayOrder":292},"01a1c61d-26da-7cd0-b226-049e5ab357ac","Kujirejelea kwa -ji-","kujirejelea-kwa-ji",57,{"id":294,"title":295,"slug":296,"language":9,"level":181,"displayOrder":297},"01a1c61d-275b-7267-8eef-f7f27994e8ed","Maagizo ya wingi kwa -eni","maagizo-ya-wingi-kwa-eni",58,{"id":299,"title":300,"slug":301,"language":9,"level":181,"displayOrder":302},"01a1c61d-2753-75a4-872a-93a44dd055f5","Maagizo hasi kwa usi- na msi-","maagizo-hasi-kwa-usi-na-msi",59,{"id":304,"title":305,"slug":306,"language":9,"level":181,"displayOrder":307},"01a1c61d-2774-746b-bdd5-199db4bb31c9","Maombi ya heshima kwa naomba na tafadhali","maombi-ya-heshima-kwa-naomba-na-tafadhali",60,{"id":309,"title":310,"slug":311,"language":9,"level":181,"displayOrder":312},"01a1c61d-28b6-78cc-8044-695cb699fa05","Ulinganisho kwa kuliko","ulinganisho-kwa-kuliko",61,{"id":314,"title":315,"slug":316,"language":9,"level":181,"displayOrder":317},"01a1c61d-2933-75df-896e-871a1b261cb7","Usawa kwa kama na sawa na","usawa-kwa-kama-na-sawa-na",62,{"id":319,"title":320,"slug":321,"language":9,"level":181,"displayOrder":322},"01a1c61d-26b3-74b3-85f8-152411bc8096","Kiwango kwa sana na mno","kiwango-kwa-sana-na-mno",63,{"id":324,"title":325,"slug":326,"language":9,"level":181,"displayOrder":327},"01a1c61d-2691-7f4f-bc74-0b81bc7a41e0","Kiambishi cha mahali -ni","kiambishi-cha-mahali-ni",64,{"id":329,"title":330,"slug":331,"language":9,"level":181,"displayOrder":332},"01a1c61d-2831-7272-bbbc-15914a70f2e8","Ngeli za mahali PA, KU na MU","ngeli-za-mahali-pa-ku-na-mu",65,{"id":334,"title":335,"slug":336,"language":9,"level":181,"displayOrder":337},"01a1c61d-26c5-7692-a70f-5ad9bcb069e1","Kuelekea na kutoka mahali","kuelekea-na-kutoka-mahali",66,{"id":339,"title":340,"slug":341,"language":9,"level":181,"displayOrder":342},"01a1c61d-283d-7bd4-8556-9f0dac0d6cd8","Sababu kwa kwa sababu","sababu-kwa-kwa-sababu",67,{"id":344,"title":345,"slug":346,"language":9,"level":181,"displayOrder":347},"01a1c61d-277d-7c0b-a1f4-976fe38ad8a9","Masharti ya msingi kwa kama","masharti-ya-msingi-kwa-kama",68,{"id":349,"title":350,"slug":351,"language":9,"level":181,"displayOrder":352},"01a1c61d-27e3-7420-99ee-cdce59f21cd3","Muda kwa kabla ya na baada ya","muda-kwa-kabla-ya-na-baada-ya",69,{"id":354,"title":355,"slug":356,"language":9,"level":181,"displayOrder":357},"01a1c61d-26fb-74bd-a8db-1cbe3465a9e4","Kusimulia kwa kwanza, halafu na mwisho","kusimulia-kwa-kwanza-halafu-na-mwisho",70,{"id":359,"title":360,"slug":361,"language":9,"level":362,"displayOrder":363},"01a1c61d-28dd-7089-ba6c-68dbb94b9702","Upatanisho wa ngeli za mahali katika vitenzi","upatanisho-wa-ngeli-za-mahali-katika-vitenzi","B1",71,{"id":365,"title":366,"slug":367,"language":9,"level":362,"displayOrder":368},"01a1c61d-28e7-7b35-ae75-ca64f1f6689b","Upatanisho wa nomino za U zenye wingi tofauti","upatanisho-wa-nomino-za-u-zenye-wingi-tofauti",72,{"id":370,"title":371,"slug":372,"language":9,"level":362,"displayOrder":373},"01a1c61d-299f-7b79-b666-06bdead8bee0","Viwakilishi vya kurejelea vilivyotajwa","viwakilishi-vya-kurejelea-vilivyotajwa",73,{"id":375,"title":376,"slug":377,"language":9,"level":362,"displayOrder":378},"01a1c61d-29c5-79a9-b27d-74380af68e57","Yoyote na maumbo yake kwa ngeli","yoyote-na-maumbo-yake-kwa-ngeli",74,{"id":380,"title":381,"slug":382,"language":9,"level":362,"displayOrder":383},"01a1c61d-2865-7a2b-aebb-045beaed713a","Tofauti ya -ote na -o-ote","tofauti-ya-ote-na-o-ote",75,{"id":385,"title":386,"slug":387,"language":9,"level":362,"displayOrder":388},"01a1c61d-2854-70bf-b002-8754f7fcf555","Tofauti ya -ingine na -ingineyo","tofauti-ya-ingine-na-ingineyo",76,{"id":390,"title":391,"slug":392,"language":9,"level":362,"displayOrder":393},"01a1c61d-266b-76bc-bfd3-a4d0d6c370f0","Hali tegemezi yenye kiishio -e","hali-tegemezi-yenye-kiishio-e",77,{"id":395,"title":396,"slug":397,"language":9,"level":362,"displayOrder":398},"01a1c61d-2883-77c3-aa3b-c78004ff1e58","Ukanushi wa hali tegemezi kwa -si-","ukanushi-wa-hali-tegemezi-kwa-si",78,{"id":400,"title":401,"slug":402,"language":9,"level":362,"displayOrder":403},"01a1c61d-27aa-7254-9d1f-3d661ea1bd0e","Mfuatano wa matukio kwa -ka-","mfuatano-wa-matukio-kwa-ka",79,{"id":405,"title":406,"slug":407,"language":9,"level":362,"displayOrder":408},"01a1c61d-2676-71e9-934e-4baacc2d99ff","Hali ya -ki- kwa wakati na sharti","hali-ya-ki-kwa-wakati-na-sharti",80,{"id":410,"title":411,"slug":412,"language":9,"level":362,"displayOrder":413},"01a1c61d-29aa-786f-8657-847e2ce8c128","Wakati uliopita endelevu kwa alikuwa ana-","wakati-uliopita-endelevu-kwa-alikuwa-ana",81,{"id":415,"title":416,"slug":417,"language":9,"level":362,"displayOrder":418},"01a1c61d-29b5-70b2-b834-9f4253124fe7","Wakati uliopita timilifu kwa alikuwa ame-","wakati-uliopita-timilifu-kwa-alikuwa-ame",82,{"id":420,"title":421,"slug":422,"language":9,"level":362,"displayOrder":423},"01a1c61d-274e-7aa3-8c98-f512bc5a22f9","Kuweza, kupaswa na kulazimika","kuweza-kupaswa-na-kulazimika",83,{"id":425,"title":426,"slug":427,"language":9,"level":362,"displayOrder":428},"01a1c61d-26ce-7d56-b832-1961071dd2c0","Kuendelea na kuanza kufanya jambo","kuendelea-na-kuanza-kufanya-jambo",84,{"id":430,"title":431,"slug":432,"language":9,"level":362,"displayOrder":433},"01a1c61d-2711-7ea2-bdb9-7d1e50e041ba","Kutendea kwa -ia na -ea","kutendea-kwa-ia-na-ea",85,{"id":435,"title":436,"slug":437,"language":9,"level":362,"displayOrder":438},"01a1c61d-2731-7c2d-b3d3-43b9d3a9b04e","Kutendwa kwa -wa","kutendwa-kwa-wa",86,{"id":440,"title":441,"slug":442,"language":9,"level":362,"displayOrder":443},"01a1c61d-2706-7426-9da1-dedd05080b35","Kutendana kwa -ana","kutendana-kwa-ana",87,{"id":445,"title":446,"slug":447,"language":9,"level":362,"displayOrder":448},"01a1c61d-2722-7d27-9b16-777642cc102a","Kutendesha kwa -isha na -esha","kutendesha-kwa-isha-na-esha",88,{"id":450,"title":451,"slug":452,"language":9,"level":362,"displayOrder":453},"01a1c61d-271d-7499-8a59-dcb4475d285a","Kutendeka kwa -ika na -eka","kutendeka-kwa-ika-na-eka",89,{"id":455,"title":456,"slug":457,"language":9,"level":362,"displayOrder":458},"01a1c61d-272c-7a29-9915-947fceb39a1f","Kutendua kwa -ua na -oa","kutendua-kwa-ua-na-oa",90,{"id":460,"title":461,"slug":462,"language":9,"level":362,"displayOrder":463},"01a1c61d-2969-7258-a008-75d156b2094c","Vishazi rejeshi kwa amba-","vishazi-rejeshi-kwa-amba",91,{"id":465,"title":466,"slug":467,"language":9,"level":362,"displayOrder":468},"01a1c61d-2906-75be-b926-f8128a27804a","Urejeshi ndani ya kitenzi katika wakati uliopo","urejeshi-ndani-ya-kitenzi-katika-wakati-uliopo",92,{"id":470,"title":471,"slug":472,"language":9,"level":362,"displayOrder":473},"01a1c61d-2901-7680-9bec-b847623eee26","Urejeshi ndani ya kitenzi katika wakati uliopita","urejeshi-ndani-ya-kitenzi-katika-wakati-uliopita",93,{"id":475,"title":476,"slug":477,"language":9,"level":362,"displayOrder":478},"01a1c61d-2928-72af-94ca-228137ab5435","Urejeshi wa wakati ujao kwa -taka-","urejeshi-wa-wakati-ujao-kwa-taka",94,{"id":480,"title":481,"slug":482,"language":9,"level":362,"displayOrder":483},"01a1c61d-2916-7f29-8f39-3443704faa96","Urejeshi wa mahali kwa ambapo","urejeshi-wa-mahali-kwa-ambapo",95,{"id":485,"title":486,"slug":487,"language":9,"level":362,"displayOrder":488},"01a1c61d-27ee-7317-ad8a-550f0dc0dff2","Nafasi ya kiambishi cha yambwa katika kitenzi","nafasi-ya-kiambishi-cha-yambwa-katika-kitenzi",96,{"id":490,"title":491,"slug":492,"language":9,"level":362,"displayOrder":493},"01a1c61d-28fc-7a07-81be-ecae8553364f","Urejeshi na kiambishi cha yambwa","urejeshi-na-kiambishi-cha-yambwa",97,{"id":495,"title":496,"slug":497,"language":9,"level":362,"displayOrder":498},"01a1c61d-276a-7686-b122-8b9e50fd4064","Madhumuni kwa ili","madhumuni-kwa-ili",98,{"id":500,"title":501,"slug":502,"language":9,"level":362,"displayOrder":503},"01a1c61d-2797-72ce-963c-5e782e6cc2ca","Matokeo kwa hivyo na kwa hiyo","matokeo-kwa-hivyo-na-kwa-hiyo",99,{"id":505,"title":506,"slug":507,"language":9,"level":362,"displayOrder":508},"01a1c61d-26e4-7d88-bc3d-1ff1b71415f0","Kukubali kikwazo kwa ingawa","kukubali-kikwazo-kwa-ingawa",100,{"id":510,"title":511,"slug":512,"language":9,"level":362,"displayOrder":513},"01a1c61d-268c-75df-866c-c4e4f832d7fa","Kauli taarifa kwa kwamba","kauli-taarifa-kwa-kwamba",101,{"id":515,"title":516,"slug":517,"language":9,"level":362,"displayOrder":518},"01a1c61d-26d5-7019-acff-140b728b3f0f","Kuhamisha yambwa mbele kwa msisitizo","kuhamisha-yambwa-mbele-kwa-msisitizo",102,{"id":520,"title":521,"slug":522,"language":9,"level":362,"displayOrder":523},"01a1c61d-26ea-7f4c-a57f-c477afd8e11f","Kurejelea watu katika simulizi","kurejelea-watu-katika-simulizi",103,{"id":525,"title":526,"slug":527,"language":9,"level":362,"displayOrder":528},"01a1c61d-267b-7c17-bb91-dccee62c273e","Heshima katika maombi na mapendekezo","heshima-katika-maombi-na-mapendekezo",104,{"id":530,"title":531,"slug":532,"language":9,"level":533,"displayOrder":534},"01a1c61d-2874-7ae1-8993-bce7a671ba3f","Udogo kwa KI-VI na ukubwa kwa JI-MA","udogo-kwa-ki-vi-na-ukubwa-kwa-ji-ma","B2",105,{"id":536,"title":537,"slug":538,"language":9,"level":533,"displayOrder":539},"01a1c61d-2808-76d0-a659-bc51832ae9e1","Ngeli na nomino za mkopo","ngeli-na-nomino-za-mkopo",106,{"id":541,"title":542,"slug":543,"language":9,"level":533,"displayOrder":544},"01a1c61d-28d6-731a-9871-8eb41911cb5f","Upatanisho wa majina ya uhusiano wa kifamilia","upatanisho-wa-majina-ya-uhusiano-wa-kifamilia",107,{"id":546,"title":547,"slug":548,"language":9,"level":533,"displayOrder":549},"01a1c61d-292d-7e7d-8544-4a4015f1d9e2","Usambazaji wa kiasi kwa kila mmoja na wote wawili","usambazaji-wa-kiasi-kwa-kila-mmoja-na-wote-wawili",108,{"id":551,"title":552,"slug":553,"language":9,"level":533,"displayOrder":554},"01a1c61d-27ca-71a3-8986-8fb5cf0d75b3","Mpangilio wa viambishi katika kitenzi changamano","mpangilio-wa-viambishi-katika-kitenzi-changamano",109,{"id":556,"title":557,"slug":558,"language":9,"level":533,"displayOrder":559},"01a1c61d-2782-7992-a902-46de04995d88","Masharti yasiyo hakika kwa -nge-","masharti-yasiyo-hakika-kwa-nge",110,{"id":561,"title":562,"slug":563,"language":9,"level":533,"displayOrder":564},"01a1c61d-2787-765e-bf10-724fcb22e544","Masharti yasiyotimia zamani kwa -ngali-","masharti-yasiyotimia-zamani-kwa-ngali",111,{"id":566,"title":567,"slug":568,"language":9,"level":533,"displayOrder":569},"01a1c61d-2892-7cef-8faa-a36955f8a028","Ukanushi wa masharti kwa -singe- na -singali-","ukanushi-wa-masharti-kwa-singe-na-singali",112,{"id":571,"title":572,"slug":573,"language":9,"level":533,"displayOrder":574},"01a1c61d-27af-7660-ac17-a1028e499373","Mfuatano wa wakati ujao kwa atakuwa ame-","mfuatano-wa-wakati-ujao-kwa-atakuwa-ame",113,{"id":576,"title":577,"slug":578,"language":9,"level":533,"displayOrder":579},"01a1c61d-26c9-7b31-a045-f51daf5a3214","Kueleza kitendo kinachokaribia kwa -karibia","kueleza-kitendo-kinachokaribia-kwa-karibia",114,{"id":581,"title":582,"slug":583,"language":9,"level":533,"displayOrder":584},"01a1c61d-2888-77d3-88c3-512a32376d12","Ukanushi wa jumla na ukanushi wa sehemu","ukanushi-wa-jumla-na-ukanushi-wa-sehemu",115,{"id":586,"title":587,"slug":588,"language":9,"level":533,"displayOrder":589},"01a1c61d-2858-755f-9608-97f28697c8b9","Tofauti ya kutendwa na kutendeka","tofauti-ya-kutendwa-na-kutendeka",116,{"id":591,"title":592,"slug":593,"language":9,"level":533,"displayOrder":594},"01a1c61d-2717-7a74-878a-01d907d8a78e","Kutendea: mnufaika, mahali na sababu","kutendea-mnufaika-mahali-na-sababu",117,{"id":596,"title":597,"slug":598,"language":9,"level":533,"displayOrder":599},"01a1c61d-2727-7d64-a78d-c413aaccf7e9","Kutendesha na ushiriki wa mtendaji","kutendesha-na-ushiriki-wa-mtendaji",118,{"id":601,"title":602,"slug":603,"language":9,"level":533,"displayOrder":604},"01a1c61d-27a0-7a00-9687-20fe354c3aee","Mchanganyiko wa kutendea na kutendwa","mchanganyiko-wa-kutendea-na-kutendwa",119,{"id":606,"title":607,"slug":608,"language":9,"level":533,"displayOrder":609},"01a1c61d-26f0-79bf-9918-7be25f7391ee","Kurudia kitenzi kwa matendo yanayojirudia","kurudia-kitenzi-kwa-matendo-yanayojirudia",120,{"id":611,"title":612,"slug":613,"language":9,"level":533,"displayOrder":614},"01a1c61d-2910-7dad-a045-2fdc5c34ba5c","Urejeshi wa jumla wenye kiambishi tamati","urejeshi-wa-jumla-wenye-kiambishi-tamati",121,{"id":616,"title":617,"slug":618,"language":9,"level":533,"displayOrder":619},"01a1c61d-287e-794b-9fb2-db490084b4d0","Ukanushi katika vishazi rejeshi","ukanushi-katika-vishazi-rejeshi",122,{"id":621,"title":622,"slug":623,"language":9,"level":533,"displayOrder":624},"01a1c61d-2922-7566-928b-f5f247246ab2","Urejeshi wa wakati kwa wakati ambapo","urejeshi-wa-wakati-kwa-wakati-ambapo",123,{"id":626,"title":627,"slug":628,"language":9,"level":533,"displayOrder":629},"01a1c61d-291c-79f6-9475-c61e46012735","Urejeshi wa namna kwa jinsi","urejeshi-wa-namna-kwa-jinsi",124,{"id":631,"title":632,"slug":633,"language":9,"level":533,"displayOrder":634},"01a1c61d-2778-7eae-a42d-3bf1015e68b6","Masharti kwa isipokuwa na mradi","masharti-kwa-isipokuwa-na-mradi",125,{"id":636,"title":637,"slug":638,"language":9,"level":533,"displayOrder":639},"01a1c61d-27e8-756f-8d65-2b8b6c94b29e","Muda kwa tangu na mpaka","muda-kwa-tangu-na-mpaka",126,{"id":641,"title":642,"slug":643,"language":9,"level":533,"displayOrder":644},"01a1c61d-297e-7bf4-ad41-3c60c975bfb9","Vishazi vya bila kufanya na bila ya kufanya","vishazi-vya-bila-kufanya-na-bila-ya-kufanya",127,{"id":646,"title":647,"slug":648,"language":9,"level":533,"displayOrder":649},"01a1c61d-2973-7c4b-a79b-7a0ecfe642ff","Vishazi tegemezi katika usemi wa taarifa","vishazi-tegemezi-katika-usemi-wa-taarifa",128,{"id":651,"title":652,"slug":653,"language":9,"level":533,"displayOrder":654},"01a1c61d-27dc-74f5-beb3-579302c4a0f0","Msisitizo kwa ndiye na ndicho","msisitizo-kwa-ndiye-na-ndicho",129,{"id":656,"title":657,"slug":658,"language":9,"level":533,"displayOrder":659},"01a1c61d-2897-7ab5-ae63-62657a1bcc32","Ukanushi wa msisitizo kwa siye na sicho","ukanushi-wa-msisitizo-kwa-siye-na-sicho",130,{"id":661,"title":662,"slug":663,"language":9,"level":533,"displayOrder":664},"01a1c61d-26bb-7e42-9f24-2e33c4712f82","Kuacha kiima kilicho wazi katika muktadha","kuacha-kiima-kilicho-wazi-katika-muktadha",131,{"id":666,"title":667,"slug":668,"language":9,"level":533,"displayOrder":669},"01a1c61d-298f-7166-a592-e6a98fc17023","Viunganishi vya kuongeza na kupinga hoja","viunganishi-vya-kuongeza-na-kupinga-hoja",132,{"id":671,"title":672,"slug":673,"language":9,"level":533,"displayOrder":674},"01a1c61d-26c0-7e69-9b6a-12bc24795540","Kubadilisha mtazamo katika simulizi","kubadilisha-mtazamo-katika-simulizi",133,{"id":676,"title":677,"slug":678,"language":9,"level":533,"displayOrder":679},"01a1c61d-286a-7598-be78-79ddfef8dd5b","Tofauti za mazungumzo na maandishi rasmi","tofauti-za-mazungumzo-na-maandishi-rasmi",134,{"id":681,"title":682,"slug":683,"language":9,"level":684,"displayOrder":685},"01a1c61d-2948-7a91-9177-1b57a548623d","Uundaji wa nomino dhahania kwa u-","uundaji-wa-nomino-dhahania-kwa-u","C1",135,{"id":687,"title":688,"slug":689,"language":9,"level":684,"displayOrder":690},"01a1c61d-28e2-7751-be3a-3977f0656b61","Upatanisho wa nomino ambatani na vifupisho","upatanisho-wa-nomino-ambatani-na-vifupisho",136,{"id":692,"title":693,"slug":694,"language":9,"level":684,"displayOrder":695},"01a1c61d-2839-7970-aa68-df666626d065","Rejea tata za viwakilishi katika matini","rejea-tata-za-viwakilishi-katika-matini",137,{"id":697,"title":698,"slug":699,"language":9,"level":684,"displayOrder":700},"01a1c61d-28f1-7aa0-a9e6-4dc123b2e1be","Upeo wa kila, wote na hata","upeo-wa-kila-wote-na-hata",138,{"id":702,"title":703,"slug":704,"language":9,"level":684,"displayOrder":705},"01a1c61d-27a5-74e7-b0a6-ba67656699cc","Mfuatano wa -ka- katika simulizi changamano","mfuatano-wa-ka-katika-simulizi-changamano",139,{"id":707,"title":708,"slug":709,"language":9,"level":684,"displayOrder":710},"01a1c61d-2835-758f-9edd-d13c8f40a9b2","Nyakati ambatani na mahali pa mtazamo","nyakati-ambatani-na-mahali-pa-mtazamo",140,{"id":712,"title":713,"slug":714,"language":9,"level":684,"displayOrder":715},"01a1c61d-28b0-7ed9-b475-abcd8503df26","Ukanushi wenye maana ya kusisitiza","ukanushi-wenye-maana-ya-kusisitiza",141,{"id":717,"title":718,"slug":719,"language":9,"level":684,"displayOrder":720},"01a1c61d-29bf-7b45-9be5-3bcb5451e7b4","Yambwa linalotajwa wazi na kiambishi chake","yambwa-linalotajwa-wazi-na-kiambishi-chake",142,{"id":722,"title":723,"slug":724,"language":9,"level":684,"displayOrder":725},"01a1c61d-27d0-7573-ac25-3a8eeb7a8c79","Mpangilio wa viambishi vya unyambulishaji","mpangilio-wa-viambishi-vya-unyambulishaji",143,{"id":727,"title":728,"slug":729,"language":9,"level":684,"displayOrder":730},"01a1c61d-275f-7258-9d9e-3dd10192ba69","Maana za kileksika zisizotabirika katika unyambulishaji","maana-za-kileksika-zisizotabirika-katika-unyambulishaji",144,{"id":732,"title":733,"slug":734,"language":9,"level":684,"displayOrder":735},"01a1c61d-270b-7f0c-87ec-0825608059f8","Kutendana na uwiano wa washiriki","kutendana-na-uwiano-wa-washiriki",145,{"id":737,"title":738,"slug":739,"language":9,"level":684,"displayOrder":740},"01a1c61d-296e-75ed-a4d0-80792475d8ba","Vishazi rejeshi vilivyopachikwa","vishazi-rejeshi-vilivyopachikwa",146,{"id":742,"title":743,"slug":744,"language":9,"level":684,"displayOrder":745},"01a1c61d-290b-73cc-b18f-44291d7768f3","Urejeshi wa jumla na maana ya mazoea","urejeshi-wa-jumla-na-maana-ya-mazoea",147,{"id":747,"title":748,"slug":749,"language":9,"level":684,"displayOrder":750},"01a1c61d-26f6-7209-9e43-843ee160eee2","Kushurutisha kwa hata kama na hata ikiwa","kushurutisha-kwa-hata-kama-na-hata-ikiwa",148,{"id":752,"title":753,"slug":754,"language":9,"level":684,"displayOrder":755},"01a1c61d-2841-7b62-adfa-191a0e9788ee","Sababu ya tukio na sababu ya kauli","sababu-ya-tukio-na-sababu-ya-kauli",149,{"id":757,"title":758,"slug":759,"language":9,"level":684,"displayOrder":760},"01a1c61d-28bb-7ebd-b8e2-6d6f6e5b299b","Ulinganisho wa hali kwa kana kwamba","ulinganisho-wa-hali-kwa-kana-kwamba",150,{"id":762,"title":763,"slug":764,"language":9,"level":684,"displayOrder":765},"01a1c61d-27d6-7272-8cd1-a6b2837758f7","Msisitizo kwa ndi- pamoja na urejeshi","msisitizo-kwa-ndi-pamoja-na-urejeshi",151,{"id":767,"title":768,"slug":769,"language":9,"level":684,"displayOrder":770},"01a1c61d-286f-782d-92b2-6eee58b95b1e","Ubadilishaji wa mpangilio kwa mada na taarifa mpya","ubadilishaji-wa-mpangilio-kwa-mada-na-taarifa-mpya",152,{"id":772,"title":773,"slug":774,"language":9,"level":684,"displayOrder":775},"01a1c61d-293e-76cf-9a4c-7259f0a3f03f","Ushikamani kwa urejeshi na udondoshaji","ushikamani-kwa-urejeshi-na-udondoshaji",153,{"id":777,"title":778,"slug":779,"language":9,"level":684,"displayOrder":780},"01a1c61d-284f-7bc9-83b7-eb0ece8a9eb7","Tahadhari katika madai kwa huenda na yaelekea","tahadhari-katika-madai-kwa-huenda-na-yaelekea",154,{"id":782,"title":783,"slug":784,"language":9,"level":684,"displayOrder":785},"01a1c61d-269b-7e72-84fa-756057a927b0","Kiswahili sanifu na tofauti za kikanda","kiswahili-sanifu-na-tofauti-za-kikanda",155,{"id":787,"title":788,"slug":789,"language":9,"level":684,"displayOrder":790},"01a1c61d-27bf-758e-89c2-f59d8ccf1676","Miundo ya methali katika mawasiliano","miundo-ya-methali-katika-mawasiliano",156,{"id":792,"title":793,"slug":794,"language":9,"level":795,"displayOrder":796},"01a1c61d-26a1-70ad-9a01-1da8fe52c1c9","Kitenzi kuwa katika miundo ya kifasihi","kitenzi-kuwa-katika-miundo-ya-kifasihi","C2",157,{"id":798,"title":799,"slug":800,"language":9,"level":795,"displayOrder":801},"01a1c61d-2764-7e63-b29c-b4b75a6ac2cb","Mabadiliko ya mtazamo wa wakati katika fasihi","mabadiliko-ya-mtazamo-wa-wakati-katika-fasihi",158,{"id":803,"title":804,"slug":805,"language":9,"level":795,"displayOrder":806},"01a1c61d-288d-766f-9ab5-4c060a9071ef","Ukanushi wa kimbalagha na tafsiri yake","ukanushi-wa-kimbalagha-na-tafsiri-yake",159,{"id":808,"title":809,"slug":810,"language":9,"level":795,"displayOrder":811},"01a1c61d-28ca-7ee4-ab7b-a001f56c43e3","Unyambulishaji ulioganda na mipaka ya uchanganuzi","unyambulishaji-ulioganda-na-mipaka-ya-uchanganuzi",160,{"id":813,"title":814,"slug":815,"language":9,"level":795,"displayOrder":816},"01a1c61d-28f7-72b1-be5c-83bac87e50a8","Urejeshi mfupi katika sajili rasmi na fasihi","urejeshi-mfupi-katika-sajili-rasmi-na-fasihi",161,{"id":818,"title":819,"slug":820,"language":9,"level":795,"displayOrder":821},"01a1c61d-2979-740b-87b2-32ba10a29c84","Vishazi vinavyokatiza sentensi na uwazi wa maana","vishazi-vinavyokatiza-sentensi-na-uwazi-wa-maana",162,{"id":823,"title":824,"slug":825,"language":9,"level":795,"displayOrder":826},"01a1c61d-2943-7bde-840e-4d2de117ea02","Utata wa muundo katika sentensi ndefu","utata-wa-muundo-katika-sentensi-ndefu",163,{"id":828,"title":829,"slug":830,"language":9,"level":795,"displayOrder":831},"01a1c61d-2879-79aa-a793-bc3001b6694a","Udondoshaji na usambamba katika hotuba","udondoshaji-na-usambamba-katika-hotuba",164,{"id":833,"title":834,"slug":835,"language":9,"level":795,"displayOrder":836},"01a1c61d-27c4-7608-86ff-1052c33d3374","Mpangilio wa kishairi na mipaka ya matumizi","mpangilio-wa-kishairi-na-mipaka-ya-matumizi",165,{"id":838,"title":839,"slug":840,"language":9,"level":795,"displayOrder":841},"01a1c61d-2938-7f41-af34-d6729787fff5","Usemi wa taarifa na sauti ya msimulizi","usemi-wa-taarifa-na-sauti-ya-msimulizi",166,{"id":843,"title":844,"slug":845,"language":9,"level":795,"displayOrder":846},"01a1c61d-2845-7d11-92b3-e8cd2d1bf4f5","Sarufi ya methali: maana halisi na matumizi","sarufi-ya-methali-maana-halisi-na-matumizi",167,{"id":848,"title":849,"slug":850,"language":9,"level":795,"displayOrder":851},"01a1c61d-27b9-7cf1-8ded-e2e88e3149a8","Miundo ya kale katika usomaji wa matini","miundo-ya-kale-katika-usomaji-wa-matini",168,{"id":370,"title":371,"slug":372,"seoDescription":853,"content":854,"language":9,"level":362,"displayOrder":373,"grammarTopics":855,"createdAt":860,"updatedAt":861,"totalExercises":36,"vocabularyLists":862,"readyImages":1021},"Jifunze kurejelea watu na vitu vilivyotajwa kwa yeye, wao, huyo, hicho na hiyo, ukizingatia ngeli, upatanisho na uwazi wa sentensi katika matini fupi.","## 1. Kuunganisha sentensi kwa kurejelea\n\nUnaposimulia jambo, unaweza kutumia kiwakilishi badala ya kurudia jina la mtu au kitu. Kiwakilishi hicho humrudisha msomaji kwenye kilichotajwa. Hapa utatumia **yeye, wao** na vioneshi kama **huyo, hicho, hiyo** kuunganisha sentensi kwa uwazi.\n\n:::example\nNilinunua kikapu sokoni. **Hicho** nitakitumia kubebea matunda.\n\n**Hicho** kinarejelea *kikapu* kilichotajwa katika sentensi ya kwanza.\n:::\n\nUnapochagua kiwakilishi:\n\n- tambua mtu au kitu kinachorejelewa;\n- zingatia umoja, wingi na ngeli;\n- hakikisha msomaji anaelewa rejea hiyo.\n\n## 2. Kuchagua umbo linalofaa\n\nVioneshi ulivyokwisha kujifunza vinaweza kutumika bila nomino na kuchukua nafasi yake. Umbo lake hutegemea kinachorejelewa, si umbali pekee.\n\n| Kilichotajwa | Kiwakilishi | Mfano wa kurejelea |\n| --- | --- | --- |\n| mwanafunzi | **huyo** | Huyo anasoma hapa. |\n| wanafunzi | **hao** | Hao wanasoma hapa. |\n| mti | **huo** | Huo umeanguka. |\n| miti | **hiyo** | Hiyo imeanguka. |\n| kikapu | **hicho** | Hicho kimejaa. |\n| vikapu | **hivyo** | Hivyo vimejaa. |\n| tunda | **hilo** | Hilo limeiva. |\n| matunda | **hayo** | Hayo yameiva. |\n| barua | **hiyo** | Hiyo imefika. |\n| barua nyingi | **hizo** | Hizo zimefika. |\n\nKiwakilishi na kitenzi hupatana na kinachorejelewa: kikapu → **hicho kimejaa**; vikapu → **hivyo vimejaa**.\n\n:::note\nUmbo **hiyo** linaweza kurejelea nomino tofauti: *miti* au *barua moja*, kwa mfano. Tafuta kilichotajwa katika muktadha; umbo la kiwakilishi peke yake halitoshi.\n:::\n\nLinganisha matumizi haya:\n\n- Nimeona **kikapu hicho**. — Nomino *kikapu* imetajwa pamoja na kioneshi.\n- Nimeona **hicho**. — Kioneshi kimesimama badala ya nomino inayojulikana katika muktadha.\n\n## 3. Kurejelea watu kwa yeye na wao\n\nKwa mtu mmoja aliyetajwa, unaweza kutumia **yeye**. Kwa watu zaidi ya mmoja, unaweza kutumia **wao**. Maumbo haya hayatofautishi mwanamume na mwanamke.\n\n:::example\nAsha amefika. **Yeye** ndiye atakayefungua mkutano.\n\nWageni wamefika. **Wao** watakaa katika chumba kikubwa.\n:::\n\nSi lazima utumie kiwakilishi huru kila mara. Kiambishi cha kiima katika kitenzi kinaweza kuonyesha anayeendelea kuzungumziwa:\n\n**Asha amefika. Ameleta vitabu.**\n\nHapa **a-** katika *ameleta* inarejelea Asha. Kutumia **yeye** kunaweza kuongeza msisitizo au kuonyesha tofauti:\n\n**Asha amefika, lakini Juma bado. Yeye atafika kesho.**\n\nKatika muktadha huu, **yeye** inarejelea Juma.\n\nUnaweza pia kurejelea mtu kwa **huyo**, au watu kwa **hao**. Maumbo hayo yanamtambulisha mtu au kundi linalozungumziwa:\n\n**Nilizungumza na mwanafunzi mpya. Huyo anahitaji kitabu.**\n\n## 4. Kurejelea jambo zima\n\nWakati mwingine kiwakilishi hakirejelei nomino moja, bali jambo lililoelezwa. **Hilo** hutumiwa kurejelea jambo kama hilo.\n\n:::example\nMaji hayatapatikana kesho. **Hilo** litatuletea shida.\n\n**Hilo** halirejelei *maji* yenyewe. Linarejelea jambo la kutopatikana kwa maji kesho.\n:::\n\nLinganisha na rejea ya moja kwa moja kwa nomino:\n\n**Nimeweka maji kwenye chupa. Hayo ni ya kunywa.**\n\nHapa **hayo** inarejelea *maji*. Kwa hiyo, chagua umbo kulingana na unachotaka kurejelea: kitu kilichotajwa au jambo zima.\n\n## 5. Kuhakikisha rejea iko wazi\n\nUsichague kiwakilishi kwa kuangalia neno la mwisho tu. Angalia maana ya sentensi na kile unachotaka kusema.\n\n:::warning\n**Asha alikutana na Neema. Yeye alikuwa na haraka.**\n\nBila maelezo zaidi, hatujui kama mwenye haraka alikuwa Asha au Neema. Ikiwa unamaanisha Neema, andika:\n\n**Asha alikutana na Neema. Neema alikuwa na haraka.**\n\nKurudia jina ni bora kuliko kutumia kiwakilishi kisichoeleweka.\n:::\n\nKabla ya kuendelea na sentensi inayofuata:\n\n1. Tafuta kinachorejelewa.\n2. Chagua kiwakilishi kinachofaa: **yeye\u002Fwao** kwa watu, au kioneshi kinachopatana na nomino.\n3. Hakiki upatanisho wa kitenzi: **hicho kimefika**, **hivyo vimefika**.\n4. Ikiwa rejea haiko wazi, rudia jina au nomino.\n\nKumbuka: kiwakilishi hupunguza marudio, lakini **uwazi wa maana** ndio muhimu zaidi.",[856],{"id":857,"name":371,"level":362,"language":9,"isCompleted":858,"completionPercentage":859,"totalExercises":36,"completedExercises":859},"01a1c61d-25eb-75a6-a5bb-d46adfb872ff",false,0,"2026-11-10T15:39:22+00:00","2026-11-10T17:57:01+00:00",[863],{"id":864,"title":371,"vocabularyListWords":865,"isPublished":877},"01a1c61d-7cd0-7385-9884-ea5e258fc0fc",[866,878,893,907,921,935,949,963,979,993,1007],{"id":867,"vocabularyWord":868,"displayOrder":11},"01a1c61d-7cd0-73f1-9884-ea5e265c7232",{"id":869,"word":870,"frequency":51,"level":10,"language":9,"partsOfSpeech":871,"audio":858},"01a1c61d-5bef-76f8-8f7d-96b681e9fc88","yeye",[872],{"id":873,"partOfSpeech":874,"definition":875,"exampleSentences":876,"isPrimary":877,"meaningOrder":11},"01a1c696-00ef-7944-9eb6-ea9bad764a14","PRONOUN","Kiwakilishi cha nafsi ya tatu umoja kinachomaanisha mtu mmoja anayezungumziwa, yaani 'huyo' au yeye mwenyewe (mwanamume au mwanamke).","Yeye ni mwalimu wetu.\nYeye anaishi Mombasa na familia yake.\nMimi nimechoka, lakini yeye bado anafanya kazi.",true,{"id":879,"vocabularyWord":880,"displayOrder":16},"01a1c61d-7cd0-7429-9884-ea5e26accf4d",{"id":881,"word":882,"frequency":51,"level":10,"language":9,"partsOfSpeech":883,"audio":858},"01a1c61d-5be9-7127-9903-f351e0bd924b","wao",[884,888],{"id":885,"partOfSpeech":874,"definition":886,"exampleSentences":887,"isPrimary":877,"meaningOrder":11},"01a1c696-00ef-72c8-9eb6-ea9baa45f055","Kiwakilishi cha nafsi ya tatu wingi kinachotumika badala ya watu wengine zaidi ya mmoja tunaowazungumzia; si sisi wala ninyi.","Wao ni walimu wazuri.\nWao wanakwenda sokoni leo asubuhi.\nMimi nimechoka, lakini wao bado wanacheza.",{"id":889,"partOfSpeech":890,"definition":891,"exampleSentences":892,"isPrimary":858,"meaningOrder":16},"01a1c696-00ef-7314-9eb6-ea9bab22b66f","DETERMINER","Kiambishi cha umiliki cha nafsi ya tatu wingi kinachoonyesha kwamba mtu au kitu ni cha watu wengine wanaozungumziwa; hutumika baada ya nomino za ngeli ya wa-.","Watoto wao wanasoma shule ya msingi.\nWazazi wao wanaishi Mombasa.\nWalimu wao ni wakarimu sana.",{"id":894,"vocabularyWord":895,"displayOrder":21},"01a1c61d-7cd0-7451-9884-ea5e27a6f6f5",{"id":896,"word":897,"frequency":51,"level":10,"language":9,"partsOfSpeech":898,"audio":858},"01a1c61d-5a80-76a3-856a-60a12e938a2f","huyo",[899,903],{"id":900,"partOfSpeech":890,"definition":901,"exampleSentences":902,"isPrimary":877,"meaningOrder":11},"01a1c695-fd80-7ab4-b0bf-7c64347bbd84","Kielezi cha kuonyesha mtu au mnyama mmoja aliyetajwa tayari au aliye karibu na msikilizaji; humaanisha 'yule' aliyetajwa. Hutumika na nomino za ngeli ya A-WA katika umoja, na huja baada ya nomino.","Mtoto huyo anasoma kitabu.\nMwalimu huyo anatufundisha Kiswahili.\nJe, unamjua mwanamke huyo?",{"id":904,"partOfSpeech":874,"definition":905,"exampleSentences":906,"isPrimary":858,"meaningOrder":16},"01a1c695-fd80-7afc-b0bf-7c643515ea9a","Kiwakilishi kinachosimama badala ya mtu mmoja aliyetajwa tayari; humaanisha 'mtu huyo' au 'yule'.","Huyo ni rafiki yangu.\nHuyo anatoka Kenya.\nHuyo ndiye mwalimu wetu.",{"id":908,"vocabularyWord":909,"displayOrder":26},"01a1c61d-7cd0-7481-9884-ea5e28659e7e",{"id":910,"word":911,"frequency":51,"level":10,"language":9,"partsOfSpeech":912,"audio":858},"01a1c61d-5a71-7804-9ec3-b866a334376b","hao",[913,917],{"id":914,"partOfSpeech":890,"definition":915,"exampleSentences":916,"isPrimary":877,"meaningOrder":11},"01a1c695-fd7f-7684-a052-4e514d14ec03","Neno la kuonyesha watu au viumbe wengi waliotajwa tayari au wanaojulikana na msemaji na msikilizaji; huwekwa baada ya nomino ya wingi ya ngeli ya wa-, kwa mfano 'watoto hao' (watoto wale waliotajwa).","Watoto hao wanasoma shuleni.\nWanafunzi hao ni marafiki zangu.\nNilikutana na wageni hao jana sokoni.",{"id":918,"partOfSpeech":874,"definition":919,"exampleSentences":920,"isPrimary":858,"meaningOrder":16},"01a1c695-fd7f-76cc-a052-4e514dc223bb","Kiwakilishi kinachoonyesha watu wengi waliotajwa tayari au wanaojulikana, kinachosimama mahali pa jina lao; humaanisha 'watu hao' au 'wale'.","Hao ni walimu wetu.\nHao wanakuja kesho asubuhi.\nUnawajua hao?",{"id":922,"vocabularyWord":923,"displayOrder":31},"01a1c61d-7cd0-74a1-9884-ea5e290494b2",{"id":924,"word":925,"frequency":46,"level":181,"language":9,"partsOfSpeech":926,"audio":858},"01a1c61d-5c13-7698-8086-38dab8b03d4d","huo",[927,931],{"id":928,"partOfSpeech":890,"definition":929,"exampleSentences":930,"isPrimary":877,"meaningOrder":11},"01a1c696-00f2-7587-b977-dfccb497ff03","Kielezi cha kuonyesha kinachotumiwa baada ya nomino ya ngeli ya U-\u002FI- (umoja) kuonyesha kitu kilichotajwa tayari au kilichopo karibu na msikilizaji. Maana yake ni 'huyo' au 'ule' kwa vitu vya ngeli hiyo, kama vile mti, mlango, wimbo.","Mti huo ni mrefu sana.\nMlango huo umefungwa tangu jana.\nWimbo huo unapendwa na watoto wengi.",{"id":932,"partOfSpeech":874,"definition":933,"exampleSentences":934,"isPrimary":858,"meaningOrder":16},"01a1c696-00f2-75db-b977-dfccb4eb02f1","Kiwakilishi cha kuonyesha kinachosimama badala ya kitu cha ngeli ya U-\u002FI- (umoja) kilichotajwa tayari, kikimaanisha 'huo ule' au 'jambo hilo'.","Huo ndio ukweli wenyewe.\nUmeniuliza kuhusu mkate; huo ni wa jana.\nHuo ni mpira wangu, naomba uurudishe.",{"id":936,"vocabularyWord":937,"displayOrder":36},"01a1c61d-7cd0-74bd-9884-ea5e292a242f",{"id":938,"word":939,"frequency":56,"level":10,"language":9,"partsOfSpeech":940,"audio":858},"01a1c61d-5a7b-7731-8fc9-f9d582e84a1e","hiyo",[941,945],{"id":942,"partOfSpeech":890,"definition":943,"exampleSentences":944,"isPrimary":877,"meaningOrder":11},"01a1c695-fd80-7480-b0bf-7c642ff79b4c","Kiashiria cha kurejelea kinachotumiwa baada ya nomino ya ngeli ya N (nyumba, meza) au ya ngeli ya U-I wingi (miti, mito) kuonyesha kitu kilichotajwa tayari au kilicho karibu na msikilizaji; humaanisha 'huo\u002File' kwa kitu hicho.","Nyumba hiyo ni kubwa sana.\nMiti hiyo ni mirefu.\nNataka kununua meza hiyo.",{"id":946,"partOfSpeech":874,"definition":947,"exampleSentences":948,"isPrimary":858,"meaningOrder":16},"01a1c695-fd80-74c8-b0bf-7c643030df91","Kiwakilishi cha kuonyesha kinachosimama badala ya kitu, wazo au jambo lililotajwa tayari; humaanisha 'hicho' au 'jambo hilo'.","Hiyo ni kweli.\nHiyo ni zawadi yangu kutoka kwa baba.\nHiyo ni nini mezani?",{"id":950,"vocabularyWord":951,"displayOrder":41},"01a1c61d-7cd0-74dd-9884-ea5e2a0333a3",{"id":952,"word":953,"frequency":46,"level":181,"language":9,"partsOfSpeech":954,"audio":858},"01a1c61d-5c0d-73ce-b6f4-8a3630a0c83d","hicho",[955,959],{"id":956,"partOfSpeech":890,"definition":957,"exampleSentences":958,"isPrimary":877,"meaningOrder":11},"01a1c696-00f1-7db3-8bc5-6cb8b4045b8a","Kielezi cha kuonyesha kinachotumiwa pamoja na nomino ya ngeli ya KI-VI katika umoja, kwa kitu kilicho karibu na msikilizaji au kilichokwisha tajwa; humaanisha 'kile ulicho nacho' au 'kilichotajwa'.","Kitabu hicho ni cha mwalimu wetu.\nNipe kikombe hicho, tafadhali.\nChakula hicho kilipikwa jana jioni.",{"id":960,"partOfSpeech":874,"definition":961,"exampleSentences":962,"isPrimary":858,"meaningOrder":16},"01a1c696-00f1-7df7-8bc5-6cb8b4a8c134","Kiwakilishi cha kuonyesha kinachosimama badala ya nomino ya ngeli ya KI-VI katika umoja, kinaporejelea kitu au jambo lililotajwa au lililo karibu na msikilizaji.","Hicho ni kiti cha babu yangu.\nHicho ndicho ninachokitaka.\nHicho kimeharibika, hakifai tena.",{"id":964,"vocabularyWord":965,"displayOrder":46},"01a1c61d-7cd0-74fd-9884-ea5e2abb0de6",{"id":966,"word":967,"frequency":51,"level":181,"language":9,"partsOfSpeech":968,"audio":858},"01a1c61d-5c0f-7695-a6e4-067105af7223","hivyo",[969,974],{"id":970,"partOfSpeech":971,"definition":972,"exampleSentences":973,"isPrimary":877,"meaningOrder":11},"01a1c696-00f2-7087-b977-dfccb12a1d65","ADVERB","Kwa namna hiyo; kwa jinsi hiyo iliyotajwa au kuonyeshwa.","Usiseme hivyo, utamuumiza rafiki yako.\nMama alinionyesha jinsi ya kupika, nami nikafanya hivyo.\nKama unataka kufaulu, fanya hivyo kila siku.",{"id":975,"partOfSpeech":976,"definition":977,"exampleSentences":978,"isPrimary":858,"meaningOrder":16},"01a1c696-00f2-70d7-b977-dfccb1e4aaaf","CONJUNCTION","Neno linalotumika kuonyesha matokeo ya jambo lililotajwa; kwa sababu hiyo, basi.","Mvua ilinyesha sana, hivyo hatukwenda sokoni.\nAlikuwa mgonjwa, hivyo alikaa nyumbani siku nzima.\nBarabara imefungwa, hivyo tutapita njia nyingine.",{"id":980,"vocabularyWord":981,"displayOrder":51},"01a1c61d-7cd0-7519-9884-ea5e2b68fc3a",{"id":982,"word":983,"frequency":51,"level":181,"language":9,"partsOfSpeech":984,"audio":858},"01a1c61d-5c0e-7757-bc83-13275c2644fa","hilo",[985,989],{"id":986,"partOfSpeech":890,"definition":987,"exampleSentences":988,"isPrimary":877,"meaningOrder":11},"01a1c696-00f1-7eeb-8bc5-6cb8b4b694b3","Kielezi cha kuonyesha kinachotumika pamoja na nomino ya ngeli ya JI\u002FMA (umoja) kuonyesha kitu au jambo lililotajwa tayari au lililo karibu na msikilizaji; humaanisha 'huyo' au 'ile' kwa kitu hicho.","Gari hilo ni la baba yangu.\nJambo hilo linanisumbua sana.\nNipe embe hilo, tafadhali.",{"id":990,"partOfSpeech":874,"definition":991,"exampleSentences":992,"isPrimary":858,"meaningOrder":16},"01a1c696-00f1-7f33-8bc5-6cb8b4c35f6d","Kiwakilishi cha kuonyesha kinachosimama badala ya nomino ya ngeli ya JI\u002FMA (umoja) iliyotajwa tayari; humaanisha kitu au jambo hilo lililotajwa.","Hilo ni kweli kabisa.\nHilo halikuwa rahisi kwangu.\nSikujua hilo kabla ya leo.",{"id":994,"vocabularyWord":995,"displayOrder":56},"01a1c61d-7cd0-7535-9884-ea5e2c38f69c",{"id":996,"word":997,"frequency":51,"level":181,"language":9,"partsOfSpeech":998,"audio":858},"01a1c61d-5c0c-740a-803c-dd8fd307849c","hayo",[999,1003],{"id":1000,"partOfSpeech":890,"definition":1001,"exampleSentences":1002,"isPrimary":877,"meaningOrder":11},"01a1c696-00f1-7c77-8bc5-6cb8b314316e","Kielezi cha kuonyesha cha rejeo kinachotumiwa na nomino za ngeli ya MA (wingi) kumaanisha vitu ambavyo tayari vimetajwa au vinajulikana na wasemaji, k.m. 'yale' kwa maana ya 'hayo uliyoyataja'.","Matunda hayo ni matamu sana.\nNataka kununua maembe hayo uliyoyaona sokoni.\nMajina hayo yote ni ya wanafunzi wa darasa letu.",{"id":1004,"partOfSpeech":874,"definition":1005,"exampleSentences":1006,"isPrimary":858,"meaningOrder":16},"01a1c696-00f1-7cbf-8bc5-6cb8b37ec9f5","Kiwakilishi cha kuonyesha kinachosimama badala ya mambo, vitu au maneno yaliyotajwa tayari; humaanisha 'mambo hayo' au 'vitu hivyo'.","Hayo ndiyo niliyotaka kukueleza leo.\nUsijali kuhusu hayo, nitayashughulikia mimi.\nBaada ya hayo, wageni waliondoka nyumbani.",{"id":1008,"vocabularyWord":1009,"displayOrder":61},"01a1c61d-7cd0-7551-9884-ea5e2c69be48",{"id":1010,"word":1011,"frequency":51,"level":181,"language":9,"partsOfSpeech":1012,"audio":858},"01a1c61d-5c10-76a1-ad05-7e6be7609f3c","hizo",[1013,1017],{"id":1014,"partOfSpeech":890,"definition":1015,"exampleSentences":1016,"isPrimary":877,"meaningOrder":11},"01a1c696-00f2-71cb-b977-dfccb28021f8","Kielezi cha kuonyesha kinachotumiwa na nomino za wingi za ngeli ya N (ngeli ya 10) kumaanisha vitu vilivyotajwa tayari au vilivyo karibu na msikilizaji; humaanisha 'zile ulizozitaja' au 'hizo'. Hutumika baada ya nomino, kwa mfano: nyumba hizo, ndizi hizo.","Nyumba hizo ni za zamani sana.\nNaomba unipe kalamu hizo mezani.\nNdizi hizo ulizonunua jana zimeiva.",{"id":1018,"partOfSpeech":874,"definition":1019,"exampleSentences":1020,"isPrimary":858,"meaningOrder":16},"01a1c696-00f2-7213-b977-dfccb2e8867e","Kiwakilishi cha kuonyesha kinachosimama peke yake badala ya nomino za wingi za ngeli ya N zilizotajwa tayari; humaanisha 'hizo' au 'vile ulivyovitaja'.","Hizo ni zangu, usizichukue.\nHizo ndizo nilizokuwa nikizitafuta tangu asubuhi.\nHizo zimeharibika, hazifai tena.",[],null,[1024,1033,1039,1046,1052,1059],{"@id":1025,"@type":1026,"id":1027,"grammarPage":1028,"title":1029,"instructions":1030,"displayOrder":859,"type":1031,"questionCount":66,"blankCount":66,"isCompleted":858,"ogImageUrl":1032},"\u002Fapi\u002Fgrammar_exercises\u002F01a1c61d-56bd-7064-bc9c-d8607ad38a4c","GrammarExercise","01a1c61d-56bd-7064-bc9c-d8607ad38a4c","\u002Fapi\u002Fgrammar_pages\u002F01a1c61d-299f-7b79-b666-06bdead8bee0","Kurejelea watu na vitu vilivyotajwa","Chagua kiwakilishi kinachorejelea mtu au kitu kilichotajwa na kupatana na kitenzi.","word_select","\u002Fuploads\u002Fimages\u002Fgpimg_7317b933-aeed-46c0-9289-58feac59d21d_hero.webp?v=1794325173",{"@id":1034,"@type":1026,"id":1035,"grammarPage":1028,"title":1036,"instructions":1037,"displayOrder":11,"type":1031,"questionCount":66,"blankCount":66,"isCompleted":858,"ogImageUrl":1038},"\u002Fapi\u002Fgrammar_exercises\u002F01a1c61d-56d2-7858-850f-bcde2db745c9","01a1c61d-56d2-7858-850f-bcde2db745c9","Kutambua rejea na kuondoa utata","Soma muktadha, kisha chagua jibu linaloonyesha rejea iliyokusudiwa kwa uwazi.","\u002Fuploads\u002Fimages\u002Fgpimg_b041634d-e9a0-466a-88d3-a2f642bede4d_hero.webp?v=1794325173",{"@id":1040,"@type":1026,"id":1041,"grammarPage":1028,"title":1042,"instructions":1043,"displayOrder":16,"type":1044,"questionCount":46,"blankCount":859,"isCompleted":858,"ogImageUrl":1045},"\u002Fapi\u002Fgrammar_exercises\u002F01a1c61d-56ea-7146-8d63-bd5094623b50","01a1c61d-56ea-7146-8d63-bd5094623b50","Rejea za vitu na upatanisho wake","Tafuta neno moja lenye kosa katika kila swali, kisha uchague marekebisho yake.","find_and_fix","\u002Fuploads\u002Fimages\u002Fgpimg_b91ea88c-b253-4f4a-b473-6faf295762d7_hero.webp?v=1794325174",{"@id":1047,"@type":1026,"id":1048,"grammarPage":1028,"title":1049,"instructions":1050,"displayOrder":21,"type":1044,"questionCount":46,"blankCount":859,"isCompleted":858,"ogImageUrl":1051},"\u002Fapi\u002Fgrammar_exercises\u002F01a1c61d-56f2-7d67-9cd6-0242fbd987d8","01a1c61d-56f2-7d67-9cd6-0242fbd987d8","Rejea za watu, maji na matukio","Soma sentensi, tafuta neno moja lenye kosa, kisha uchague marekebisho yanayopatana na sentensi.","\u002Fuploads\u002Fimages\u002Fgpimg_3321afd5-1160-4010-84dd-314c72e456d0_hero.webp?v=1794325174",{"@id":1053,"@type":1026,"id":1054,"grammarPage":1028,"title":1055,"instructions":1056,"displayOrder":26,"type":1057,"questionCount":26,"blankCount":859,"isCompleted":858,"ogImageUrl":1058},"\u002Fapi\u002Fgrammar_exercises\u002F01a1c61d-56fa-7cfc-9943-ad35d273a534","01a1c61d-56fa-7cfc-9943-ad35d273a534","Viwakilishi: idadi, ngeli na nafasi ya nomino","Gusa kipande, kisha uguse safu inayofaa. Weka kila kipande katika safu moja.","word_sort","\u002Fuploads\u002Fimages\u002Fgpimg_897dbe1c-efff-4569-a77b-0817617fb2c8_hero.webp?v=1794325174",{"@id":1060,"@type":1026,"id":1061,"grammarPage":1028,"title":1062,"instructions":1063,"displayOrder":31,"type":1057,"questionCount":26,"blankCount":859,"isCompleted":858,"ogImageUrl":1064},"\u002Fapi\u002Fgrammar_exercises\u002F01a1c61d-5700-74a9-ba66-0d6078499763","01a1c61d-5700-74a9-ba66-0d6078499763","Kutafsiri rejea kwa kutumia muktadha","Soma muktadha wa kila ubao. Gusa kipande, kisha uguse safu inayoeleza rejea au matumizi yake.","\u002Fuploads\u002Fimages\u002Fgpimg_92e6f7a9-7050-4822-a658-88f3563feead_hero.webp?v=1794325174",{"id":1027,"grammarPage":1028,"title":1029,"instructions":1030,"seoTitle":1066,"seoDescription":1067,"displayOrder":859,"type":1031,"questions":1068,"ogImageUrl":1032},"Viwakilishi vya kurejelea: chagua umbo","Fanya mazoezi ya viwakilishi vya kurejelea kwa kuchagua majibu katika sentensi kuhusu watu, miti, matunda na vifaa, ukizingatia ngeli na upatanisho.",[1069],{"id":1070,"sentenceTemplate":1071,"displayOrder":859,"explanation":1072,"exampleSentence":1073,"blanks":1074},"01a1c61d-56bd-722c-bc9c-d8607cccd379","Mwanafunzi mmoja amebaki darasani. __1__ anamalizia kazi yake.","Mwanafunzi mmoja ni mtu mmoja, hivyo huyo hupatana na anamalizia. Hao ni kwa watu wengi; huo haupatani na mtu huyu.","Nilimwita dereva. Huyo anajua njia ya hospitali.",[1075],{"id":1076,"blankNumber":11,"options":1077},"01a1c61d-56bd-71dc-bc9c-d8607bd61f60",[1078,1081,1084],{"id":1079,"optionText":1080,"isCorrect":858,"displayOrder":859},"01a1c61d-56bd-714c-bc9c-d8607b254f9a","Hao",{"id":1082,"optionText":1083,"isCorrect":877,"displayOrder":11},"01a1c61d-56bd-7188-bc9c-d8607b9d3016","Huyo",{"id":1085,"optionText":1086,"isCorrect":858,"displayOrder":16},"01a1c61d-56bd-71b4-bc9c-d8607ba7cae0","Huo",{"html":1088,"toc":1089},"\u003Ch2 id=\"kuunganisha-sentensi-kwa-kurejelea\">\u003Cspan class=\"section-number\" aria-hidden=\"true\">1.\u003C\u002Fspan>Kuunganisha sentensi kwa kurejelea\u003C\u002Fh2>\n\u003Cp>Unaposimulia jambo, unaweza kutumia kiwakilishi badala ya kurudia jina la mtu au kitu. Kiwakilishi hicho humrudisha msomaji kwenye kilichotajwa. Hapa utatumia \u003Cstrong>yeye, wao\u003C\u002Fstrong> na vioneshi kama \u003Cstrong>huyo, hicho, hiyo\u003C\u002Fstrong> kuunganisha sentensi kwa uwazi.\u003C\u002Fp>\n\u003Cdiv class=\"grammar-callout grammar-callout--example\">\u003Cp>Nilinunua kikapu sokoni. \u003Cstrong>Hicho\u003C\u002Fstrong> nitakitumia kubebea matunda.\u003C\u002Fp>\n\u003Cp>\u003Cstrong>Hicho\u003C\u002Fstrong> kinarejelea \u003Cem>kikapu\u003C\u002Fem> kilichotajwa katika sentensi ya kwanza.\u003C\u002Fp>\n\u003C\u002Fdiv>\n\u003Cp>Unapochagua kiwakilishi:\u003C\u002Fp>\n\u003Cul>\n\u003Cli>tambua mtu au kitu kinachorejelewa;\u003C\u002Fli>\n\u003Cli>zingatia umoja, wingi na ngeli;\u003C\u002Fli>\n\u003Cli>hakikisha msomaji anaelewa rejea hiyo.\u003C\u002Fli>\n\u003C\u002Ful>\n\u003Ch2 id=\"kuchagua-umbo-linalofaa\">\u003Cspan class=\"section-number\" aria-hidden=\"true\">2.\u003C\u002Fspan>Kuchagua umbo linalofaa\u003C\u002Fh2>\n\u003Cp>Vioneshi ulivyokwisha kujifunza vinaweza kutumika bila nomino na kuchukua nafasi yake. Umbo lake hutegemea kinachorejelewa, si umbali pekee.\u003C\u002Fp>\n\u003Ctable>\n\u003Cthead>\n\u003Ctr>\n\u003Cth>Kilichotajwa\u003C\u002Fth>\n\u003Cth>Kiwakilishi\u003C\u002Fth>\n\u003Cth>Mfano wa kurejelea\u003C\u002Fth>\n\u003C\u002Ftr>\n\u003C\u002Fthead>\n\u003Ctbody>\u003Ctr>\n\u003Ctd>mwanafunzi\u003C\u002Ftd>\n\u003Ctd>\u003Cstrong>huyo\u003C\u002Fstrong>\u003C\u002Ftd>\n\u003Ctd>Huyo anasoma hapa.\u003C\u002Ftd>\n\u003C\u002Ftr>\n\u003Ctr>\n\u003Ctd>wanafunzi\u003C\u002Ftd>\n\u003Ctd>\u003Cstrong>hao\u003C\u002Fstrong>\u003C\u002Ftd>\n\u003Ctd>Hao wanasoma hapa.\u003C\u002Ftd>\n\u003C\u002Ftr>\n\u003Ctr>\n\u003Ctd>mti\u003C\u002Ftd>\n\u003Ctd>\u003Cstrong>huo\u003C\u002Fstrong>\u003C\u002Ftd>\n\u003Ctd>Huo umeanguka.\u003C\u002Ftd>\n\u003C\u002Ftr>\n\u003Ctr>\n\u003Ctd>miti\u003C\u002Ftd>\n\u003Ctd>\u003Cstrong>hiyo\u003C\u002Fstrong>\u003C\u002Ftd>\n\u003Ctd>Hiyo imeanguka.\u003C\u002Ftd>\n\u003C\u002Ftr>\n\u003Ctr>\n\u003Ctd>kikapu\u003C\u002Ftd>\n\u003Ctd>\u003Cstrong>hicho\u003C\u002Fstrong>\u003C\u002Ftd>\n\u003Ctd>Hicho kimejaa.\u003C\u002Ftd>\n\u003C\u002Ftr>\n\u003Ctr>\n\u003Ctd>vikapu\u003C\u002Ftd>\n\u003Ctd>\u003Cstrong>hivyo\u003C\u002Fstrong>\u003C\u002Ftd>\n\u003Ctd>Hivyo vimejaa.\u003C\u002Ftd>\n\u003C\u002Ftr>\n\u003Ctr>\n\u003Ctd>tunda\u003C\u002Ftd>\n\u003Ctd>\u003Cstrong>hilo\u003C\u002Fstrong>\u003C\u002Ftd>\n\u003Ctd>Hilo limeiva.\u003C\u002Ftd>\n\u003C\u002Ftr>\n\u003Ctr>\n\u003Ctd>matunda\u003C\u002Ftd>\n\u003Ctd>\u003Cstrong>hayo\u003C\u002Fstrong>\u003C\u002Ftd>\n\u003Ctd>Hayo yameiva.\u003C\u002Ftd>\n\u003C\u002Ftr>\n\u003Ctr>\n\u003Ctd>barua\u003C\u002Ftd>\n\u003Ctd>\u003Cstrong>hiyo\u003C\u002Fstrong>\u003C\u002Ftd>\n\u003Ctd>Hiyo imefika.\u003C\u002Ftd>\n\u003C\u002Ftr>\n\u003Ctr>\n\u003Ctd>barua nyingi\u003C\u002Ftd>\n\u003Ctd>\u003Cstrong>hizo\u003C\u002Fstrong>\u003C\u002Ftd>\n\u003Ctd>Hizo zimefika.\u003C\u002Ftd>\n\u003C\u002Ftr>\n\u003C\u002Ftbody>\u003C\u002Ftable>\n\u003Cp>Kiwakilishi na kitenzi hupatana na kinachorejelewa: kikapu → \u003Cstrong>hicho kimejaa\u003C\u002Fstrong>; vikapu → \u003Cstrong>hivyo vimejaa\u003C\u002Fstrong>.\u003C\u002Fp>\n\u003Cdiv class=\"grammar-callout grammar-callout--note\">\u003Cp>Umbo \u003Cstrong>hiyo\u003C\u002Fstrong> linaweza kurejelea nomino tofauti: \u003Cem>miti\u003C\u002Fem> au \u003Cem>barua moja\u003C\u002Fem>, kwa mfano. Tafuta kilichotajwa katika muktadha; umbo la kiwakilishi peke yake halitoshi.\u003C\u002Fp>\n\u003C\u002Fdiv>\n\u003Cp>Linganisha matumizi haya:\u003C\u002Fp>\n\u003Cul>\n\u003Cli>Nimeona \u003Cstrong>kikapu hicho\u003C\u002Fstrong>. — Nomino \u003Cem>kikapu\u003C\u002Fem> imetajwa pamoja na kioneshi.\u003C\u002Fli>\n\u003Cli>Nimeona \u003Cstrong>hicho\u003C\u002Fstrong>. — Kioneshi kimesimama badala ya nomino inayojulikana katika muktadha.\u003C\u002Fli>\n\u003C\u002Ful>\n\u003Ch2 id=\"kurejelea-watu-kwa-yeye-na-wao\">\u003Cspan class=\"section-number\" aria-hidden=\"true\">3.\u003C\u002Fspan>Kurejelea watu kwa yeye na wao\u003C\u002Fh2>\n\u003Cp>Kwa mtu mmoja aliyetajwa, unaweza kutumia \u003Cstrong>yeye\u003C\u002Fstrong>. Kwa watu zaidi ya mmoja, unaweza kutumia \u003Cstrong>wao\u003C\u002Fstrong>. Maumbo haya hayatofautishi mwanamume na mwanamke.\u003C\u002Fp>\n\u003Cdiv class=\"grammar-callout grammar-callout--example\">\u003Cp>Asha amefika. \u003Cstrong>Yeye\u003C\u002Fstrong> ndiye atakayefungua mkutano.\u003C\u002Fp>\n\u003Cp>Wageni wamefika. \u003Cstrong>Wao\u003C\u002Fstrong> watakaa katika chumba kikubwa.\u003C\u002Fp>\n\u003C\u002Fdiv>\n\u003Cp>Si lazima utumie kiwakilishi huru kila mara. Kiambishi cha kiima katika kitenzi kinaweza kuonyesha anayeendelea kuzungumziwa:\u003C\u002Fp>\n\u003Cp>\u003Cstrong>Asha amefika. Ameleta vitabu.\u003C\u002Fstrong>\u003C\u002Fp>\n\u003Cp>Hapa \u003Cstrong>a-\u003C\u002Fstrong> katika \u003Cem>ameleta\u003C\u002Fem> inarejelea Asha. Kutumia \u003Cstrong>yeye\u003C\u002Fstrong> kunaweza kuongeza msisitizo au kuonyesha tofauti:\u003C\u002Fp>\n\u003Cp>\u003Cstrong>Asha amefika, lakini Juma bado. Yeye atafika kesho.\u003C\u002Fstrong>\u003C\u002Fp>\n\u003Cp>Katika muktadha huu, \u003Cstrong>yeye\u003C\u002Fstrong> inarejelea Juma.\u003C\u002Fp>\n\u003Cp>Unaweza pia kurejelea mtu kwa \u003Cstrong>huyo\u003C\u002Fstrong>, au watu kwa \u003Cstrong>hao\u003C\u002Fstrong>. Maumbo hayo yanamtambulisha mtu au kundi linalozungumziwa:\u003C\u002Fp>\n\u003Cp>\u003Cstrong>Nilizungumza na mwanafunzi mpya. Huyo anahitaji kitabu.\u003C\u002Fstrong>\u003C\u002Fp>\n\u003Ch2 id=\"kurejelea-jambo-zima\">\u003Cspan class=\"section-number\" aria-hidden=\"true\">4.\u003C\u002Fspan>Kurejelea jambo zima\u003C\u002Fh2>\n\u003Cp>Wakati mwingine kiwakilishi hakirejelei nomino moja, bali jambo lililoelezwa. \u003Cstrong>Hilo\u003C\u002Fstrong> hutumiwa kurejelea jambo kama hilo.\u003C\u002Fp>\n\u003Cdiv class=\"grammar-callout grammar-callout--example\">\u003Cp>Maji hayatapatikana kesho. \u003Cstrong>Hilo\u003C\u002Fstrong> litatuletea shida.\u003C\u002Fp>\n\u003Cp>\u003Cstrong>Hilo\u003C\u002Fstrong> halirejelei \u003Cem>maji\u003C\u002Fem> yenyewe. Linarejelea jambo la kutopatikana kwa maji kesho.\u003C\u002Fp>\n\u003C\u002Fdiv>\n\u003Cp>Linganisha na rejea ya moja kwa moja kwa nomino:\u003C\u002Fp>\n\u003Cp>\u003Cstrong>Nimeweka maji kwenye chupa. Hayo ni ya kunywa.\u003C\u002Fstrong>\u003C\u002Fp>\n\u003Cp>Hapa \u003Cstrong>hayo\u003C\u002Fstrong> inarejelea \u003Cem>maji\u003C\u002Fem>. Kwa hiyo, chagua umbo kulingana na unachotaka kurejelea: kitu kilichotajwa au jambo zima.\u003C\u002Fp>\n\u003Ch2 id=\"kuhakikisha-rejea-iko-wazi\">\u003Cspan class=\"section-number\" aria-hidden=\"true\">5.\u003C\u002Fspan>Kuhakikisha rejea iko wazi\u003C\u002Fh2>\n\u003Cp>Usichague kiwakilishi kwa kuangalia neno la mwisho tu. Angalia maana ya sentensi na kile unachotaka kusema.\u003C\u002Fp>\n\u003Cdiv class=\"grammar-callout grammar-callout--warning\">\u003Cp>\u003Cstrong>Asha alikutana na Neema. Yeye alikuwa na haraka.\u003C\u002Fstrong>\u003C\u002Fp>\n\u003Cp>Bila maelezo zaidi, hatujui kama mwenye haraka alikuwa Asha au Neema. Ikiwa unamaanisha Neema, andika:\u003C\u002Fp>\n\u003Cp>\u003Cstrong>Asha alikutana na Neema. Neema alikuwa na haraka.\u003C\u002Fstrong>\u003C\u002Fp>\n\u003Cp>Kurudia jina ni bora kuliko kutumia kiwakilishi kisichoeleweka.\u003C\u002Fp>\n\u003C\u002Fdiv>\n\u003Cp>Kabla ya kuendelea na sentensi inayofuata:\u003C\u002Fp>\n\u003Col>\n\u003Cli>Tafuta kinachorejelewa.\u003C\u002Fli>\n\u003Cli>Chagua kiwakilishi kinachofaa: \u003Cstrong>yeye\u002Fwao\u003C\u002Fstrong> kwa watu, au kioneshi kinachopatana na nomino.\u003C\u002Fli>\n\u003Cli>Hakiki upatanisho wa kitenzi: \u003Cstrong>hicho kimefika\u003C\u002Fstrong>, \u003Cstrong>hivyo vimefika\u003C\u002Fstrong>.\u003C\u002Fli>\n\u003Cli>Ikiwa rejea haiko wazi, rudia jina au nomino.\u003C\u002Fli>\n\u003C\u002Fol>\n\u003Cp>Kumbuka: kiwakilishi hupunguza marudio, lakini \u003Cstrong>uwazi wa maana\u003C\u002Fstrong> ndio muhimu zaidi.\u003C\u002Fp>\n",[1090,1094,1098,1102,1106],{"id":1091,"text":1092,"depth":16,"number":1093},"kuunganisha-sentensi-kwa-kurejelea","Kuunganisha sentensi kwa kurejelea","1",{"id":1095,"text":1096,"depth":16,"number":1097},"kuchagua-umbo-linalofaa","Kuchagua umbo linalofaa","2",{"id":1099,"text":1100,"depth":16,"number":1101},"kurejelea-watu-kwa-yeye-na-wao","Kurejelea watu kwa yeye na wao","3",{"id":1103,"text":1104,"depth":16,"number":1105},"kurejelea-jambo-zima","Kurejelea jambo zima","4",{"id":1107,"text":1108,"depth":16,"number":1109},"kuhakikisha-rejea-iko-wazi","Kuhakikisha rejea iko wazi","5"]