[{"data":1,"prerenderedAt":-1},["ShallowReactive",2],{"grammar-page-sw-wakati-uliopita-kwa-li":3,"grammar-exercises-by-page-01a1c61d-29af-75ee-9338-838807215d7e":22,"exercise-list-path-sw-none":65},{"id":4,"title":5,"slug":6,"seoDescription":7,"content":8,"language":9,"level":10,"displayOrder":11,"grammarTopics":12,"createdAt":18,"updatedAt":19,"totalExercises":17,"vocabularyLists":20,"readyImages":21},"01a1c61d-29af-75ee-9338-838807215d7e","Wakati uliopita kwa -li-","wakati-uliopita-kwa-li","Jifunze kutumia -li- kueleza matendo ya wakati uliopita, kuunda sentensi na maswali, na kutumia -ku- kukanusha kwa mifano ya maisha ya kila siku.","Unapotaka kusema jambo lilifanyika kabla ya sasa, tumia **-li-**: Jana nilipika wali. Utajifunza kuunda sentensi na maswali ya wakati uliopita, na kusema jambo halikufanyika.\n\n## 1. Kueleza jambo la wakati uliopita\n\n**-li-** huonyesha wakati uliopita. Unaweza kueleza jambo la jana, wiki iliyopita au zamani.\n\n:::example\n- Jana **nilipika** wali.\n- Wiki iliyopita Asha **alisafiri** kwenda Tanga.\n- Zamani **tuliishi** kijijini.\n:::\n\nSi lazima utaje wakati katika kila sentensi. Wakati unaweza kueleweka kutokana na mazungumzo.\n\n## 2. Kuunda kitenzi chenye -li-\n\nWeka **-li-** baada ya kiambishi cha kiima: sehemu inayoonyesha anayefanya kitendo.\n\nKwa mfano, uchanganuzi wa **nilisoma** ni **ni-li-soma**. Katika sentensi, andika kitenzi kama neno moja.\n\n| Kiima | Kiambishi cha kiima | Mfano wa wakati uliopita |\n| --- | --- | --- |\n| mimi | ni- | **nilisoma** |\n| wewe | u- | **ulisoma** |\n| yeye | a- | **alisoma** |\n| sisi | tu- | **tulisoma** |\n| ninyi | m- | **mlisoma** |\n| wao | wa- | **walisoma** |\n\nUnaweza kusema **Mimi nilisoma** au **Nilisoma**. Kiambishi **ni-** tayari kinaonyesha kwamba unazungumza kuhusu wewe mwenyewe.\n\nKwa vitu, tumia kiambishi cha ngeli inayofaa:\n\n- Kitabu **kilianguka**.\n- Vitabu **vilianguka**.\n\n## 3. Vitenzi vya kuangalia kwa makini\n\nVitenzi vifupi kama **kula**, **kunywa** na **kuja** huhifadhi **ku-** baada ya **-li-**.\n\n| Kitenzi | Mfano |\n| --- | --- |\n| kula | Jana **nilikula** wali. |\n| kunywa | Baada ya kazi **tulikunywa** maji. |\n| kuja | Juma **alikuja** asubuhi. |\n| kuwa | Jana **nilikuwa** nyumbani. |\n\nKwa vitenzi kama **kusoma** na **kupika**, usiweke **ku-** baada ya **-li-**: **nilisoma**, **nilipika**.\n\nVitenzi visivyoishia kwa **-a** huhifadhi kiishio chao:\n\n- kurudi → **alirudi**\n- kufikiri → **alifikiri**\n\n:::warning\nKwa kitenzi **kula**, tumia **nilikula**, si *nilila*.\n\nKwa kitenzi **kusoma**, tumia **nilisoma**, si *nilikusoma*, ikiwa unamaanisha kwamba ulisoma kitabu. **Nilikusoma** linaweza kuwa na maana nyingine: hapa **-ku-** humrejelea mtu unayezungumza naye.\n:::\n\n## 4. Kukanusha wakati uliopita\n\nUnaposema kwamba kitendo hakikufanyika, usitumie **-li-**. Tumia kiambishi cha kiima cha ukanushi pamoja na **-ku-**.\n\n| Kiima | Kitendo kilifanyika | Kitendo hakikufanyika |\n| --- | --- | --- |\n| mimi | nilisoma | **sikusoma** |\n| wewe | ulisoma | **hukusoma** |\n| yeye | alisoma | **hakusoma** |\n| sisi | tulisoma | **hatukusoma** |\n| ninyi | mlisoma | **hamkusoma** |\n| wao | walisoma | **hawakusoma** |\n\nKiishio cha kitenzi hakibadiliki: **nilipika → sikupika**, **alirudi → hakurudi**.\n\nKwa vitenzi vifupi, usirudie **ku**:\n\n- **nilikula → sikula**\n- **tulikunywa → hatukunywa**\n- **alikuja → hakuja**\n- **nilikuwa → sikuwa**\n\n:::note\nKatika **sikula**, **ku-** ni alama ya ukanushi wa wakati uliopita. Usiongeze **ku-** nyingine: sema **Jana sikula wali**, si *Jana sikukula wali*.\n:::\n\n## 5. Kuuliza kuhusu wakati uliopita\n\nKatika swali, kitenzi chenye **-li-** hakihitaji kubadilika. Unaweza kutumia **je**, au maneno kama **lini**, **wapi** na **nini**.\n\n:::example\n**Swali:** Je, ulifanya kazi jana?\n\n**Jibu:** Ndiyo, **nilifanya** kazi jana.\n\n**Swali:** Asha alifika lini?\n\n**Jibu:** **Alifika** jana jioni.\n\n**Swali:** Mlikula wapi?\n\n**Jibu:** **Tulikula** nyumbani.\n\n**Swali:** Je, Juma alikuja?\n\n**Jibu:** Hapana, **hakuja**.\n:::\n\n## 6. Kumbuka hatua hizi\n\n1. Chagua kiambishi kinacholingana na kiima: **ni-**, **u-**, **a-** au kingine kinachofaa.\n2. Kwa jambo lililofanyika, tumia **-li-**: **tulipika**.\n3. Angalia vitenzi vifupi: **tulikula**, **tulikuja**.\n4. Kwa jambo ambalo halikufanyika, tumia ukanushi wenye **-ku-**: **hatukupika**, **hatukula**, **hatukuja**.\n\n**Jana tulipika wali, lakini hatukupika nyama.**","sw","A2",45,[13],{"id":14,"name":5,"level":10,"language":9,"isCompleted":15,"completionPercentage":16,"totalExercises":17,"completedExercises":16},"01a1c61d-25cc-7ab4-9029-f6ef1d77f69d",false,0,5,"2026-11-10T15:39:22+00:00","2026-11-10T17:57:01+00:00",[],[],[23,33,41,50,58],{"@id":24,"@type":25,"id":26,"grammarPage":27,"title":28,"instructions":29,"displayOrder":16,"type":30,"questionCount":31,"blankCount":31,"isCompleted":15,"ogImageUrl":32},"\u002Fapi\u002Fgrammar_exercises\u002F01a1c61d-57cc-7220-ba62-810970d5f17b","GrammarExercise","01a1c61d-57cc-7220-ba62-810970d5f17b","\u002Fapi\u002Fgrammar_pages\u002F01a1c61d-29af-75ee-9338-838807215d7e","Vitendo vilivyofanyika zamani","Chagua kitenzi sahihi cha wakati uliopita kinacholingana na kiima na muktadha.","word_select",12,"\u002Fuploads\u002Fimages\u002Fgpimg_196a395c-2470-4865-967e-71b4c68a6940_hero.webp?v=1794325174",{"@id":34,"@type":25,"id":35,"grammarPage":27,"title":36,"instructions":37,"displayOrder":38,"type":30,"questionCount":31,"blankCount":39,"isCompleted":15,"ogImageUrl":40},"\u002Fapi\u002Fgrammar_exercises\u002F01a1c61d-57de-7b90-a260-989b604d5763","01a1c61d-57de-7b90-a260-989b604d5763","Kusema jambo halikufanyika","Chagua kitenzi sahihi cha wakati uliopita, cha kukubali au kukanusha kulingana na muktadha. Katika maswali yenye nafasi mbili, zingatia uhusiano wa sehemu hizo.",1,15,"\u002Fuploads\u002Fimages\u002Fgpimg_c10887ba-c986-4ef4-8861-47bbe4cd6dd9_hero.webp?v=1794325174",{"@id":42,"@type":25,"id":43,"grammarPage":27,"title":44,"instructions":45,"displayOrder":46,"type":47,"questionCount":48,"blankCount":48,"isCompleted":15,"ogImageUrl":49},"\u002Fapi\u002Fgrammar_exercises\u002F01a1c61d-57f3-7e7a-8175-0e612bc9d6f2","01a1c61d-57f3-7e7a-8175-0e612bc9d6f2","Panga maelezo ya yaliyopita","Panga vipande ili kuunda sentensi sahihi. Kuna maneno ya ziada; usiyatumie. Zingatia herufi kubwa na alama za uakifishaji.",2,"sentence_builder",10,"\u002Fuploads\u002Fimages\u002Fgpimg_bc3533f8-c7e3-4202-8c55-e4eebcfe2f03_hero.webp?v=1794325174",{"@id":51,"@type":25,"id":52,"grammarPage":27,"title":53,"instructions":54,"displayOrder":55,"type":56,"questionCount":17,"blankCount":16,"isCompleted":15,"ogImageUrl":57},"\u002Fapi\u002Fgrammar_exercises\u002F01a1c61d-5801-7d5b-9b0e-f14499a6bd30","01a1c61d-5801-7d5b-9b0e-f14499a6bd30","Tambua kiima katika wakati uliopita","Gusa kipande, kisha gusa kundi la kiima kinacholingana na kitenzi chake.",3,"word_sort","\u002Fuploads\u002Fimages\u002Fgpimg_26da1b91-ea89-4972-b77a-6d8def555002_hero.webp?v=1794325174",{"@id":59,"@type":25,"id":60,"grammarPage":27,"title":61,"instructions":62,"displayOrder":63,"type":56,"questionCount":63,"blankCount":16,"isCompleted":15,"ogImageUrl":64},"\u002Fapi\u002Fgrammar_exercises\u002F01a1c61d-5807-799d-b72b-e2e803cd7fd9","01a1c61d-5807-799d-b72b-e2e803cd7fd9","Chunguza maumbo ya wakati uliopita","Gusa kipande, kisha gusa kundi linalofaa. Fuata msingi wa kupanga ulioelezwa katika kila ubao.",4,"\u002Fuploads\u002Fimages\u002Fgpimg_d5524097-b6c1-4b29-837d-3930ae592b85_hero.webp?v=1794325174",null]