[{"data":1,"prerenderedAt":-1},["ShallowReactive",2],{"grammar-page-sw-wakati-uliopo-kwa-na":3,"grammar-exercises-by-page-01a1c61d-29ba-745e-b573-7ca3d594f788":167,"exercise-list-path-sw-none":210},{"id":4,"title":5,"slug":6,"seoDescription":7,"content":8,"language":9,"level":10,"displayOrder":11,"grammarTopics":12,"createdAt":18,"updatedAt":19,"totalExercises":17,"vocabularyLists":20,"readyImages":166},"01a1c61d-29ba-745e-b573-7ca3d594f788","Wakati uliopo kwa -na-","wakati-uliopo-kwa-na","Tumia -na- kueleza vitendo vya sasa kwa Kiswahili. Jifunze viambishi vya watu, vitenzi kama kula na kunywa, na namna ya kukanusha wakati uliopo.","Kwa **-na-**, unaweza kusema unafanya nini sasa: **Ninasoma.** Utajifunza kuchagua mwanzo wa kitenzi kulingana na mtu, kutumia vitenzi kama **kula** na **kunywa**, na kukanusha kitendo cha sasa.\n\n## 1. Kueleza kitendo cha sasa\n\nTumia **-na-** kueleza kitendo kinachoendelea sasa.\n\n:::example\n- Mimi **ninasoma** kitabu sasa.\n- Asha **anapika** chakula.\n- Watoto **wanacheza** nje.\n:::\n\nUnaweza pia kutumia **-na-** kwa jambo la kawaida katika maisha yako: **Ninaishi Arusha.** Si lazima kila sentensi iwe na neno **sasa**.\n\n## 2. Kuunda kitenzi chenye -na-\n\nKitenzi kina sehemu hizi: **kiambishi cha mtu + -na- + sehemu ya kitenzi inayobaki baada ya kuondoa ku-**.\n\nKwa mfano, katika **kusoma**, ondoa **ku-**. Unapata **soma**. Kisha: **ni- + -na- + soma → ninasoma**.\n\n*Kiambishi cha mtu* ni sehemu ya mwanzo inayoonyesha anayefanya kitendo.\n\n| Mtu | Kiambishi cha mtu | Mfano |\n| --- | --- | --- |\n| mimi | **ni-** | **ninasoma** |\n| wewe | **u-** | **unasoma** |\n| yeye | **a-** | **anasoma** |\n| sisi | **tu-** | **tunasoma** |\n| ninyi | **m-** | **mnasoma** |\n| wao | **wa-** | **wanasoma** |\n\nAndika kitenzi kama neno moja: **tunasoma**, si *tu na soma*.\n\n:::tip\nSi lazima utaje **mimi**, **wewe** au **yeye** kila mara. **Ninasoma** na **Mimi ninasoma** zote ni sahihi. **Anasoma** inaweza kumhusu mwanamume au mwanamke.\n:::\n\n## 3. Kula, kunywa na vitenzi vingine\n\nKwa vitenzi vingi, unaondoa **ku-** kabla ya kuongeza kiambishi cha mtu na **-na-**. Lakini vitenzi vifupi kama **kula**, **kunywa**, **kuja** na **kufa** hubaki na **ku-** baada ya **-na-**.\n\n| Kitenzi | Umbo la mimi |\n| --- | --- |\n| kusoma | **ninasoma** |\n| kupika | **ninapika** |\n| kufanya | **ninafanya** |\n| kula | **ninakula** |\n| kunywa | **ninakunywa** |\n| kuja | **ninakuja** |\n\n:::example\n- Wewe **unakula** wali.\n- Sisi **tunakunywa** maji.\n- Mama **anakuja** sasa.\n:::\n\n:::warning\nKwa **kula**, sema **ninakula**, si *ninala*. Kwa **kunywa**, sema **ninakunywa**, si *ninanywa*.\n:::\n\n## 4. Kuuliza kuhusu kitendo cha sasa\n\nKatika swali, **-na-** haibadiliki. Unaweza kutumia **nini** kuuliza kuhusu kitendo au kitu.\n\n:::example\n— **Unafanya nini** sasa?\n\n— **Ninapika**.\n\n— Asha **anakunywa nini**?\n\n— **Anakunywa** chai.\n:::\n\n## 5. Kukanusha wakati uliopo\n\nKukanusha ni kusema kwamba kitendo hakifanyiki. Katika maumbo haya, **-na-** huondoka na mwanzo wa kitenzi hubadilika. Kwa vitenzi vinavyoishia kwa **-a**, mwisho hubadilika kuwa **-i**.\n\n| Mtu | Kitendo kinafanyika | Kitendo hakifanyiki |\n| --- | --- | --- |\n| mimi | ninasoma | **sisomi** |\n| wewe | unasoma | **husomi** |\n| yeye | anasoma | **hasomi** |\n| sisi | tunasoma | **hatusomi** |\n| ninyi | mnasoma | **hamsomi** |\n| wao | wanasoma | **hawasomi** |\n\nKwa vitenzi vifupi tulivyoona, **ku-** pia huondoka: **ninakula → sili**, **ninakunywa → sinywi**, **ninakuja → siji**.\n\nVitenzi kama **kusafiri** na **kujibu** havibadilishi herufi ya mwisho: **ninasafiri → sisafiri**, **ninajibu → sijibu**.\n\n:::example\n- **Sisomi** sasa; **ninapika**.\n- Mtoto **hali** wali; **anakula** ndizi.\n- Sisi **hatusafiri** leo.\n:::\n\n## 6. Kumbuka hatua hizi\n\n1. Chagua mwanzo unaolingana na mtu: **ni-**, **u-**, **a-**, **tu-**, **m-** au **wa-**.\n2. Ongeza **-na-**: **unasoma**.\n3. Kwa vitenzi vifupi kama **kula**, hifadhi **ku-**: **unakula**.\n4. Ukikanusha, usitumie **-na-**: **husomi**, **huli**.\n\n**Ninasoma sasa. Sisomi sasa.** Sentensi ya kwanza inasema kitendo kinafanyika; ya pili inasema hakifanyiki.","sw","A1",17,[13],{"id":14,"name":5,"level":10,"language":9,"isCompleted":15,"completionPercentage":16,"totalExercises":17,"completedExercises":16},"01a1c61d-25ab-72f0-abf0-38b7ce3e3732",false,0,6,"2026-11-10T15:39:22+00:00","2026-11-10T17:57:01+00:00",[21],{"id":22,"title":5,"vocabularyListWords":23,"isPublished":36},"01a1c61d-7cd5-7c31-814a-1ac5aede0901",[24,43,54,73,88,108,122,137,147],{"id":25,"vocabularyWord":26,"displayOrder":37},"01a1c61d-7cd5-7c91-814a-1ac5af55039e",{"id":27,"word":28,"frequency":29,"level":10,"language":9,"partsOfSpeech":30,"audio":15},"01a1c61d-5b1f-7ddb-9ec7-90d803b94da1","kusoma",9,[31,38],{"id":32,"partOfSpeech":33,"definition":34,"exampleSentences":35,"isPrimary":36,"meaningOrder":37},"01a1c695-ff34-7831-9b88-f2f029c600e6","VERB","Kutazama maandishi na kuelewa maana yake, kwa mfano kitabu, gazeti au barua.","Ninapenda kusoma kitabu kila jioni.\nBaba anasoma gazeti asubuhi.\nWatoto wanajifunza kusoma na kuandika shuleni.",true,1,{"id":39,"partOfSpeech":33,"definition":40,"exampleSentences":41,"isPrimary":15,"meaningOrder":42},"01a1c695-ff34-7879-9b88-f2f02a991444","Kujifunza masomo shuleni, chuoni au chuo kikuu ili kupata elimu.","Dada yangu anasoma chuo kikuu cha Dar es Salaam.\nNinataka kusoma udaktari baadaye.\nWanafunzi wanasoma kwa bidii kwa ajili ya mtihani.",2,{"id":44,"vocabularyWord":45,"displayOrder":42},"01a1c61d-7cd5-7cc5-814a-1ac5afedd733",{"id":46,"word":47,"frequency":48,"level":10,"language":9,"partsOfSpeech":49,"audio":15},"01a1c61d-5b14-7763-9ad3-bc26b1e2e1da","kupika",8,[50],{"id":51,"partOfSpeech":33,"definition":52,"exampleSentences":53,"isPrimary":36,"meaningOrder":37},"01a1c695-ff33-799f-8cf3-eca8a4d9a794","Kuandaa chakula kwa kukitia kwenye moto au joto ili kiive, kwa mfano kwa kuchemsha, kukaanga au kuoka.","Mama anapenda kupika wali na maharage kila siku.\nLeo tutapika chakula cha jioni pamoja.\nBaba yangu anajua kupika nyama vizuri sana.",{"id":55,"vocabularyWord":56,"displayOrder":72},"01a1c61d-7cd5-7ced-814a-1ac5b0d9eac9",{"id":57,"word":58,"frequency":29,"level":10,"language":9,"partsOfSpeech":59,"audio":15},"01a1c61d-5aa9-743c-bc5e-ee9d9dd53613","kucheza",[60,64,68],{"id":61,"partOfSpeech":33,"definition":62,"exampleSentences":63,"isPrimary":36,"meaningOrder":37},"01a1c695-fd83-78a7-8cd4-8b89072e7bba","Kufanya michezo kwa furaha, hasa watoto, au kushiriki katika mchezo kama mpira.","Watoto wanacheza uwanjani kila jioni.\nNinapenda kucheza mpira wa miguu na marafiki zangu.\nPaka anacheza na mpira wa uzi.",{"id":65,"partOfSpeech":33,"definition":66,"exampleSentences":67,"isPrimary":15,"meaningOrder":42},"01a1c695-fd83-78eb-8cd4-8b8908211bd6","Kusogeza mwili kwa mpangilio wa muziki au ngoma; kudansi.","Wageni wote walicheza harusini hadi usiku.\nDada yangu anajua kucheza ngoma za kienyeji.\nTucheze pamoja muziki ukianza!",{"id":69,"partOfSpeech":33,"definition":70,"exampleSentences":71,"isPrimary":15,"meaningOrder":72},"01a1c695-fd83-792b-8cd4-8b8908cac9b9","Kupiga au kutumia chombo cha muziki, au kuonyesha igizo au mchezo wa kuigiza.","Baba yangu anacheza gitaa vizuri sana.\nMwanamuziki huyo atacheza kinanda kwenye tamasha.",3,{"id":74,"vocabularyWord":75,"displayOrder":87},"01a1c61d-7cd5-7d0d-814a-1ac5b1695d61",{"id":76,"word":77,"frequency":29,"level":10,"language":9,"partsOfSpeech":78,"audio":15},"01a1c61d-5ab5-7562-a98b-fe15b49e4926","kuishi",[79,83],{"id":80,"partOfSpeech":33,"definition":81,"exampleSentences":82,"isPrimary":36,"meaningOrder":37},"01a1c695-fd84-77d3-8834-567e3a5487a3","Kukaa au kuwa na makazi mahali fulani, kama nyumbani, mjini au kijijini.","Ninaishi Nairobi na familia yangu.\nBabu na bibi wanaishi kijijini.\nUnaishi wapi?",{"id":84,"partOfSpeech":33,"definition":85,"exampleSentences":86,"isPrimary":15,"meaningOrder":42},"01a1c695-fd84-781b-8834-567e3ad07201","Kuwa hai, yaani kuwa na uhai na kutokufa.","Samaki huishi majini.\nBibi yangu aliishi miaka tisini.\nMimea haiwezi kuishi bila maji.",4,{"id":89,"vocabularyWord":90,"displayOrder":107},"01a1c61d-7cd5-7d2d-814a-1ac5b1f6a307",{"id":91,"word":92,"frequency":93,"level":10,"language":9,"partsOfSpeech":94,"audio":15},"01a1c61d-5aad-78ee-b298-5a6ad7a97077","kufanya",10,[95,99,103],{"id":96,"partOfSpeech":33,"definition":97,"exampleSentences":98,"isPrimary":36,"meaningOrder":37},"01a1c695-fd83-7de3-8cd4-8b890c18c9c2","Kutenda jambo au kazi fulani; kutekeleza kitendo.","Ninataka kufanya kazi yangu leo.\nWatoto wanafanya nini shuleni?\nTutafanya mazoezi asubuhi kesho.",{"id":100,"partOfSpeech":33,"definition":101,"exampleSentences":102,"isPrimary":15,"meaningOrder":42},"01a1c695-fd83-7e2b-8cd4-8b890cf5d485","Kutengeneza au kuunda kitu; kukitoa kitu kutoka kwa vifaa fulani.","Mama anafanya chapati jikoni.\nFundi alifanya meza nzuri kwa mti wa mninga.\nWanafunzi walifanya ramani ya Afrika darasani.",{"id":104,"partOfSpeech":33,"definition":105,"exampleSentences":106,"isPrimary":15,"meaningOrder":72},"01a1c695-fd83-7e6b-8cd4-8b890d40dbaa","Kusababisha mtu au kitu kiwe katika hali fulani.","Habari hizo zilinifanya nifurahi sana.\nMvua kubwa ilifanya barabara iwe na matope.\nUsiniambie hivyo, utanifanya nilie.",5,{"id":109,"vocabularyWord":110,"displayOrder":17},"01a1c61d-7cd5-7d4d-814a-1ac5b25ea0dc",{"id":111,"word":112,"frequency":29,"level":10,"language":9,"partsOfSpeech":113,"audio":15},"01a1c61d-5b05-71b4-9b6b-8780615364db","kula",[114,118],{"id":115,"partOfSpeech":33,"definition":116,"exampleSentences":117,"isPrimary":36,"meaningOrder":37},"01a1c695-ff32-71f8-8c85-48669c95e77c","Kuweka chakula kinywani, kukitafuna na kukimeza ili mwili upate nguvu.","Watoto wanakula wali na maharagwe.\nNapenda kula matunda kila asubuhi.\nTulikula chakula cha mchana pamoja.",{"id":119,"partOfSpeech":33,"definition":120,"exampleSentences":121,"isPrimary":15,"meaningOrder":42},"01a1c695-ff32-7290-8c85-48669cfae15c","Kutumia au kuchukua pesa au mali ya mtu mwingine kwa njia isiyo halali.","Mtumishi huyo alikula pesa za kampuni.\nViongozi wasiokuwa waaminifu hula mali ya umma.\nAlishtakiwa kwa kula rushwa.",{"id":123,"vocabularyWord":124,"displayOrder":136},"01a1c61d-7cd5-7d69-814a-1ac5b2c68f7c",{"id":125,"word":126,"frequency":29,"level":10,"language":9,"partsOfSpeech":127,"audio":15},"01a1c61d-5b0d-74b1-9f33-a5966d7221f9","kunywa",[128,132],{"id":129,"partOfSpeech":33,"definition":130,"exampleSentences":131,"isPrimary":36,"meaningOrder":37},"01a1c695-ff33-7033-8cf3-eca89e90ee63","Kumeza kinywaji, kama maji, chai au maziwa, kupitia kinywani hadi tumboni.","Ninapenda kunywa maji mengi kila siku.\nWatoto wanakunywa maziwa asubuhi.\nTunakunywa chai pamoja kabla ya kwenda kazini.",{"id":133,"partOfSpeech":33,"definition":134,"exampleSentences":135,"isPrimary":15,"meaningOrder":42},"01a1c695-ff33-7087-8cf3-eca89efa9085","Kutumia dawa ya maji au ya vidonge kwa kuimeza ili kutibu ugonjwa.","Daktari alisema nikanywe dawa mara tatu kwa siku.\nMgonjwa anakunywa dawa baada ya chakula.\nUsisahau kunywa dawa yako kabla ya kulala.",7,{"id":138,"vocabularyWord":139,"displayOrder":48},"01a1c61d-7cd5-7d85-814a-1ac5b3b2b503",{"id":140,"word":141,"frequency":93,"level":10,"language":9,"partsOfSpeech":142,"audio":15},"01a1c61d-5ab6-767f-a7ce-3433c86a6cc1","kuja",[143],{"id":144,"partOfSpeech":33,"definition":145,"exampleSentences":146,"isPrimary":36,"meaningOrder":37},"01a1c695-fd84-7913-8834-567e3b573a5f","Kufika mahali alipo mtu anayesema au mahali panapozungumziwa; kusogea karibu na mzungumzaji.","Rafiki yangu atakuja nyumbani kwetu kesho.\nNjoo hapa, mwanangu!\nBasi linakuja sasa hivi.",{"id":148,"vocabularyWord":149,"displayOrder":29},"01a1c61d-7cd5-7da5-814a-1ac5b4160b39",{"id":150,"word":151,"frequency":48,"level":152,"language":9,"partsOfSpeech":153,"audio":15},"01a1c61d-5c83-7465-9ec7-cf2f62737ccb","kufa","A2",[154,158,162],{"id":155,"partOfSpeech":33,"definition":156,"exampleSentences":157,"isPrimary":36,"meaningOrder":37},"01a1c696-02c0-7928-8622-e8950896c07d","Kuacha kuwa hai; uhai wa mtu, mnyama au mmea kuisha.","Babu yangu alikufa mwaka jana baada ya kuugua kwa muda mrefu.\nMaua yote yalikufa kwa sababu ya ukame.\nSamaki wengi hufa wakati maji ya ziwa yanapochafuka.",{"id":159,"partOfSpeech":33,"definition":160,"exampleSentences":161,"isPrimary":15,"meaningOrder":42},"01a1c696-02c0-79a8-8622-e895089e820f","Kuacha kufanya kazi; kuzimika au kuharibika (kwa mashine, injini, simu, taa n.k.).","Injini ya gari ilikufa katikati ya safari.\nSimu yangu imekufa kwa sababu betri imeisha chaji.\nRedio ilikufa baada ya kuanguka sakafuni.",{"id":163,"partOfSpeech":33,"definition":164,"exampleSentences":165,"isPrimary":15,"meaningOrder":72},"01a1c696-02c0-7a18-8622-e895091abc48","Kupoteza hisia au nguvu katika sehemu ya mwili; kufa ganzi.","Mguu wangu ulikufa ganzi nilipokaa muda mrefu.\nMkono wake ulikufa ganzi kwa baridi kali.",[],[168,178,185,192,197,204],{"@id":169,"@type":170,"id":171,"grammarPage":172,"title":173,"instructions":174,"displayOrder":16,"type":175,"questionCount":176,"blankCount":176,"isCompleted":15,"ogImageUrl":177},"\u002Fapi\u002Fgrammar_exercises\u002F01a1c61d-5842-71a2-a18f-38830e0a527a","GrammarExercise","01a1c61d-5842-71a2-a18f-38830e0a527a","\u002Fapi\u002Fgrammar_pages\u002F01a1c61d-29ba-745e-b573-7ca3d594f788","Vitendo vya sasa na viambishi vya mtu","Chagua kitenzi kinacholingana na mtu na kueleza kitendo cha sasa.","word_select",12,"\u002Fuploads\u002Fimages\u002Fgpimg_f741204d-2421-4417-9fd3-9b2021c281dc_hero.webp?v=1794325174",{"@id":179,"@type":170,"id":180,"grammarPage":172,"title":181,"instructions":182,"displayOrder":37,"type":175,"questionCount":176,"blankCount":183,"isCompleted":15,"ogImageUrl":184},"\u002Fapi\u002Fgrammar_exercises\u002F01a1c61d-5854-7cdd-975b-c401d13bec04","01a1c61d-5854-7cdd-975b-c401d13bec04","Kukanusha vitendo vya sasa","Chagua umbo sahihi la kukanusha. Katika swali la mwisho, linganisha kitendo kisichofanyika na kinachofanyika.",13,"\u002Fuploads\u002Fimages\u002Fgpimg_da7324f6-7e2f-4ffe-ac40-cfca508b2d0d_hero.webp?v=1794325174",{"@id":186,"@type":170,"id":187,"grammarPage":172,"title":188,"instructions":189,"displayOrder":42,"type":190,"questionCount":48,"blankCount":16,"isCompleted":15,"ogImageUrl":191},"\u002Fapi\u002Fgrammar_exercises\u002F01a1c61d-5868-7cf6-b805-004af5e8d168","01a1c61d-5868-7cf6-b805-004af5e8d168","Vitendo vya pamoja: tafuta kosa","Tafuta neno lenye kosa katika kila sentensi, kisha chagua marekebisho sahihi.","find_and_fix","\u002Fuploads\u002Fimages\u002Fgpimg_418010ae-c9f7-42f6-90a8-2af5bf4d5ba8_hero.webp?v=1794325174",{"@id":193,"@type":170,"id":194,"grammarPage":172,"title":195,"instructions":189,"displayOrder":72,"type":190,"questionCount":48,"blankCount":16,"isCompleted":15,"ogImageUrl":196},"\u002Fapi\u002Fgrammar_exercises\u002F01a1c61d-586f-79c1-ac78-47585c3de3e6","01a1c61d-586f-79c1-ac78-47585c3de3e6","Ukanushi wa sasa: tafuta kosa","\u002Fuploads\u002Fimages\u002Fgpimg_a5c9e0ee-bf8b-42ea-ab67-be4d0975809f_hero.webp?v=1794325174",{"@id":198,"@type":170,"id":199,"grammarPage":172,"title":200,"instructions":201,"displayOrder":87,"type":202,"questionCount":87,"blankCount":16,"isCompleted":15,"ogImageUrl":203},"\u002Fapi\u002Fgrammar_exercises\u002F01a1c61d-5876-7843-affa-be99b4984b8c","01a1c61d-5876-7843-affa-be99b4984b8c","Wakati uliopo: tambua mtu","Gusa kipande, kisha gusa kundi la mtu anayefanya au asiyefanya kitendo hicho.","word_sort","\u002Fuploads\u002Fimages\u002Fgpimg_fc1b0061-a800-4316-bd40-90801df7e6e6_hero.webp?v=1794325174",{"@id":205,"@type":170,"id":206,"grammarPage":172,"title":207,"instructions":208,"displayOrder":107,"type":202,"questionCount":87,"blankCount":16,"isCompleted":15,"ogImageUrl":209},"\u002Fapi\u002Fgrammar_exercises\u002F01a1c61d-587c-7b5b-92ff-956dd3578ebb","01a1c61d-587c-7b5b-92ff-956dd3578ebb","Wakati uliopo: maumbo na ukanushi","Gusa kipande, kisha gusa kundi linalofaa. Fuata kanuni ya kupanga iliyo katika kila ubao.","\u002Fuploads\u002Fimages\u002Fgpimg_72649456-b079-4f40-93d7-656e2021f3a9_hero.webp?v=1794325174",null]