[{"data":1,"prerenderedAt":-1},["ShallowReactive",2],{"grammar-page-tr-edilgen-ve-ettirgen-eklerinin-birlesmesi":3,"grammar-exercises-by-page-01a0e1ad-4ce8-7907-8c1c-b8d668c9a740":25,"exercise-list-path-tr-none":37},{"id":4,"title":5,"slug":6,"seoDescription":7,"content":8,"language":9,"level":10,"displayOrder":11,"grammarTopics":12,"createdAt":19,"updatedAt":20,"vocabularyLists":21,"primaryTopicHub":22,"readyImages":24},"01a0e1ad-4ce8-7907-8c1c-b8d668c9a740","Edilgen ve ettirgen eklerinin birleşmesi","edilgen-ve-ettirgen-eklerinin-birlesmesi","Edilgen ve ettirgen eklerini birlikte kullanmayı, ek sırasını, yapan ile yaptıranın cümledeki yerini ve yaptırıldı ile yapıldı farkını örneklerle öğren.","Bir işi yapmak ile başkasına yaptırmak aynı şey değildir. **Yaptırıldı** gibi biçimlerde hem ettirgenlik hem edilgenlik vardır. Bu birleşimi kullanarak işi, işi yaptıranı ve işi doğrudan yapanı birbirinden ayırabilirsin.\n\n## 1. Birleşik biçimin anlamı\n\nÖnce şu üç cümleyi karşılaştır:\n\n:::example\n- Usta kapıyı **onardı**. → İşi usta yaptı.\n- Müdür kapıyı ustaya **onarttı**. → Müdür işi ustanın yapmasını sağladı.\n- Kapı ustaya **onartıldı**. → İş ustaya yaptırıldı; yaptıran kişi belirtilmedi.\n:::\n\n**Onartıldı**, yalnızca kapının onarıldığını değil, birinin bu işi başkasına yaptırdığını da anlatır. Edilgen cümlede işi yaptıran kişi söylenmeyebilir.\n\n## 2. Eklerin sırası\n\nBu yapıdaki sıra şöyledir:\n\n**Fiil kökü veya gövdesi + ettirgenlik eki + edilgenlik eki + zaman ve kişi ekleri**\n\nÖrneğin **yap-tır-ıl-dı** biçiminde **-tır** ettirgenlik, **-ıl** edilgenlik, **-dı** geçmiş zaman bildirir.\n\n| Fiil | Ettirgen biçim | Ettirgen + edilgen biçim | Geçmiş zaman örneği |\n| --- | --- | --- | --- |\n| yapmak | yaptırmak | yaptırılmak | yaptırıldı |\n| boyamak | boyatmak | boyatılmak | boyatıldı |\n| temizlemek | temizletmek | temizletilmek | temizletildi |\n| okumak | okutmak | okutulmak | okutuldu |\n| sökmek | söktürmek | söktürülmek | söktürüldü |\n\nÖnce fiilin bildiğin ettirgen biçimini kur, sonra edilgenlik ekini ekle. Tablodaki ettirgen gövdelerde edilgenlik eki, son ünlüye göre **-ıl, -il, -ul, -ül** olur:\n\n- **a, ı** → **-ıl**: boyat-ıl-mak\n- **e, i** → **-il**: temizlet-il-mek\n- **o, u** → **-ul**: okut-ul-mak\n- **ö, ü** → **-ül**: söktür-ül-mek\n\nBu ettirgen gövdeler **t** veya **r** ünsüzüyle bittiği için edilgenlik eki **-ıl\u002F-il\u002F-ul\u002F-ül** biçimindedir; bu gövdelere **-n** getirilmez.\n\n:::tip\nEdilgenlik ekini seçerken başlangıçtaki fiilin değil, **ettirgen gövdenin son ünlüsüne** bak: **yaz → yazdır → yazdırıl**.\n:::\n\n### Çift ettirgen ve edilgenlik\n\nBir yaptırma ilişkisine başka bir yaptıran daha eklenebilir: **yap → yaptır → yaptırt → yaptırtıl**. **Yap-tır-t-ıl-dı** biçiminde iki ettirgenlik ekinden sonra edilgenlik eki gelir.\n\n**Müdür, yardımcısına kapıyı ustaya yaptırtmasını söyledi.** Bu bağlamda **Kapı yaptırtıldı** denebilir; yaptırma zincirindeki kişiler cümlede belirtilmez. Bu tür biçimler ağırlaşabildiği için kişilerin rollerini ayrı cümlelerle açıklamak çoğu zaman daha anlaşılırdır. **Yap-tır-t-tır-ıl-dı** ise iki değil, üç ettirgenlik eki içerir ve kullanımı daha sınırlıdır.\n\n## 3. Cümlede kim ne yapıyor?\n\nEtken ettirgen cümleden edilgen cümleye geçerken işi yaptıran artık özne olmaz. Önceki cümlenin nesnesi özne olur ve belirtme durumu ekini kaybeder.\n\n:::example\n**Müdür raporu sekretere yazdırdı.**\n\n- İşi yaptıran: müdür\n- İşi doğrudan yapan: sekreter\n- Yazılan şey: rapor\n\n**Rapor sekretere yazdırıldı.**\n\n- Özne: rapor\n- İşi doğrudan yapan: sekreter\n- İşi yaptıran: belirtilmiyor\n:::\n\nİşi yaptıranı da belirtmek istersen **tarafından** kullanabilirsin:\n\n**Rapor müdür tarafından sekretere yazdırıldı.**\n\nBurada **müdür tarafından** işi yaptıranı, **sekretere** ise raporu yazan kişiyi gösterir. Bu ayrıntılı yapı özellikle yazılı ve resmî anlatımda kullanılabilir.\n\n:::warning\n**Rapor müdür tarafından yazıldı** cümlesinde müdür raporu yazan kişidir.\n\n**Rapor müdür tarafından sekretere yazdırıldı** cümlesinde ise müdür işi yaptırır; raporu sekreter yazar.\n\n**Tarafından** ifadesinin hangi kişiyi gösterdiğini anlamak için ettirgenlik ekinin yanında fiilin anlamına da bak. Bu karşıtlık, fiil başkasına iş yaptırmayı anlattığında geçerlidir. **Adam saldırgan tarafından öldürüldü** cümlesinde ise saldırgan öldürme eylemini gerçekleştiren kişidir; ayrı bir yaptıran anlaşılmaz. **Cüzdan yolcu tarafından düşürüldü** cümlesinde de yolcu cüzdanı düşüren kişidir.\n:::\n\n:::note\n**Eliyle** ve **aracılığıyla** özellikle yazılı anlatımda kullanılabilir, ancak aynı rolü göstermek zorunda değildir:\n\n- **Rapor sekreterin eliyle yazıldı.** → Bu bağlamda raporu doğrudan yazan sekreterdir.\n- **Rapor müdürün aracılığıyla bir uzmana yazdırıldı.** → Müdür aracılık eder; raporu uzman yazar.\n\n**Aracılığıyla**, doğrudan yapanı değil, aracı kişi veya kurumu gösterir. **Eliyle** de bağlama göre birinin katkısını ya da sorumluluğunu öne çıkarabilir; her zaman işi bizzat yaptığı anlamına gelmez.\n:::\n\n## 4. Yapıldı ile yaptırıldı arasındaki fark\n\n| Cümle | Öne çıkan anlam |\n| --- | --- |\n| Ev boyandı. | Boyama işi gerçekleşti. |\n| Ev boyatıldı. | Birisi boyama işini başkasına yaptırdı. |\n| Perdeler söküldü. | Sökme işi gerçekleşti. |\n| Perdeler söktürüldü. | Birisi sökme işini başkasına yaptırdı. |\n\n**Boyandı** cümlesi, işin birinin isteğiyle yapılıp yapılmadığını tek başına açıklamaz. **Boyatıldı** ise yaptırma ilişkisini dil bilgisel olarak belirtir.\n\n:::warning\nHer ettirgen + edilgen biçim, bir işi başka bir kişiye yaptırmak anlamına gelmez. Bazı ettirgenler sözlükselleşmiş, yani kendilerine özgü yerleşik anlamlar kazanmıştır. Geçişsiz bir fiili geçişli yapan ettirgenlerde de ayrı bir işi yapan kişi bulunması gerekmez:\n\n- **Adam öldürüldü.** → Birisi adamın ölümüne neden oldu; öldürme işinin başka birine yaptırıldığı söylenmez.\n- **Çocuk yedirildi.** → Birisi çocuğa yemek yedirdi. Daha açık bir anlatım için **Çocuğa yemek yedirildi** denebilir; çocuğu beslemek üzere başka birinin görevlendirildiği anlaşılmaz.\n- **Cüzdan düşürüldü.** → Birisi cüzdanın düşmesine neden oldu; bu, istemeden de gerçekleşmiş olabilir.\n\nBu nedenle **öldürülmek, yedirilmek, düşürülmek** gibi biçimleri yalnızca eklerine göre değil, fiilin yerleşik anlamına ve bağlama göre yorumla.\n:::\n\n:::note\n**Ev boyatıldı** cümlesi, iş için mutlaka para ödendiği anlamına gelmez. Ücret, rica veya görev gibi ayrıntılar bağlamdan anlaşılır.\n:::\n\nİki kişi de belirtilmeden aynı yapı kullanılabilir: **Toplantıdan önce salon temizletildi.** Bu cümlede temizliği kimin yaptığı ve kimin yaptırdığı söylenmez; ancak birinin temizliği başkasına yaptırdığı anlaşılır.\n\n## 5. Olumsuzluk ve soru\n\nOlumsuzluk eki **-ma\u002F-me**, çatı eklerinden sonra gelir. Soru eki ise ayrı yazılır ve kendisinden önceki sözcüğün son ünlüsüne uyar.\n\n:::example\n**Kapı onartıldı.** → Olumlu cümle.\n\n**Kapı onartılmadı.** → Olumsuz cümle: onar-t-ıl-ma-dı.\n\n**Kapı onartıldı mı?** → Soru cümlesi.\n\n**Salon temizletildi mi?** → Soru cümlesi.\n:::\n\nEdilgen cümlede öznenin biçimine de dikkat et:\n\n- Yanlış: **Raporu sekretere yazdırıldı.**\n- Doğru: **Rapor sekretere yazdırıldı.**\n\nBurada *rapor* özne olduğu için belirtme durumu eki **-u** kullanılmaz.\n\n## 6. Kısa kontrol listesi\n\nBir cümle kurarken şu sırayı izle:\n\n1. Başkasına iş yaptırma anlamı var mı? Varsa fiilin **ettirgen biçimini** seç: **boyatmak**.\n2. İşten etkilenen şeyi özne yapmak mı istiyorsun? Ettirgen biçime **edilgenlik ekini** getir: **boyatılmak**.\n3. Doğrudan yapanı belirtmek gerekiyorsa uygun eki koru: **Ev ustaya boyatıldı.**\n4. Yaptıranı da belirtmek gerekiyorsa **tarafından** ekle: **Ev, sahibi tarafından ustaya boyatıldı.**\n\nTemel karşıtlık: **Ev boyandı** işi bildirir; **ev boyatıldı** ise işin başkasına yaptırıldığını da bildirir.","tr","B2",158,[13],{"id":14,"name":15,"level":10,"language":9,"isCompleted":16,"completionPercentage":17,"totalExercises":18,"completedExercises":17},"01a0e1ad-4aa3-7db3-a485-ac7c6aa2d914","Çatıda rol ayrımı ve ek birleşimi",false,0,5,"2026-09-27T07:03:46+00:00","2026-10-12T17:16:16+00:00",[],{"name":15,"slug":23,"language":9},"catida-rol-ayrimi-ve-ek-birlesimi-b2",[],[26],{"@id":27,"@type":28,"id":29,"grammarPage":30,"title":31,"instructions":32,"displayOrder":17,"type":33,"questionCount":34,"blankCount":35,"isCompleted":16,"ogImageUrl":36},"\u002Fapi\u002Fgrammar_exercises\u002F01a0e1ad-6077-7679-accf-5a831dfde776","GrammarExercise","01a0e1ad-6077-7679-accf-5a831dfde776","\u002Fapi\u002Fgrammar_pages\u002F01a0e1ad-4ce8-7907-8c1c-b8d668c9a740","Edilgen ve ettirgen eklerinin birleşmesi – Doğru biçimi seçme","Verilen bağlamda ifadeyi doğru tamamlayan seçeneği seçin.","word_select",15,17,"\u002Fuploads\u002Fimages\u002Fgpimg_1441d118-bcd2-47a6-afa9-1f1b9de58ebd_hero.webp?v=1790492631",null]