[{"data":1,"prerenderedAt":-1},["ShallowReactive",2],{"grammar-page-tr-ettirgen-catida-yapan-ve-yaptiran":3,"grammar-exercises-by-page-01a0e1ad-4d1f-7db7-87bc-b5db52c4627a":25,"exercise-list-path-tr-none":46},{"id":4,"title":5,"slug":6,"seoDescription":7,"content":8,"language":9,"level":10,"displayOrder":11,"grammarTopics":12,"createdAt":19,"updatedAt":20,"vocabularyLists":21,"primaryTopicHub":22,"readyImages":24},"01a0e1ad-4d1f-7db7-87bc-b5db52c4627a","Ettirgen çatıda yapan ve yaptıran","ettirgen-catida-yapan-ve-yaptiran","Ettirgen çatıda işi yapanı ve yaptıranı ayırt et; geçişli ve geçişsiz fiillerde durum eklerini, nesnenin yerini ve bağlama göre anlam farklarını öğren.","## 1. İşi yapan kim, yaptıran kim?\n\nEttirgen çatıda bir kişi işi doğrudan yapmaz; başka birinin yapmasını sağlar veya bir olayın gerçekleşmesine neden olur. Bu yapıları anlamak için **yaptıranı**, **işi yapanı** ve varsa **işten etkilenen nesneyi** ayırt etmelisin. Temel fiilin geçişli veya geçişsiz olması, bu kişileri gösteren ekleri etkiler.\n\n:::example\n**Murat raporu yazdı.**\nİşi yapan Murat, yazılan şey rapordur.\n\n**Müdür Murat’a raporu yazdırdı.**\nYaptıran müdür, işi yapan Murat, yazılan şey yine rapordur.\n:::\n\nEttirgen cümlede özne **yaptırandır**. Fiildeki kişi eki de işi yapana değil, bu özneye göre seçilir: **Ben Murat’a raporu yazdırdım.**\n\n### Ettirgen eklerinin biçimleri\n\nEttirgenlik farklı eklerle kurulur. Aşağıdaki ekler ünlü uyumuna göre değişir; **-dır** ekinin başındaki ünsüz de sert ünsüzlerden sonra **t** olur. Ancak hangi fiilin hangi eki aldığı yalnızca uyum kurallarından çıkarılamaz; fiili ettirgen biçimiyle birlikte öğrenmek yararlıdır.\n\n| Ek | Temel fiil → ettirgen fiil |\n| --- | --- |\n| **-dır \u002F -dir \u002F -dur \u002F -dür; -tır \u002F -tir \u002F -tur \u002F -tür** | yazmak → **yazdırmak**; açmak → **açtırmak**; gülmek → **güldürmek** |\n| **-t** | uyumak → **uyutmak**; yıkamak → **yıkatmak** |\n| **-ır \u002F -ir \u002F -ur \u002F -ür** | kaçmak → **kaçırmak** |\n| **-ar \u002F -er** | çıkmak → **çıkarmak** |\n| **-ıt \u002F -it \u002F -ut \u002F -üt** | akmak → **akıtmak**; korkmak → **korkutmak** |\n\n## 2. Geçişli fiillerde yapan: kime?\n\n*Geçişli fiil*, nesne alabilen fiildir: **raporu yazmak**, **arabayı yıkamak**, **kapıyı açmak**. Böyle bir fiil ettirgen olduğunda işi yapan kişi genellikle **yönelme durumu ekiyle** belirtilir: **-a, -e**. Ünlüyle biten kelimelerde araya **y** girer: **ustaya**.\n\n| Görev | Temel cümle | Ettirgen cümle |\n| --- | --- | --- |\n| Özne | Ece | Baba |\n| İşi yapan | Ece | Ece’ye |\n| Nesne | arabayı | arabayı |\n| Cümlenin tamamı | Ece arabayı yıkadı. | Baba Ece’ye arabayı yıkattı. |\n\n**Ece’ye** işi yapanı, **arabayı** ise yıkanan şeyi gösterir. Nesne, ettirgen cümlede de nesne olarak kalır.\n\n:::example\n**Usta kapıyı açtı.** → Ev sahibi **ustaya** kapıyı **açtırdı**.\n\n**Öğrenciler birer öykü yazdı.** → Öğretmen **öğrencilere** birer öykü **yazdırdı**.\n:::\n\nNesne her zaman belirtme eki almaz: **bir öykü yazdırmak** ile **öyküyü yazdırmak** arasındaki belirlilik farkı korunur.\n\n:::note\n**Söz dizimi ve vurgu:** **Baba Ece’ye arabayı yıkattı** ve **Baba arabayı Ece’ye yıkattı** cümlelerinde görevler değişmez; ekler yapanı ve nesneyi gösterir. Fiilin hemen önündeki öge genellikle odaklanır: ilk sıralama **Neyi yıkattı?**, ikincisi **Kime yıkattı?** sorusuna uygundur. Konuşmada tonlama da vurguyu etkiler. Eksiz, belirsiz nesne ise genellikle fiilin hemen önünde bulunur: **Öğretmen öğrencilere bir öykü yazdırdı.**\n:::\n\n## 3. Geçişsiz fiillerde yapan: kimi?\n\n*Geçişsiz fiil*, nesne almayan fiildir: **uyumak**, **gülmek**, **koşmak**. Bu fiillerin ettirgen biçimlerinde, temel cümlenin öznesi olan kişi genellikle **belirtme durumu ekiyle** gösterilir: **-ı, -i, -u, -ü**. **Ece → Ece’yi** örneğinde **y** kaynaştırması, **bebek → bebeği** örneğinde ise **k → ğ** ünsüz yumuşaması görülür.\n\n| Temel cümle | Ettirgen cümle | Eylemi gerçekleştiren |\n| --- | --- | --- |\n| Bebek uyudu. | Anne **bebeği uyuttu**. | Bebek |\n| Seyirciler güldü. | Oyuncu **seyircileri güldürdü**. | Seyirciler |\n| Sporcular koştu. | Antrenör **sporcuları koşturdu**. | Sporcular |\n\nBu cümlelerde bebek uyur, seyirciler güler, sporcular koşar. Ancak dil bilgisi bakımından **bebeği**, **seyircileri** ve **sporcuları**, ettirgen cümlenin nesnesidir.\n\n:::note\n“İşi yapan” her zaman bilinçli olarak hareket eden kişi demek değildir. **Gürültü bebeği uyandırdı** cümlesinde uyanan bebektir; uyanmaya neden olan ise gürültüdür. Ettirgen cümlenin öznesi bir insan olmak zorunda değildir.\n:::\n\n## 4. Yapan söylenmeyebilir\n\nİşi kimin yaptığını bilmiyorsan veya bu bilgi önemli değilse yapanı belirtmeyebilirsin.\n\n:::example\n**Saçımı kestirdim.**\nSaçı kesen kişi söylenmiyor. Cümlenin öznesi, yani yaptıran, **ben**.\n\n**Saçımı kuaföre kestirdim.**\nSaçı kesen kişi de belirtiliyor: **kuaför**.\n:::\n\nEttirgen biçim tek başına **zorlama** anlamı taşımaz. Bağlama göre görev verme, hizmet alma veya bir duruma neden olma anlatabilir:\n\n- **Yönetici asistana toplantı notlarını yazdırdı.** → Görev verme.\n- **Arabamı serviste tamir ettirdim.** → Hizmet alma.\n- **Bu haber bizi sevindirdi.** → Bir duyguya neden olma.\n\n**Serviste** bir yer bildirir; tamiri yapan kişiyi açıkça belirtmez.\n\n### Yapan ile aracıyı ayırma\n\n**Aracılığıyla**, işin gerçekleşmesine aracılık eden kişiyi veya kurumu belirtir; bu kişi işi bizzat yapan kişi olmak zorunda değildir: **Müdür, yardımcısı aracılığıyla sekretere raporu yazdırdı.** Müdür yaptıran, yardımcı aracı, sekreter ise yazandır.\n\n**Tarafından** özellikle edilgen yapılarda eylemi gerçekleştireni belirtir. Hangi eyleme bağlandığına dikkat et:\n\n- **Rapor sekreter tarafından yazıldı.** → Sekreter yazandır; fiil edilgendir.\n- **Rapor müdür tarafından sekretere yazdırıldı.** → Müdür yazdıran, sekreter yazandır; ettirgen fiile edilgenlik eki de eklenmiştir.\n\nBu nedenle **tarafından** ifadesini, ettirgen cümlede yapanı gösteren **-a \u002F -e** ekinin yerine otomatik olarak kullanamazsın.\n\n### Çift ettirgen: yaptırma zinciri\n\nBir ettirgen fiile yeniden ettirgenlik eki gelebilir: **yazmak → yazdırmak → yazdırtmak**, **yapmak → yaptırmak → yaptırtmak**. İkinci ek, bağlama göre işi yaptıran başka bir kişinin de bulunduğu bir zinciri anlatabilir.\n\n:::example\n**Müdür yardımcısına raporu sekretere yazdırtmış.**\nZincir şöyle yorumlanabilir: Müdür yardımcısına talimat vermiş; yardımcı da raporu sekretere yazdırmış. En başta yaptıran müdür, aradaki yaptıran yardımcı, raporu yazan ise sekreterdir.\n:::\n\nAncak **yazdırtmak** ve **yaptırtmak** her kullanımda ayrı bir aracı gerektirmez. **Bu dolabı marangoza yaptırtacağım** cümlesi, **yaptıracağım** ile aynı temel anlamda da kullanılabilir. Zincirde kaç kişi bulunduğunu yalnızca ekleri sayarak değil, bağlamı okuyarak belirle.\n\n## 5. Ekleri tek başına yorumlama\n\nBir cümledeki her **-a \u002F -e** eki, işi yapanı göstermez. Fiilin anlamına ve ettirgen olup olmadığına da bakmalısın.\n\n:::example\n**Anne çocuğa kitabı okudu.**\nOkuyan annedir; çocuk dinleyendir.\n\n**Anne çocuğa kitabı okuttu.**\nOkuyan çocuktur; anne onun okumasını sağlamıştır.\n:::\n\n### Nesnesiz kullanım ve anlam farkı\n\nNesne alabilen bazı fiiller, belirli anlamlarda nesnesiz de kullanılır. Ettirgen biçimde kişiye gelen eki seçerken fiilin cümledeki anlamına bak:\n\n- **Ali üniversitede okudu. → Ailesi Ali’yi okuttu.** Burada **okutmak**, Ali’nin eğitim görmesini sağlamak, onu okula göndermek anlamındadır; okunacak bir metin belirtilmez.\n- **Çocuk kapıda bekledi. → Görevli çocuğu kapıda bekletti.** Burada **beklemek**, birini veya bir şeyi beklemekten çok bir yerde kalıp zaman geçirmek anlamında nesnesiz kullanılır; bekleyen çocuk **çocuğu** biçimini alır.\n\nBuna karşılık **Öğretmen Ali’ye metni okuttu** cümlesinde okunan nesne **metni**, okuyan kişi **Ali’ye** ile belirtilir. Nesneyi söylememek tek başına yapanın ekini değiştirmez: metnin bağlamdan bilindiği bir durumda **Öğretmen Ali’ye okuttu** da denebilir.\n\n:::warning\nFiili değiştirmeden yalnızca kişi ekini değiştirerek aynı anlamı koruyamazsın.\n\n**Öğretmen öğrencilere metni yazdırdı.** cümlesinde yazanlar öğrencilerdir. Bu anlam için **Öğretmen öğrencileri metni yazdırdı** denmez.\n\nAncak **Öğretmen öğrencileri güldürdü** doğrudur: temel fiil **gülmek** nesne almaz.\n:::\n\n## 6. Cümleyi çözmek için kısa kontrol\n\n1. **Temel fiili bul:** Yazmak mı, gülmek mi?\n2. **Eylemi kimin gerçekleştirdiğini belirle:** Kim yazıyor veya gülüyor?\n3. **Yaptıranı bul:** Eylemin gerçekleşmesini kim ya da ne sağlıyor? Ettirgen cümlenin öznesi budur.\n4. **Ekleri kontrol et:** Geçişli fiillerde yapan genellikle **-a \u002F -e**; geçişsiz fiillerde ise **-ı \u002F -i \u002F -u \u002F -ü** alır.\n5. **Nesneyi ayır:** **Müdür sekretere mektubu yazdırdı** cümlesinde müdür yaptıran, sekreter yapan, mektup ise yazılan şeydir.","tr","B2",156,[13],{"id":14,"name":15,"level":10,"language":9,"isCompleted":16,"completionPercentage":17,"totalExercises":18,"completedExercises":17},"01a0e1ad-4aa3-7db3-a485-ac7c6aa2d914","Çatıda rol ayrımı ve ek birleşimi",false,0,5,"2026-09-27T07:03:46+00:00","2026-10-12T17:16:16+00:00",[],{"name":15,"slug":23,"language":9},"catida-rol-ayrimi-ve-ek-birlesimi-b2",[],[26,37],{"@id":27,"@type":28,"id":29,"grammarPage":30,"title":31,"instructions":32,"displayOrder":17,"type":33,"questionCount":34,"blankCount":35,"isCompleted":16,"ogImageUrl":36},"\u002Fapi\u002Fgrammar_exercises\u002F01a0e1ad-61e2-7947-abbc-c6691caf2ce8","GrammarExercise","01a0e1ad-61e2-7947-abbc-c6691caf2ce8","\u002Fapi\u002Fgrammar_pages\u002F01a0e1ad-4d1f-7db7-87bc-b5db52c4627a","Ettirgen çatıda yapan ve yaptıran – Doğru biçimi seçme","Verilen bağlamda ifadeyi doğru tamamlayan seçeneği seçin. Birden fazla boşluk varsa her biri için seçim yapın.","word_select",15,17,"\u002Fuploads\u002Fimages\u002Fgpimg_451b123a-f8d7-41dc-9f8c-252a46b9f343_hero.webp?v=1790492631",{"@id":38,"@type":28,"id":39,"grammarPage":30,"title":40,"instructions":41,"displayOrder":42,"type":43,"questionCount":44,"blankCount":17,"isCompleted":16,"ogImageUrl":45},"\u002Fapi\u002Fgrammar_exercises\u002F01a0e1ad-61fd-77d3-9902-d2bf4d0a84b6","01a0e1ad-61fd-77d3-9902-d2bf4d0a84b6","Ettirgen çatıda yapan ve yaptıran – Hatayı bulma ve düzeltme","Hatalı sözcüğü bulun ve yerine gelecek doğru biçimi seçin.",1,"find_and_fix",8,"\u002Fuploads\u002Fimages\u002Fgpimg_7064d801-8028-4cb1-9864-a2f5a526c0ad_hero.webp?v=1790492631",null]