[{"data":1,"prerenderedAt":-1},["ShallowReactive",2],{"grammar-page-tr-katmerli-ettirgen-yapilarda-katilimcilar":3,"grammar-exercises-by-page-01a0e1ad-4e56-7530-9809-504b0b4fc0a1":25,"exercise-list-path-tr-none":44},{"id":4,"title":5,"slug":6,"seoDescription":7,"content":8,"language":9,"level":10,"displayOrder":11,"grammarTopics":12,"createdAt":19,"updatedAt":20,"vocabularyLists":21,"primaryTopicHub":22,"readyImages":24},"01a0e1ad-4e56-7530-9809-504b0b4fc0a1","Katmerli ettirgen yapılarda katılımcılar","katmerli-ettirgen-yapilarda-katilimcilar","Katmerli ettirgen yapılarda asıl eylemi gerçekleştiren, aracı ve üst yaptıranı ayırt et; durum eklerini, bağlamı ve örtük katılımcıları birlikte yorumla.","## 1. Tek olay, birden fazla yaptıran\n\nKatmerli ettirgen yapılarda bir katılımcı, başka birinin bir eylemi yaptırmasını sağlar. Bu yapıları çözümlemek için yalnızca ekleri saymak yetmez; asıl eylemi gerçekleştiren kişiyi, aracı yaptıranı ve üst yaptıranı bağlam içinde ayırt etmen gerekir. Katılımcıların hepsi cümlede açıkça belirtilmeyebilir.\n\nBu ayrım sayesinde:\n\n- iç içe geçmiş yaptırma ilişkilerini çözümleyebilirsin;\n- özne, nesne ve yönelme ekli ögelerin hangi katılımcıları gösterdiğini belirleyebilirsin;\n- cümlede belirtilmeyen bir katılımcıyı kesin olarak bilinen bir kişiyle karıştırmazsın.\n\n## 2. Katılımcı zincirini kurmak\n\nÖnce aynı olayın üç farklı kuruluşuna bak:\n\n| Cümle | Asıl olayın katılımcısı | İlk yaptıran | Üst yaptıran |\n| --- | --- | --- | --- |\n| Çocuk **uyudu**. | çocuk | — | — |\n| Anne çocuğu **uyuttu**. | çocuk | anne | — |\n| Baba anneye çocuğu **uyutturdu**. | çocuk | anne | baba |\n\nSon cümlede baba, annenin çocuğu uyutmasını sağlar. Dolayısıyla anne hem babanın yönlendirdiği kişidir hem de çocuğun uyumasını sağlayan kişidir. Bu iki ilişki içindeki konumu nedeniyle anneye **aracı yaptıran** diyebiliriz.\n\nBuradaki *aracı*, yalnızca haber ileten kişi demek değildir; daha içteki yaptırma ilişkisini gerçekleştiren katılımcıdır. Ayrıca asıl olayın katılımcısı her zaman bilinçli bir iş yapmaz: çocuk, uyuma olayını yaşayan kişidir.\n\n:::example\n**Bağlam:** Çocuk uyumuyor. Baba, anneden çocuğu uyutmasını istiyor. Anne çocuğu uyutuyor.\n\nBaba **anneye** **çocuğu** **uyutturdu**.\n\nİlişki zinciri: **baba → anne → çocuk**.\n\nCümle, babanın çocuğu doğrudan uyuttuğunu değil, annenin bunu yapmasını sağladığını anlatır.\n:::\n\n### Ettirgenlik eklerinin sırası\n\nİlk ettirgenlik ekinin seçimi fiile bağlıdır. Buradaki katmerli yapılarda **-t** ile **-dır\u002F-tır** nöbetleşir: **öl-dür-t-mek**, **yap-tır-t-mak**, **uyu-t-tur-mak**. Zincir uzatıldığında da aynı ettirgenlik eki doğrudan tekrarlanmaz: **yap-tır-t-tır-mak**.\n\n**-dır** ekinin ünlü uyumuna göre biçimleri **-dır, -dir, -dur, -dür**; sert ünsüzlerden sonra kullanılan biçimleri ise **-tır, -tir, -tur, -tür**dür. Bu yüzden **uyu-t-** tabanına **-tur**, **yap-tır-t-** tabanına **-tır** gelir. **Yaptırttırmak** biçimindeki yan yana iki **t**, aynı ekin tekrarı değildir: biri **-t**, diğeri **-tır** ekinin ilk sesidir.\n\n:::note\n**Yaptırtır** tek başına yanlış değildir: **yap-tır-t-ır** çözümlemesinde son **-ır**, geniş zaman ekidir. Bir ettirgenlik katmanı daha eklemek istiyorsan **yap-tır-t-tır-** tabanını kullanırsın. Ettirgenlik ekleriyle zaman eklerini birbirinden ayır.\n:::\n\n## 3. Durum ekleri hangi ilişkiyi gösterir?\n\nKatılımcının anlamdaki görevi ile cümledeki dil bilgisel görevi aynı şey değildir. Yukarıdaki zincirde çocuk asıl olayın katılımcısıdır; ancak son iki cümlede özne değil, belirtme durumundaki nesnedir.\n\nKatmerli yapıyı çözümlemeden önce tek katmanlı ettirgenlerdeki temel ayrımı kur:\n\n| Temel fiil | Ettirgen cümle | Asıl olayın katılımcısının durumu |\n| --- | --- | --- |\n| **Uyumak** geçişsizdir: Çocuk uyudu. | Anne **çocuğu** uyuttu. | Uyuyan kişi nesne olur; burada **belirtme** eki alır. |\n| **Okumak** geçişlidir: Çocuk kitabı okudu. | Anne **çocuğa** kitabı okuttu. | Okuyan kişi **yönelme** eki alır; **kitabı** nesne olarak kalır. |\n\nBu, temel örüntüdür; fiilin anlamı ve kullanımı da durum seçimini etkileyebilir. Geçişsiz fiilin ettirgeninde nesne her zaman belirtme eki taşımak zorunda değildir: **Bu söz insan güldürür** cümlesinde **insan**, belirtme eki almayan nesnedir.\n\n**Baba anneye çocuğu uyutturdu** cümlesinde:\n\n- **Baba**, en dıştaki yaptırma ilişkisinin öznesidir.\n- **Anneye**, bu bağlamda aracı yaptıranı gösterir.\n- **Çocuğu**, uyutma eyleminin etkilediği ve uyuyan kişiyi gösterir.\n\nAynı ilişki başka bir fiille de kurulabilir:\n\n:::example\nOyuncu seyircileri **güldürdü**.\n\nYönetmen oyuncuya seyircileri **güldürttü**.\n\nİkinci cümlede **yönetmen** üst yaptıran, **oyuncu** aracı yaptıran, **seyirciler** ise gülen kişilerdir. Seyirciler cümlede **seyircileri** biçiminde nesne olarak yer alır.\n:::\n\n:::warning\n**Yönelme eki, tek başına “aracı yaptıran” anlamına gelmez.**\n\n“Baba çocuğa hikâye okuttu” cümlesinin olağan yorumunda **çocuğa**, hikâyeyi okuyan kişiyi gösterir. Buna karşılık “Baba çocuğa bir oyuncak yaptırdı” cümlesinde **çocuğa**, oyuncağın kimin için yapıldığını gösterebilir; oyuncağı yapan kişi belirtilmemiştir. Fiilin anlamını ve olayın nasıl gerçekleştiğini bilmeden yalnızca eke bakarak rol belirleme.\n:::\n\n## 4. Açıkça söylenmeyen katılımcılar\n\nKatmerli ettirgenlik, bütün katılımcıların aynı cümlede sıralanmasını gerektirmez. Kimliği bilinen, önemsiz görülen veya özellikle belirtilmeyen kişiler söylenmeyebilir.\n\n:::example\n**Bağlam:** Müdür, öğretmenden öğrencilerin metni bir kez daha okumasını sağlamasını istedi. Öğretmen de öğrencilere metni yeniden okuttu.\n\nBu bağlamda “Müdür metni yeniden **okutturdu**” denebilir.\n\nÜst yaptıran **müdür**, aracı yaptıran **öğretmen**, metni okuyanlar **öğrencilerdir**. Ancak son cümlede yalnızca müdür ve metin açıkça belirtilmiştir.\n:::\n\nBağlamı kaldırırsan “Müdür metni yeniden okutturdu” cümlesi, aracının öğretmen olduğunu veya metni öğrencilerin okuduğunu tek başına söylemez. Bunlar fiil biçiminden değil, önceki açıklamadan öğrenilir.\n\nBirden fazla katılımcıyı yönelme ekiyle art arda sıralamak, kimin kime ne yaptırdığını belirsizleştirebilir. Böyle durumlarda zinciri iki cümleye bölmek daha açıktır:\n\n**Müdür, öğretmenden metni öğrencilere yeniden okutmasını istedi. Öğretmen de metni yeniden okuttu.**\n\nBurada yalnızca “istedi” demek, eylemin gerçekleştiğini göstermeye yetmez; ikinci cümle sonucu açıklar.\n\n### Yönelme ekli ögeleri art arda sıralamadan anlatmak\n\nAynı bağlamda aracı yaptıranı başka kuruluşlarla da açıkça gösterebilirsin. Bunlar, yönelme ekinin yerine mekanik olarak başka bir ek koymak değildir; cümlenin kuruluşu da değişebilir.\n\n| Kuruluş | Örnek ve işlevi |\n| --- | --- |\n| **Ayrılma durumu: öğretmenden** | **Müdür, öğretmenden metni öğrencilere yeniden okutmasını istedi.** Burada **-den**, **istemek** fiiline bağlıdır; ettirgen fiilin aracı yaptıranı doğrudan ayrılma ekiyle aldığı anlamına gelmez. |\n| **Aracılığıyla** | **Müdür, öğretmen aracılığıyla öğrencilere metni yeniden okuttu.** Öğretmenin okumayı düzenlediği bu bağlamda **öğretmen aracılığıyla**, aracı yaptıranı açıklar. |\n| **Eliyle** | **Müdür, öğretmen eliyle öğrencilere metni yeniden okuttu.** Daha resmî bir anlatımdır; işin öğretmenin devreye girmesiyle yürütüldüğünü vurgular. |\n| **Tarafından** | **Metin, müdürün talimatıyla öğretmen tarafından öğrencilere yeniden okutuldu.** Edilgen kuruluşta **öğretmen tarafından**, okutma işini gerçekleştiren kişiyi belirtir; üst yaptıran **müdürün talimatıyla** ifadesinden anlaşılır. |\n\n**Aracılığıyla** ve **eliyle**, tek başlarına kişinin tam olarak ne yaptığını söylemez. Öğretmenin yalnızca müdürün mesajını ilettiği bir bağlamda onu otomatik olarak aracı yaptıran sayma. **Tarafından** ise bu örnekte edilgen fiilin yapanını gösterir; her kullanıldığında “aracı yaptıran” anlamına gelmez.\n\n## 5. Ek sayısından kişi sayısına atlamamak\n\nKatmerli ettirgenliğin temel yorumunda, bir yaptırma ilişkisine başka bir yaptırma ilişkisi eklenir. Bununla birlikte günlük kullanımda eklerin üst üste gelmesi her zaman ayrı bir aracının özellikle vurgulandığı anlamına gelmez. Bazı kullanımlarda yaptırma anlamı pekişir; aradaki kişiler üzerinde durulmaz.\n\n:::note\n“Saçımı **kestirdim**” ile günlük konuşmada duyabileceğin “Saçımı **kestirttim**” aynı kuaför ziyaretini anlatabilir. İkinci biçim, konuşanın mutlaka bir aracı görevlendirdiğini kanıtlamaz.\n\nKatılımcı çözümlemesinde **ek yapısı ile bağlamı birlikte** değerlendir. Biçimden hareketle yeni kişilere kimlik uydurma.\n:::\n\nAyrıca **yaptırmak**, her bağlamda zor kullanmak demek değildir. Baba anneden rica etmiş, yönetmen oyuncuya bir sahne yönergesi vermiş olabilir. Emir, rica, düzenleme veya baskı yorumu, katılımcılar arasındaki ilişkiye ve bağlama bağlıdır.\n\n## 6. Çözümleme için kısa kontrol listesi\n\nBir katmerli ettirgen cümleyi yorumlarken şu sırayı izle:\n\n1. **Asıl olayı bul:** Uyuyan, gülen veya okuyan kim?\n2. **İlk yaptıranı belirle:** Bu olayın gerçekleşmesini kim sağlıyor?\n3. **Üst yaptıranı bul:** İlk yaptıranın bunu yapmasını kim sağlıyor?\n4. **Cümledeki ögeleri eşleştir:** Özne, nesne ve yönelme ekli ögeler bu bağlamda kimleri gösteriyor?\n5. **Bilginin sınırını koru:** Hangi katılımcılar açıkça söylenmiş, hangileri bağlamdan anlaşılıyor, hangileri belirsiz?\n\n**Katmerli ettirgenlik, katılımcıları sıralamaktan çok, iç içe geçmiş yaptırma ilişkilerini kurar.** Doğru yorum için fiilin biçimini, durum eklerini ve bağlamı birlikte kullan.","tr","C1",188,[13],{"id":14,"name":15,"level":10,"language":9,"isCompleted":16,"completionPercentage":17,"totalExercises":18,"completedExercises":17},"01a0e1ad-4ab7-77ab-a30e-6df9896268ba","Çatıda katılımcılar ve sorumluluk",false,0,6,"2026-09-27T07:03:46+00:00","2026-10-12T17:16:16+00:00",[],{"name":15,"slug":23,"language":9},"catida-katilimcilar-ve-sorumluluk-c1",[],[26,37],{"@id":27,"@type":28,"id":29,"grammarPage":30,"title":31,"instructions":32,"displayOrder":17,"type":33,"questionCount":34,"blankCount":35,"isCompleted":16,"ogImageUrl":36},"\u002Fapi\u002Fgrammar_exercises\u002F01a0e1ad-6e59-703e-aa45-a43b6fccfb74","GrammarExercise","01a0e1ad-6e59-703e-aa45-a43b6fccfb74","\u002Fapi\u002Fgrammar_pages\u002F01a0e1ad-4e56-7530-9809-504b0b4fc0a1","Katmerli ettirgen yapılarda katılımcılar – Doğru biçimi seçme","Verilen bağlamda ifadeyi doğru tamamlayan seçeneği seçin.","word_select",12,13,"\u002Fuploads\u002Fimages\u002Fgpimg_6b0e358b-7cd0-42a6-a498-0aacf42b1362_hero.webp?v=1790492634",{"@id":38,"@type":28,"id":39,"grammarPage":30,"title":40,"instructions":41,"displayOrder":42,"type":33,"questionCount":34,"blankCount":34,"isCompleted":16,"ogImageUrl":43},"\u002Fapi\u002Fgrammar_exercises\u002F01a0e1ad-6e71-7b18-91d5-a6ffaccf64f5","01a0e1ad-6e71-7b18-91d5-a6ffaccf64f5","Katmerli ettirgen yapılarda katılımcılar – Bağlama uygun anlam","Bağlamda amaçlanan anlamı veren seçeneği seçin.",1,"\u002Fuploads\u002Fimages\u002Fgpimg_1e573fde-a617-4a91-bfab-f2de2ae28ceb_hero.webp?v=1790492634",null]