Αναφορικές προτάσεις με αμφίσημο σημείο αναφοράς.

Μια αναφορική πρόταση μπορεί να είναι γραμματικά άψογη, αλλά να αφήνει ασαφές ποιο πρόσωπο, αντικείμενο ή γεγονός προσδιορίζει. Η αποσαφήνιση απαιτεί διάκριση ανάμεσα σε όσα επιβάλλει η γραμματική και σε όσα απλώς υποβάλλουν η σειρά των λέξεων, τα συμφραζόμενα ή η στίξη.

1.Δύο διαθέσιμα σημεία αναφοράς

Το σημείο αναφοράς είναι εδώ το στοιχείο στο οποίο συνδέεται νοηματικά και συντακτικά η αναφορική πρόταση. Όταν προηγούνται δύο κατάλληλα ουσιαστικά, η σύνδεση δεν είναι πάντοτε μοναδική.

Η γειτνίαση με τον εκδότη μπορεί να ευνοήσει αυτή την ανάγνωση, αλλά δεν την επιβάλλει. Αντίστοιχα, το ότι ο συνεργάτης είναι το πρόσωπο που συναντήσαμε δεν εξασφαλίζει ότι αυτός είναι και το υποκείμενο του είχε μιλήσει.

2.Τι αποσαφηνίζει η συμφωνία

Το που είναι άκλιτο: δεν δηλώνει από μόνο του γένος, αριθμό ή πτώση. Το ο οποίος μπορεί να περιορίσει τις δυνατές αναφορές, επειδή συμφωνεί με το σημείο αναφοράς του ως προς το γένος και τον αριθμό. Η πτώση του, όμως, καθορίζεται από τον ρόλο του μέσα στην αναφορική πρόταση.

Διατύπωση	Σημείο αναφοράς	Στοιχείο που αποσαφηνίζει
Συνάντησα τη συνεργάτιδα του εκδότη, η οποία είχε μιλήσει στην εκδήλωση.	Η συνεργάτιδα	Το θηλυκό γένος του η οποία.
Συνάντησα τη συνεργάτιδα του εκδότη, ο οποίος είχε μιλήσει στην εκδήλωση.	Ο εκδότης	Το αρσενικό γένος του ο οποίος.
Συνάντησα τη συνεργάτιδα του εκδότη, τον οποίο γνωρίζεις.	Ο εκδότης	Το αρσενικό γένος· η αιτιατική οφείλεται στο γνωρίζεις.

Στο τρίτο παράδειγμα, το του εκδότη βρίσκεται σε γενική, αλλά το τον οποίο σε αιτιατική, επειδή είναι αντικείμενο του γνωρίζεις. Δεν απαιτείται ταύτιση των δύο πτώσεων.

3.Τα συμφραζόμενα ευνοούν, αλλά δεν εγγυώνται

Η σημασία της αναφορικής συχνά κάνει μία σύνδεση πιθανότερη. Χρειάζεται, ωστόσο, να ξεχωρίζουμε την εύλογη ερμηνεία από τη μοναδική δυνατή ερμηνεία.

Πριν θεωρήσουμε σαφή μια διατύπωση, ελέγχουμε:

• αν η ιδιότητα μπορεί να αποδοθεί και στα δύο ουσιαστικά·
• αν η προτιμώμενη ανάγνωση στηρίζεται στο κείμενο ή μόνο στις προσδοκίες μας·
• αν ο αναγνώστης διαθέτει τις πληροφορίες που διαθέτει ο συντάκτης.

Σε οδηγίες, συμβάσεις και επιστημονικά κείμενα, η απλή πιθανότητα μιας ανάγνωσης συχνά δεν αρκεί.

4.Τα όρια της στίξης

Τα κόμματα μπορούν να παρουσιάσουν μια αναφορική ως πρόσθετη πληροφορία αντί ως στοιχείο ταυτοποίησης. Δεν κατονομάζουν, όμως, το σημείο αναφοράς της.

Στη διατύπωση Συνάντησα τον συνεργάτη του εκδότη, που είχε μιλήσει στην εκδήλωση, το κόμμα δεν μας λέει από μόνο του ποιος είχε μιλήσει. Η ανάγνωση εξαρτάται ακόμη από τη σύνδεση της αναφορικής και από τα συμφραζόμενα.

Επομένως, δεν προσθέτουμε ή αφαιρούμε μηχανικά κόμματα για να «διορθώσουμε» την αναφορά: μπορεί να αλλάξουμε τον πληροφοριακό χαρακτήρα της πρότασης χωρίς να λύσουμε το αρχικό πρόβλημα.

5.Αναδιατύπωση ανάλογα με το επιδιωκόμενο νόημα

Η αποτελεσματικότερη διόρθωση συχνά είναι η αναδιοργάνωση της πρότασης ή η ρητή επανάληψη του ουσιαστικού.

Επιδιωκόμενο νόημα	Σαφής διατύπωση
Μίλησε ο συνεργάτης.	Συνάντησα τον συνεργάτη του εκδότη. Ο συνεργάτης είχε μιλήσει στην εκδήλωση.
Μίλησε ο εκδότης.	Συνάντησα τον συνεργάτη του εκδότη. Ο εκδότης είχε μιλήσει στην εκδήλωση.
Η ομιλία ταυτοποιεί τον συνεργάτη.	Ο συνεργάτης που είχε μιλήσει στην εκδήλωση εργαζόταν για τον συγκεκριμένο εκδότη. Τον συνάντησα χθες.

Η επανάληψη δεν είναι υποχρεωτικά υφολογικό ελάττωμα. Όταν το αυτός θα μπορούσε να παραπέμπει σε οποιοδήποτε από τα δύο πρόσωπα, η επανάληψη του ο συνεργάτης ή του ο εκδότης εξασφαλίζει μεγαλύτερη ακρίβεια.

Μερικές φορές χρειάζεται επίσης να διακρίνουμε ένα ουσιαστικό από ολόκληρο το προηγούμενο γεγονός:

Η επιλογή πράγμα που δηλώνει εδώ ρητά ότι η αναφορά αφορά το προηγούμενο γεγονός, όχι το ουσιαστικό πρόταση.

6.Έλεγχος πριν από την τελική διατύπωση

1. Εντοπίζω όλα τα πιθανά σημεία αναφοράς, όχι μόνο το πλησιέστερο ουσιαστικό.
2. Ελέγχω τη συμφωνία γένους και αριθμού, χωρίς να απαιτώ ίδια πτώση.
3. Ξεχωρίζω τι αποκλείει η γραμματική από τι απλώς καθιστούν πιθανότερο τα συμφραζόμενα.
4. Εξετάζω αν η αναφορά αφορά συγκεκριμένο πρόσωπο ή πράγμα, ή ολόκληρο γεγονός.
5. Αν παραμένουν δύο ουσιαστικά διαφορετικές αναγνώσεις, αναδιατυπώνω αντί να βασιστώ μόνο στη στίξη.

Σαφής αναφορά δεν σημαίνει απλώς πιθανότερη ερμηνεία: σημαίνει ότι ο αναγνώστης μπορεί να αναγνωρίσει το επιδιωκόμενο νόημα χωρίς να μαντέψει.