Απόλυτος υπερθετικός και βαθμός ιδιότητας.

1.Υψηλός βαθμός χωρίς σύγκριση

Με τον απόλυτο υπερθετικό παρουσιάζουμε μια ιδιότητα σε πολύ υψηλό βαθμό, χωρίς να συγκρίνουμε υποχρεωτικά κάποιον ή κάτι με μια ομάδα. Μπορούμε επίσης να δηλώσουμε διαφορετικούς βαθμούς μιας ιδιότητας με λέξεις όπως αρκετά, πολύ, εξαιρετικά και υπερβολικά.

Ο όρος «απόλυτος» δεν σημαίνει ότι μετράμε κάποιο αντικειμενικό ανώτατο όριο. Συχνά εκφράζουμε μια έντονη προσωπική εκτίμηση: νοστιμότατο φαγητό, ωραιότατη ιδέα.

2.Περιφραστικός και μονολεκτικός σχηματισμός

Ο απόλυτος υπερθετικός σχηματίζεται περιφραστικά, κυρίως με πολύ + επίθετο, ή μονολεκτικά, με ειδική κατάληξη. Το επίθετο συμφωνεί κανονικά με το ουσιαστικό σε γένος, αριθμό και πτώση.

Βασικό επίθετο	Περιφραστικός τύπος	Μονολεκτικός τύπος στα τρία γένη
δυνατός	πολύ δυνατός	δυνατότατος, δυνατότατη, δυνατότατο
ωραίος	πολύ ωραίος	ωραιότατος, ωραιότατη, ωραιότατο
βαθύς	πολύ βαθύς	βαθύτατος, βαθύτατη, βαθύτατο
σαφής	πολύ σαφής	σαφέστατος, σαφέστατη, σαφέστατο

Οι βασικές καταλήξεις είναι:

• -ότατος, -ότατη, -ότατο για πολλά επίθετα σε -ος·
• -ύτατος, -ύτατη, -ύτατο για αρκετά επίθετα σε -ύς·
• -έστατος, -έστατη, -έστατο για πολλά επίθετα σε -ής, -ές.

Το πολύ εδώ είναι επίρρημα και μένει άκλιτο: πολύ καλός, πολύ καλή, πολύ καλά παιδιά. Δεν γράφουμε «πολλή καλή».

3.Απόλυτος και σχετικός υπερθετικός

Ο σχετικός υπερθετικός ξεχωρίζει κάποιον ή κάτι μέσα σε μια ομάδα. Ο απόλυτος δηλώνει πολύ υψηλό βαθμό, χωρίς να δίνει από μόνος του θέση σε μια κατάταξη.

Πρόταση	Τι δηλώνει
Η Άννα είναι η πιο προσεκτική μαθήτρια της τάξης.	Σύγκριση με τις υπόλοιπες μαθήτριες και τους υπόλοιπους μαθητές της τάξης.
Η Άννα είναι προσεκτικότατη.	Πολύ υψηλό βαθμό προσοχής, χωρίς αναγκαία σύγκριση.

Το άρθρο μόνο του δεν αρκεί για να αναγνωρίσουμε σχετικό υπερθετικό. Στη φράση η νοστιμότατη σούπα που έφτιαξες, το επίθετο παραμένει απόλυτος υπερθετικός: χαρακτηρίζουμε τη σούπα πολύ νόστιμη, όχι υποχρεωτικά την πιο νόστιμη από όλες.

4.Διαφορετικοί βαθμοί και διαφορετική αξιολόγηση

Οι λέξεις που δηλώνουν βαθμό δεν είναι όλες συνώνυμες. Μερικές δείχνουν ένταση, ενώ άλλες προσθέτουν την κρίση του ομιλητή.

Διατύπωση	Συνηθισμένη σημασία
λίγο δύσκολο	Μικρός βαθμός δυσκολίας.
αρκετά δύσκολο	Αξιοσημείωτος βαθμός, ανάλογα με το πλαίσιο.
πολύ δύσκολο	Υψηλός βαθμός.
εξαιρετικά δύσκολο	Πολύ υψηλός βαθμός, με ιδιαίτερη έμφαση.
υπερβολικά δύσκολο	Βαθμός μεγαλύτερος από όσο θεωρείται κατάλληλο ή αποδεκτό.

Το αρκετά μπορεί επίσης να δηλώνει επάρκεια: Το δωμάτιο είναι αρκετά μεγάλο για να χωρέσουμε όλοι. Εδώ σημαίνει ότι το μέγεθος καλύπτει μια ανάγκη.

5.Φυσική χρήση και ύφος

Το πολύ + επίθετο είναι η πιο ουδέτερη και ευέλικτη επιλογή. Οι μονολεκτικοί τύποι συχνά δίνουν μεγαλύτερη έμφαση. Ορισμένοι είναι συνηθισμένοι στην καθημερινή ομιλία, ενώ άλλοι ταιριάζουν περισσότερο σε επίσημο λόγο.

• Καθημερινή επιδοκιμασία: Περάσαμε ωραιότατα! Το φαγητό ήταν νοστιμότατο.
• Έντονη διαβεβαίωση: Οι οδηγίες είναι σαφέστατες.
• Επίσημη έκφραση συναισθήματος: Εκφράζουμε τη βαθύτατη θλίψη μας.

Υπάρχουν και καθιερωμένοι ανώμαλοι τύποι, όπως άριστος και κάκιστος: άριστη ποιότητα, κάκιστη συμπεριφορά. Δεν σχηματίζουμε τύπους όπως «καλότατος» για να αποδώσουμε αυτές τις σημασίες.

Δεν έχουν όλα τα επίθετα φυσική διαβάθμιση σε κάθε χρήση. Το ξύλινο τραπέζι δηλώνει υλικό, όχι βαθμό ιδιότητας, οπότε δεν λέμε συνήθως «πολύ ξύλινο τραπέζι». Σε μεταφορική χρήση, όμως, η διαβάθμιση είναι δυνατή: Ο λόγος του ήταν πολύ ξύλινος, δηλαδή τυποποιημένος και χωρίς ζωντάνια.

6.Τι να ελέγχεις πριν επιλέξεις

1. Υπάρχει σύγκριση με ομάδα; Χρειάζεσαι σχετικό υπερθετικό, όπως ο πιο προσεκτικός.
2. Θέλεις απλώς υψηλό βαθμό; Χρησιμοποίησε πολύ προσεκτικός ή προσεκτικότατος.
3. Ξεπερνιέται ένα αποδεκτό όριο; Προτίμησε υπερβολικά, όχι απλώς πολύ.
4. Είναι φυσικός ο μονολεκτικός τύπος και ταιριάζει στο ύφος; Αν αμφιβάλλεις, διάλεξε μια περιφραστική διατύπωση.

Πολύ καλό δηλώνει υψηλό βαθμό· το καλύτερο της ομάδας δηλώνει θέση σε σύγκριση. Αυτή είναι η βασική διάκριση.