Αριστερή και δεξιά εκτόπιση.

1.Ένα θέμα έξω από τον πυρήνα της πρότασης

Με την αριστερή και τη δεξιά εκτόπιση τοποθετούμε έναν όρο στην αρχή ή στο τέλος της πρότασης και τον συνδέουμε με το υπόλοιπο μήνυμα. Έτσι δείχνουμε για ποιον ή για τι μιλάμε, επαναφέρουμε ένα θέμα ή διευκρινίζουμε την αναφορά μιας αντωνυμίας. Η επιλογή επηρεάζει την οργάνωση της πληροφορίας, όχι απλώς τη σειρά των λέξεων.

Στόχος είναι να αναγνωρίζεις τις δύο κατασκευές, να διατηρείς τη σωστή πτώση και την αντωνυμική σύνδεση και να επιλέγεις τη θέση που ταιριάζει στα συμφραζόμενα.

Κατασκευή	Παράδειγμα	Οργάνωση του μηνύματος
Χωρίς εκτόπιση	Δεν έχω διαβάσει ακόμη την έκθεση.	Η έκθεση παρουσιάζεται μέσα στην πρόταση.
Αριστερή εκτόπιση	Την έκθεση, δεν την έχω διαβάσει ακόμη.	Πρώτα ορίζεται το θέμα και έπειτα λέγεται κάτι γι’ αυτό.
Δεξιά εκτόπιση	Δεν την έχω διαβάσει ακόμη, την έκθεση.	Πρώτα δίνεται το μήνυμα και στο τέλος κατονομάζεται η αναφορά της αντωνυμίας.

2.Αριστερή εκτόπιση: πρώτα το θέμα

Στην αριστερή εκτόπιση ένας όρος προηγείται του πυρήνα της πρότασης. Στις κατασκευές με οριστικό αντικείμενο που εξετάζουμε εδώ, μια αδύνατη προσωπική αντωνυμία, δηλαδή ένα κλιτικό, αναφέρεται στο ίδιο πρόσωπο ή πράγμα μέσα στην πρόταση.

Εκτοπισμένο αντικείμενο + πρόταση με αντίστοιχο κλιτικό

Η αριστερή εκτόπιση είναι ιδιαίτερα χρήσιμη όταν:

• επαναφέρουμε κάτι που έχει ήδη αναφερθεί: Εκείνο το διαμέρισμα, τελικά το νοίκιασαν·
• επιλέγουμε ένα θέμα από περισσότερα διαθέσιμα: Τον κήπο, θα τον αναλάβω εγώ·
• αντιπαραβάλλουμε θέματα: Τον Γιάννη τον κάλεσα, αλλά τη Μαρία δεν την κάλεσα.

Το θέμα δεν χρειάζεται να έχει αναφερθεί με τις ίδιες ακριβώς λέξεις. Αρκεί ο συνομιλητής να μπορεί να το αναγνωρίσει από την περίσταση.

3.Δεξιά εκτόπιση: το θέμα στο τέλος

Στη δεξιά εκτόπιση η πρόταση περιέχει ήδη ένα στοιχείο που παραπέμπει στο θέμα. Ο εκτοπισμένος όρος ακολουθεί και κατονομάζει αυτό το θέμα. Συνήθως αφορά κάτι ήδη γνωστό ή εύκολα αναγνωρίσιμο.

Πρόταση με κλιτικό + εκτοπισμένο αντικείμενο

Στην τυπική δεξιά εκτόπιση ο τελικός όρος δεν αποτελεί την κύρια νέα πληροφορία. Συχνά προφέρεται χαμηλότερα, χωρίς έντονο τόνο, και χωρίζεται με μια μικρή παύση.

4.Πτώση και αντωνυμική σύνδεση

Στην εκτόπιση με κλιτικό, ο εκτοπισμένος όρος διατηρεί την πτώση που αντιστοιχεί στη συντακτική του σχέση με το ρήμα. Το κλιτικό συμφωνεί με την ονοματική φράση ως προς τα σχετικά χαρακτηριστικά προσώπου, γένους και αριθμού.

Σχέση με το ρήμα	Αριστερή εκτόπιση	Δεξιά εκτόπιση
Άμεσο αντικείμενο σε αιτιατική	Τη Μαρία, την είδα χθες.	Την είδα χθες, τη Μαρία.
Έμμεσο αντικείμενο σε γενική	Της Μαρίας, της έστειλα μήνυμα.	Της έστειλα μήνυμα, της Μαρίας.
Πληθυντικό αντικείμενο	Τα παιδιά, τα περίμενα έξω.	Τα περίμενα έξω, τα παιδιά.

Η αντωνυμία δεν είναι περιττή επανάληψη: συνδέει το εκτοπισμένο αντικείμενο με την πρόταση.

Μπορεί επίσης να συναντήσεις ένα αρχικό θέμα σε ονομαστική, συνδεδεμένο πιο χαλαρά με ό,τι ακολουθεί: Η Μαρία, δεν έχω μιλήσει μαζί της τελευταία. Πρόκειται για μετέωρο θέμα, όχι για το ίδιο σχήμα αντιστοίχισης πτώσης που παρουσιάζει ο πίνακας.

Με το υποκείμενο δεν προσθέτουμε κλιτικό αντικειμένου. Στο Θα έρθει αργότερα, η Ελένη, η τελική φράση μπορεί, με κατάλληλη παύση και συμφραζόμενα, να λειτουργεί ως δεξιά εκτοπισμένο θέμα. Χωρίς αυτά τα στοιχεία, μπορεί να είναι απλώς υποκείμενο μετά το ρήμα.

5.Επιτονισμός, στίξη και ύφος

Στον προφορικό λόγο ακούμε τη σχέση θέματος και σχολίου μέσα από τις παύσεις και τον τόνο της φωνής. Στον γραπτό λόγο το κόμμα συχνά βοηθά να αποδοθεί αυτός ο διαχωρισμός, αλλά δεν αρκεί μόνο του για να αναγνωρίσουμε εκτόπιση.

• Στην αριστερή εκτόπιση η παύση μπορεί να είναι μικρή ή να απουσιάζει: Αυτό το βιβλίο το έχω διαβάσει.
• Στη δεξιά εκτόπιση το κόμμα συνήθως αποδίδει τον χωρισμό του τελικού θέματος: Δεν τον ξέρω καλά, τον καινούριο διευθυντή.
• Η αριστερή εκτόπιση εμφανίζεται και σε οργανωμένο γραπτό λόγο. Η δεξιά είναι ιδιαίτερα συχνή στη συνομιλία και σε κείμενα που αναπαριστούν προφορικό ύφος.

6.Έλεγχος πριν από τη χρήση

1. Εντόπισε το θέμα: για ποιο πρόσωπο ή πράγμα θέλεις να πεις κάτι;
2. Επίλεξε τη θέση: πριν από την πρόταση για να το θέσεις ως αφετηρία ή μετά για να το επαναφέρεις και να αποσαφηνίσεις την αναφορά;
3. Έλεγξε τη σύνδεση: στις κατασκευές αντικειμένου με κλιτικό, αντιστοιχούν σωστά η πτώση, το γένος και ο αριθμός;
4. Διάβασε με φυσικό επιτονισμό: ταιριάζουν οι παύσεις και η έμφαση με αυτό που είναι ήδη γνωστό και αυτό που θέλεις να προσθέσεις;

Την πρόταση, την απορρίψαμε: πρώτα το θέμα. Την απορρίψαμε, την πρόταση: το θέμα στο τέλος. Η βασική πληροφορία παραμένει ίδια, αλλά αλλάζει ο τρόπος με τον οποίο την παρουσιάζουμε στον συνομιλητή.