Δηλαδή, άλλωστε και πάντως: στάση και αναδιατύπωση.

Με το δηλαδή διευκρινίζουμε ή επανερμηνεύουμε όσα ειπώθηκαν, με το άλλωστε προσθέτουμε ένα υποστηρικτικό στοιχείο και με το πάντως δηλώνουμε τι εξακολουθούμε να υποστηρίζουμε παρά τις επιφυλάξεις ή τη διαφωνία. Η επιλογή τους φανερώνει όχι μόνο τη σχέση ανάμεσα στις πληροφορίες, αλλά και τη στάση μας απέναντι σε αυτές και στον συνομιλητή.

1.Τρεις διαφορετικές κινήσεις στον λόγο

Οι λέξεις αυτές λειτουργούν ως δείκτες λόγου: καθοδηγούν τον αναγνώστη ή τον ακροατή στο πώς να ερμηνεύσει αυτό που ακολουθεί.

Δείκτης	Βασική λειτουργία	Παράδειγμα
δηλαδή	Διευκρίνιση ή αναδιατύπωση	Η συμμετοχή είναι προαιρετική, δηλαδή δεν είσαι υποχρεωμένος να έρθεις.
άλλωστε	Πρόσθετη στήριξη μιας θέσης	Δεν χρειάζεται να αποφασίσουμε τώρα. Άλλωστε, λείπουν ακόμη βασικά στοιχεία.
πάντως	Θέση που διατηρείται παρά όσα προηγήθηκαν	Δεν ξέρω αν θα συμφωνήσουν. Εγώ, πάντως, θα καταθέσω την πρόταση.

Δεν είναι εναλλάξιμοι: αλλάζοντας τον δείκτη, αλλάζουμε τη σχέση που προτείνουμε ανάμεσα στις δύο διατυπώσεις.

2.Δηλαδή: από τη διευκρίνιση στην ερμηνεία

Το δηλαδή παρουσιάζει μια δεύτερη διατύπωση που κάνει την πρώτη σαφέστερη. Μπορεί να εξηγεί έναν όρο, να δίνει συγκεκριμένο περιεχόμενο σε μια γενική αναφορά ή να διατυπώνει ρητά κάτι που προηγουμένως υπονοήθηκε.

Στο τελευταίο παράδειγμα, η δεύτερη διατύπωση ερμηνεύει τι σημαίνει η «ευελιξία» στη συγκεκριμένη περίπτωση. Δεν δίνει έναν ορισμό που ισχύει σε κάθε περίσταση.

Στον αυθόρμητο λόγο, το δηλαδή μπορεί επίσης να εισάγει διόρθωση ή ακριβέστερη διατύπωση:

Εδώ ο ομιλητής περιορίζει την αρχική γενίκευση. Σε προσεγμένο γραπτό λόγο, το ακριβέστερα ή το για να είμαι ακριβής μπορεί να δηλώσει τη διόρθωση πιο καθαρά.

2.1Ερώτηση, συμπέρασμα και αμφισβήτηση

Στις ερωτήσεις, το δηλαδή μπορεί να ζητά επιβεβαίωση μιας ερμηνείας. Με διαφορετικό επιτονισμό και πλαίσιο, η ίδια ερώτηση μπορεί να εκφράζει έκπληξη ή αντίρρηση.

Στην πρώτη ανταλλαγή ζητείται επιβεβαίωση. Στη δεύτερη, ο ομιλητής παρουσιάζει μια συνέπεια των λόγων του άλλου ως προβληματική. Το δηλαδή δεν δηλώνει από μόνο του θυμό· η στάση προκύπτει από ολόκληρη την εκφορά.

3.Άλλωστε: πρόσθετη στήριξη, όχι αναδιατύπωση

Με το άλλωστε προσθέτουμε μια παρατήρηση που ενισχύει όσα υποστηρίξαμε. Συχνά την παρουσιάζουμε ως ήδη γνωστή, αναμενόμενη ή εύκολα αποδεκτή, χωρίς να είναι απαραίτητο να έχει αναφερθεί προηγουμένως.

Το δεύτερο μέρος δεν επαναλαμβάνει το πρώτο με άλλα λόγια. Προσθέτει έναν λόγο ή ένα στοιχείο που το στηρίζει. Η στήριξη μπορεί να αφορά και την απόφαση του ομιλητή να πει ή να κάνει κάτι, όχι μόνο την αλήθεια μιας δήλωσης.

Η επίκληση σε κάτι που παρουσιάζεται ως αυτονόητο μπορεί να κάνει τον λόγο πειστικό, αλλά και απόλυτο: «Άλλωστε, αυτό το ξέρουν όλοι». Χρειάζεται προσοχή όταν ο συνομιλητής ενδέχεται να μη συμμερίζεται αυτή την παραδοχή.

4.Πάντως: επιφύλαξη και σταθερή θέση

Το πάντως ξεχωρίζει ένα σημείο που ο ομιλητής διατηρεί ως ισχυρό ή σχετικό, ανεξάρτητα από αβεβαιότητες, αντιρρήσεις ή άλλες πληροφορίες. Δεν απαιτεί πάντοτε άμεση αντίθεση· μπορεί απλώς να επαναφέρει τη συζήτηση σε κάτι που ο ομιλητής θεωρεί σημαντικό.

Στο πρώτο παράδειγμα, η αβεβαιότητα αφορά την ευθύνη, όχι την απώλεια της προθεσμίας. Στο δεύτερο, η ασφάλεια παραμένει θετικό στοιχείο παρά το κόστος. Στο τρίτο, ο ομιλητής διαφοροποιεί τη δική του εμπειρία χωρίς να ακυρώνει αναγκαστικά την εμπειρία του άλλου.

5.Θέση, στίξη και ύφος

Οι δείκτες μπορούν να εμφανίζονται στην αρχή ή στο εσωτερικό μιας πρότασης. Η θέση τους επηρεάζει το σημείο στο οποίο στρέφεται η προσοχή.

• Δηλαδή, δεν θα έρθεις; — ζητείται επιβεβαίωση ή εκφράζεται αντίδραση.
• Δεν θα έρθεις, δηλαδή; — η ερμηνεία προστίθεται στο τέλος, συχνά με προφορικό χαρακτήρα.
• Όπως άλλωστε είχαμε συμφωνήσει, θα μοιραστούμε τα έξοδα. — η συμφωνία παρουσιάζεται ως υπενθύμιση που στηρίζει τη δήλωση.
• Εγώ πάντως θα έρθω. — ξεχωρίζει η θέση του συγκεκριμένου ομιλητή.

Τα κόμματα δεν μπαίνουν μηχανικά γύρω από κάθε δείκτη. Εξαρτώνται από τη σύνταξη και από το αν ο δείκτης παρουσιάζεται ως παρενθετικό σχόλιο. Γράφουμε φυσικά «Εγώ πάντως θα έρθω», αλλά και «Εγώ, πάντως, θα έρθω», με εντονότερη παρενθετική απομόνωση στη δεύτερη εκδοχή.

Στη διευκρίνιση «την επομένη, δηλαδή την Τρίτη», το κόμμα προηγείται του διευκρινιστικού συνόλου· δεν χρειάζεται κόμμα αμέσως μετά το δηλαδή.

Και οι τρεις δείκτες χρησιμοποιούνται στον προφορικό και στον γραπτό λόγο. Οι σύντομες αντιδράσεις, όπως «Δηλαδή;», και η τελική θέση είναι ιδιαίτερα χαρακτηριστικές του διαλόγου. Σε επίσημο κείμενο αποφεύγουμε κυρίως την άσκοπη επανάληψή τους, όχι τους ίδιους τους δείκτες.

6.Επιλογή με βάση την πρόθεση

Πριν επιλέξεις δείκτη, έλεγξε τι κάνει η δεύτερη διατύπωση:

1. Εξηγεί ή επανερμηνεύει την πρώτη; Επίλεξε δηλαδή.
2. Προσθέτει στήριξη στην προηγούμενη θέση; Επίλεξε άλλωστε.
3. Ξεχωρίζει κάτι που εξακολουθεί να ισχύει ή να σε ενδιαφέρει παρά τα προηγούμενα; Επίλεξε πάντως.

Η βασική διάκριση είναι: διευκρινίζω — στηρίζω — διατηρώ μια θέση. Ο δείκτης καθοδηγεί την ερμηνεία, αλλά το ακριβές νόημα και η στάση προκύπτουν πάντα από τα συμφραζόμενα.