Ελεύθερος πλάγιος λόγος και αλλαγή οπτικής.

Ο ελεύθερος πλάγιος λόγος επιτρέπει στην αφήγηση να ενσωματώνει τα λόγια ή τις σκέψεις ενός προσώπου χωρίς να τα παραθέτει αυτούσια ή να τα εξαρτά από ένα «είπε ότι» ή «σκέφτηκε πως». Η γραμματική οργάνωση μπορεί να παραμένει στον αφηγητή, ενώ οι αξιολογήσεις, οι ερωτήσεις και η αίσθηση του «εδώ και τώρα» να ανήκουν στον ήρωα. Για να αναγνωρίσουμε αυτή τη μετατόπιση, εξετάζουμε μαζί πρόσωπα, χρόνους, δείκτες και συμφραζόμενα.

1.Δύο φωνές μέσα στην ίδια αφήγηση

Στον ελεύθερο πλάγιο λόγο η φωνή του αφηγητή και η φωνή του προσώπου συνυπάρχουν, χωρίς να χωρίζονται πάντοτε με σαφή όρια. Δεν πληροφορούμαστε απλώς τι σκέφτηκε κάποιος· προσλαμβάνουμε την κατάσταση μέσα από τη δική του αγωνία, βεβαιότητα ή προκατάληψη.

Το την αναφέρεται στην Άννα σε τρίτο πρόσωπο, όπως στην αφήγηση. Το πάλι τίποτα και η αγανακτισμένη ερώτηση, όμως, αποδίδουν τη δική της αντίδραση. Δεν είναι ουδέτερες πληροφορίες του αφηγητή.

Η τεχνική εμφανίζεται κυρίως στη λογοτεχνική αφήγηση, αλλά αξιοποιείται και σε άλλα αφηγηματικά κείμενα. Μπορεί να αποδίδει τόσο εσωτερικές σκέψεις όσο και λόγια που έχουν ειπωθεί.

2.Η διαφορά από τις άλλες μορφές απόδοσης

Ας υποθέσουμε ότι η Άννα σκέφτεται αν πρέπει να επιστρέψει την επόμενη ημέρα στον ίδιο χώρο.

Μορφή απόδοσης	Παράδειγμα	Τι προβάλλεται
Ευθύς λόγος	Η Άννα σκέφτηκε: «Πρέπει να ξανάρθω εδώ αύριο;»	Η σκέψη παρουσιάζεται ως αυτούσια διατύπωση.
Πλάγιος λόγος	Η Άννα αναρωτήθηκε αν έπρεπε να επιστρέψει εκεί την επόμενη μέρα.	Η σκέψη εξαρτάται συντακτικά από το «αναρωτήθηκε».
Ελεύθερος πλάγιος λόγος	Η Άννα στάθηκε στην έξοδο. Έπρεπε λοιπόν να ξανάρθει εδώ αύριο;	Το τρίτο πρόσωπο συνδυάζεται με την ερώτηση και τους δείκτες της Άννας.

Στην τρίτη εκδοχή δεν υπάρχει εξάρτηση από ρήμα αναφοράς με ότι, πως ή αν. Η ερώτηση διατηρεί τη μορφή αυτόνομης πρότασης, αλλά το να ξανάρθει εντάσσει την Άννα στη γραμματική προοπτική της τριτοπρόσωπης αφήγησης.

3.Πρόσωπο, χρόνος και δεικτικό κέντρο

Δεικτικό κέντρο είναι το σημείο αναφοράς από το οποίο ερμηνεύονται εκφράσεις όπως εδώ, τώρα, αύριο. Στον ελεύθερο πλάγιο λόγο αυτό το κέντρο μπορεί να βρίσκεται στο πρόσωπο, παρότι η αφήγηση το αναφέρει σε τρίτο πρόσωπο.

Το αύριο σημαίνει την Τρίτη, με αφετηρία τη Δευτέρα που ζει η Άννα, όχι την επόμενη ημέρα από τη στιγμή κατά την οποία ο αφηγητής διηγείται την ιστορία. Το τώρα αποδίδει το παρόν της δικής της κρίσης. Τα θα έχανε και θα πήγαινε δηλώνουν εδώ κάτι μελλοντικό ως προς εκείνη την παρελθοντική στιγμή.

Δεν υπάρχει, ωστόσο, ένας υποχρεωτικός πίνακας μετατροπών για τη Νέα Ελληνική:

• Το τρίτο πρόσωπο είναι συχνό στην τριτοπρόσωπη αφήγηση, αλλά δεν αποτελεί από μόνο του διαγνωστικό κριτήριο.
• Οι παρελθοντικοί χρόνοι συνδέονται συχνά με το χρονικό πλαίσιο της αφήγησης· δεν είναι υποχρεωτικοί σε κάθε ελεύθερο πλάγιο λόγο.
• Τα εδώ, τώρα, αύριο μπορούν να διατηρούν την αναφορά τους στον κόσμο του προσώπου. Δεν απαιτείται να γίνονται πάντοτε «εκεί», «τότε», «την επόμενη μέρα».

4.Ποιος μιλά και ποιος αντιλαμβάνεται;

Για να περιγράψουμε την αλλαγή οπτικής, διακρίνουμε τη φωνή, δηλαδή ποιος εκφέρει την αφήγηση, από την εστίαση, δηλαδή μέσα από ποιανού την αντίληψη παρουσιάζονται τα γεγονότα. Στον ελεύθερο πλάγιο λόγο ο αφηγητής δεν παύει αναγκαστικά να αφηγείται· η αφήγηση όμως υιοθετεί εκφραστικά στοιχεία του προσώπου.

Η πρόσβαση στις σκέψεις ενός ήρωα δεν αρκεί από μόνη της:

Διατύπωση	Ανάλυση
Ο Νίκος φοβόταν ότι είχε χάσει το τρένο.	Ο αφηγητής αναφέρει το περιεχόμενο του φόβου.
Ο Νίκος κοίταξε το ρολόι. Πάει, το είχε χάσει το τρένο! Τι θα έκανε τώρα;	Οι εκφράσεις «πάει» και «τι θα έκανε τώρα;» αποδίδουν άμεσα την αντίδραση του Νίκου.

Η μετατόπιση αναγνωρίζεται από έναν συνδυασμό ενδείξεων: επιφωνήματα, ερωτήσεις, χαρακτηριστικό λεξιλόγιο, αξιολογικούς χαρακτηρισμούς και γνώσεις περιορισμένες στον ορίζοντα του προσώπου.

Αυτή η συνύπαρξη φωνών μπορεί να δημιουργεί είτε εγγύτητα είτε ειρωνική απόσταση.

Οι χαρακτηρισμοί αποδίδονται στον διευθυντή· δεν αποτελούν κατ’ ανάγκην κρίση του αφηγητή. Η τελευταία πρόταση ευνοεί μια ειρωνική ανάγνωση της αυτοδικαίωσής του.

5.Αναγνώριση χωρίς υπερερμηνεία

Μια μεμονωμένη πρόταση μπορεί να επιδέχεται περισσότερες από μία αναγνώσεις. Το «Ήταν απαράδεκτο» μπορεί να εκφράζει κρίση του αφηγητή ή αντίδραση του προσώπου. Ούτε το θαυμαστικό ούτε ο παρατατικός λύνουν αυτόματα την αμφισημία.

Για μια τεκμηριωμένη ανάγνωση:

1. Εντοπίστε ποιο πρόσωπο βρίσκεται στο επίκεντρο πριν από την επίμαχη φράση.
2. Εξετάστε σε ποιον ανήκουν οι γνώσεις, οι αξιολογήσεις και το λεξιλόγιό της.
3. Βρείτε από ποια χρονική και τοπική αφετηρία ερμηνεύονται οι δείκτες.
4. Ελέγξτε αν συνυπάρχουν στοιχεία της αφήγησης και στοιχεία της έκφρασης του προσώπου.
5. Διαβάστε και τη συνέχεια: μπορεί να επιβεβαιώνει, να ανατρέπει ή να αφήνει ανοιχτή την απόδοση της φωνής.

6.Συνειδητή αλλαγή οπτικής στη γραφή

Για να περάσετε από την εξωτερική αφήγηση στην οπτική ενός προσώπου, δώστε πρώτα ένα σαφές σημείο αναφοράς. Έπειτα ενσωματώστε μια χαρακτηριστική αντίδραση χωρίς υποχρεωτική εισαγωγή με «σκέφτηκε ότι». Για την επιστροφή στην εξωτερική αφήγηση, μια παρατηρήσιμη πράξη μπορεί να λειτουργήσει ως όριο.

Η ανάγνωση του μηνύματος εισάγει την Ελένη, οι δύο επόμενες προτάσεις μεταφέρουν την αγανάκτησή της και η τελική πράξη επαναφέρει την εξωτερική περιγραφή.

Κρατήστε τη βασική διάκριση: δεν αρκεί να αφηγούμαστε μια σκέψη· χρειάζεται να ακούγεται μέσα στην αφήγηση ο ιδιαίτερος τρόπος με τον οποίο το πρόσωπο βιώνει και διατυπώνει την εμπειρία του. Η αλλαγή οπτικής προκύπτει από τη συνεργασία γραμματικής, λεξιλογίου και συμφραζομένων, όχι από έναν μεμονωμένο τύπο.