Ηθική γενική και προσωπική εμπλοκή.

Η ηθική γενική δείχνει ότι ένα πρόσωπο ενδιαφέρεται προσωπικά για όσα συμβαίνουν ή τα αντιμετωπίζει με συγκίνηση, ανησυχία ή ενόχληση. Για να την αναγνωρίσουμε, δεν αρκεί ο τύπος μου ή σου: χρειάζεται να εξετάσουμε τα συμφραζόμενα και να τη διακρίνουμε από την κτήση και το έμμεσο αντικείμενο.

1.Προσωπική εμπλοκή, όχι νέος συμμετέχων

Στη φράση Μη μου στενοχωριέσαι, το μου δεν δηλώνει ποιος στενοχωριέται ούτε σε ποιον απευθύνεται η στενοχώρια. Παρουσιάζει τον ομιλητή ως πρόσωπο που νοιάζεται για την κατάσταση του συνομιλητή του.

Ο όρος ηθική δεν αφορά το σωστό και το λάθος. Αναφέρεται εδώ στην προσωπική, συναισθηματική συμμετοχή ενός προσώπου στο γεγονός.

Η ηθική γενική δεν είναι συμπλήρωμα που απαιτεί το ρήμα. Αν την αφαιρέσουμε, η πρόταση παραμένει γραμματική και διατηρεί τον βασικό πυρήνα του γεγονότος. Χάνεται όμως μέρος της διαπροσωπικής της σημασίας.

2.Μορφή και θέση

Η ηθική γενική εκφράζεται με αδύνατο τύπο προσωπικής αντωνυμίας σε γενική. Ιδιαίτερα χαρακτηριστικοί είναι οι τύποι μου και σου, καθώς συνδέουν το γεγονός με τον ομιλητή ή τον ακροατή.

Δεν έχει ξεχωριστή θέση μέσα στην πρόταση: ακολουθεί τους συνηθισμένους κανόνες τοποθέτησης των αδύνατων αντωνυμιών.

Περιβάλλον	Παράδειγμα	Θέση της αντωνυμίας
Πρόταση με να	Να μου προσέχεις!	Πριν από το ρήμα
Αρνητική προτροπή	Μη μου στενοχωριέσαι.	Πριν από το ρήμα
Καταφατική προστακτική	Πρόσεχέ μου!	Μετά το ρήμα
Ζωντανή αφήγηση	Και σου εμφανίζεται ξαφνικά ο Πέτρος!	Πριν από το ρήμα

Στο Πρόσεχέ μου!, ένας οικείος άνθρωπος ζητά από τον συνομιλητή του να είναι προσεκτικός, δείχνοντας ότι νοιάζεται γι’ αυτόν. Ο πρόσθετος τόνος στο πρόσεχέ οφείλεται στο αδύνατο μου που ακολουθεί.

3.Τρυφερότητα, ενόχληση και αφήγηση

Η ηθική γενική δεν εκφράζει υποχρεωτικά θετικό συναίσθημα. Η ερμηνεία της εξαρτάται από τα λόγια, τη σχέση των προσώπων και τον τόνο της φωνής.

• Φροντίδα ή τρυφερότητα: «Να μου προσέχεις!»
• Ανησυχία: «Μη μου πάθεις τίποτα στον δρόμο!»
• Ενόχληση ή αποδοκιμασία: «Μη μου αρχίζεις πάλι τα ίδια!»
• Εμπλοκή του ακροατή στην αφήγηση: «Και σου εμφανίζεται ξαφνικά ο Πέτρος!»

Στο τελευταίο παράδειγμα, το σου δεν σημαίνει ότι ο Πέτρος εμφανίζεται μπροστά στον ακροατή. Ο αφηγητής τον παρασύρει νοερά στη σκηνή, σαν να του λέει «φαντάσου τώρα τι έγινε».

4.Διάκριση από άλλες γενικές

Ο ίδιος αδύνατος τύπος μπορεί να επιτελεί διαφορετικές λειτουργίες. Δεν χαρακτηρίζουμε λοιπόν κάθε μου που δηλώνει κάποιο ενδιαφέρον ως ηθική γενική.

Παράδειγμα	Βασική λειτουργία	Τι δηλώνει το μου
Μου έδωσε το κλειδί.	Έμμεσο αντικείμενο	Είμαι ο αποδέκτης του κλειδιού.
Το κλειδί μου χάθηκε.	Κτήση	Το κλειδί ανήκει σε μένα.
Μη μου στενοχωριέσαι.	Ηθική γενική	Νοιάζομαι για τη στενοχώρια σου.

Η παράφραση βοηθά: στο Μου έδωσε το κλειδί, μπορούμε να πούμε Έδωσε το κλειδί σε μένα. Στο Μη μου στενοχωριέσαι, το «σε μένα» δεν αποδίδει τη λειτουργία του μου.

Υπάρχουν και περιπτώσεις όπου οι σημασίες πλησιάζουν. Στο Μου αρρώστησε το παιδί, το μου μπορεί να συνδέεται με τη σχέση του ομιλητή με το παιδί και ταυτόχρονα να τον παρουσιάζει ως πρόσωπο που επηρεάζεται από την αρρώστια. Δεν είναι ασφαλές να θεωρήσουμε τη φράση καθαρό παράδειγμα ηθικής γενικής χωρίς συμφραζόμενα.

5.Ύφος και όρια χρήσης

Η ηθική γενική είναι χαρακτηριστική του οικείου προφορικού λόγου, των διαλόγων και της ζωντανής αφήγησης. Σε ουδέτερα διοικητικά ή επιστημονικά κείμενα συνήθως δεν ταιριάζει, επειδή προβάλλει προσωπική στάση αντί για απρόσωπη παρουσίαση.

Η χρήση της προϋποθέτει επίσης κατάλληλη σχέση μεταξύ των συνομιλητών. Το Να μου προσέχεις! μπορεί να ακουστεί τρυφερό ανάμεσα σε κοντινά πρόσωπα, αλλά υπερβολικά οικείο ή πατερναλιστικό σε μια τυπική επαγγελματική σχέση.

6.Έλεγχος της ερμηνείας

Για να αναγνωρίσεις ή να χρησιμοποιήσεις την ηθική γενική:

1. Έλεγξε τον ρόλο της αντωνυμίας. Δηλώνει αποδέκτη, κτήτορα ή κυρίως προσωπική στάση;
2. Αφαίρεσέ την δοκιμαστικά. Παραμένει το βασικό γεγονός, αλλά μειώνεται η συναισθηματική εμπλοκή;
3. Διάβασε τα συμφραζόμενα. Πρόκειται για φροντίδα, ανησυχία, ενόχληση ή ζωντάνεμα της αφήγησης;
4. Έλεγξε το ύφος. Δικαιολογούν η περίσταση και η σχέση των προσώπων αυτή την οικειότητα;

Η βασική διάκριση: η ηθική γενική δεν μας πληροφορεί κυρίως σε ποιον δίνεται κάτι ή σε ποιον ανήκει κάτι, αλλά ποιος εμπλέκεται προσωπικά σε αυτό που λέγεται.