Καθαρεύουσα και δημοτική σε σύγχρονα κείμενα.

Στα σύγχρονα ελληνικά κείμενα συναντούμε στοιχεία της δημοτικής μαζί με λόγιους τύπους και κατάλοιπα της καθαρεύουσας. Το ζητούμενο δεν είναι να τα χωρίσουμε μηχανικά σε «σωστά» και «παρωχημένα», αλλά να αναγνωρίζουμε την προέλευση, τη σημερινή λειτουργία και το υφολογικό τους βάρος, ώστε να τα διατηρούμε ή να τα αποδίδουμε διαφορετικά χωρίς απώλεια νοήματος.

1.Ιστορικές ονομασίες και σημερινή χρήση

Η καθαρεύουσα ήταν λόγια μορφή της ελληνικής με διαφορετικούς βαθμούς αρχαϊσμού, όχι ένα απολύτως ενιαίο σύστημα σε όλες τις εποχές και σε όλα τα κείμενα. Η δημοτική στηρίχθηκε στη ζωντανή ομιλούμενη γλώσσα και αποτέλεσε τη βάση της σημερινής Κοινής Νέας Ελληνικής.

Η σύγχρονη κοινή, ωστόσο, έχει ενσωματώσει πολλά λόγια στοιχεία. Επομένως, οι όροι λόγιο στοιχείο και καθαρεύουσα δεν είναι ταυτόσημοι. Μια λέξη όπως συνεδρίαση ή μια σύνδεση όπως δεδομένου ότι δεν αρκεί για να χαρακτηριστεί ένα ολόκληρο κείμενο καθαρευουσιάνικο.

Χρειάζεται να διακρίνουμε:

• ενσωματωμένα λόγια στοιχεία, που λειτουργούν κανονικά στη σημερινή κοινή·
• στερεότυπες εκφράσεις, που διατηρούν παλαιότερη μορφολογία ή σύνταξη·
• έντονα αρχαΐζουσες επιλογές, που παραπέμπουν σε παλαιότερο επίσημο λόγο ή χρησιμοποιούνται σκόπιμα για ιδιαίτερο αποτέλεσμα.

2.Πώς αναγνωρίζουμε τα λόγια κατάλοιπα

Εξετάζουμε τη μορφή μέσα στη συγκεκριμένη πρόταση, όχι ως απομονωμένη λέξη. Τα ακόλουθα στοιχεία διαφέρουν ως προς τον βαθμό ενσωμάτωσης και την υφολογική τους ένταση.

Στοιχείο	Παράδειγμα σε σύγχρονο κείμενο	Τι παρατηρούμε
Ενσωματωμένη λόγια σύνδεση	Δεδομένου ότι λείπουν στοιχεία, η εξέταση αναβάλλεται.	Εισάγει αιτιολόγηση και είναι συνηθισμένη στον επίσημο λόγο.
Στερεότυπη δοτική	Η διαδικασία είναι εν εξελίξει.	Η δοτική διατηρείται μέσα στη συγκεκριμένη έκφραση.
Λόγια προθετική σύνταξη	Δεν απάντησε επί της ουσίας.	Το επί συντάσσεται εδώ με γενική.
Λόγια μετοχή	Ο αιτών υπέγραψε την αίτηση.	Η μετοχή χρησιμοποιείται ως ουσιαστικό για το πρόσωπο που υποβάλλει την αίτηση.
Λόγιος παρελθοντικός τύπος	Η απόφαση ελήφθη χθες.	Ο τύπος συνυπάρχει με το λήφθηκε, με διαφορά ύφους.

Στο ο αιτών – του αιτούντος – τον αιτούντα, η κλίση διατηρεί λόγια χαρακτηριστικά. Δεν πρόκειται απλώς για διαφορετική κατάληξη μιας άκλιτης ετικέτας.

3.Το ύφος προκύπτει από τον συνδυασμό

Ένας μεμονωμένος λόγιος τύπος μπορεί να περνά σχεδόν απαρατήρητος. Η συσσώρευση λόγιων καταλήξεων, παλαιότερων λέξεων και αρχαϊζουσών συντάξεων κάνει την ιστορική αναφορά πολύ εντονότερη.

Στη δεύτερη διατύπωση, το συνεδρίασις αντί συνεδρίαση και το ανεβλήθη αντί αναβλήθηκε λειτουργούν μαζί ως σαφείς δείκτες παλαιότερου ύφους. Η πρώτη, αντίθετα, ανήκει φυσικά στη σύγχρονη κοινή, παρότι περιέχει την επίσημη αιτιολογική σύνταξη λόγω απουσίας.

Το αποτέλεσμα εξαρτάται επίσης από το είδος του κειμένου και τη στάση του συντάκτη. Μια παλαιότερη διατύπωση μπορεί να δηλώνει θεσμική συνέχεια, να αναπαράγει ιστορικό έγγραφο ή να δημιουργεί ειρωνική απόσταση.

Στη δεύτερη επιγραφή, το παλαιότερο διοικητικό όπως με τη σημασία του να συγκρούεται σκόπιμα με το ασήμαντο καθημερινό περιεχόμενο. Η ίδια σύνταξη σε παλαιά υπηρεσιακή ανακοίνωση δεν θα ήταν αναγκαστικά ειρωνική.

4.Απόδοση στη δημοτική χωρίς αλλαγή νοήματος

Η απόδοση δεν γίνεται με αυτόματη αντικατάσταση λέξεων. Πρώτα προσδιορίζουμε τη σημασιολογική σχέση και έπειτα επιλέγουμε φυσική σύγχρονη σύνταξη.

Λόγια διατύπωση	Απόδοση στο συγκεκριμένο περιβάλλον	Σημασία που διατηρούμε
Η έρευνα βρίσκεται εν εξελίξει.	Η έρευνα βρίσκεται σε εξέλιξη.	Η διαδικασία συνεχίζεται.
Η πρόταση απορρίφθηκε ελλείψει στοιχείων.	Η πρόταση απορρίφθηκε επειδή δεν υπήρχαν στοιχεία.	Αιτία της απόρριψης.
Εν προκειμένω, εξετάζουμε μόνο το κόστος.	Στη συγκεκριμένη περίπτωση, εξετάζουμε μόνο το κόστος.	Περιορισμός στη συγκεκριμένη υπόθεση.
Ο αιτών οφείλει να υπογράψει.	Το πρόσωπο που υποβάλλει την αίτηση πρέπει να υπογράψει.	Προσδιορισμός του υπόχρεου προσώπου.

Η περίφραση μπορεί να είναι σαφέστερη, αλλά και εκτενέστερη. Αν ο όρος αιτών έχει ήδη οριστεί σε ένα έντυπο, η διατήρησή του μπορεί να εξυπηρετεί τη συνέπεια του κειμένου.

5.Παράθεμα, παράφραση και επιμέλεια

Στην επιμέλεια σύγχρονου κειμένου διακρίνουμε τη φωνή του συντάκτη από τη γλώσσα του παραθέματος. Η ιστορική μορφή μπορεί να αποτελεί μέρος της πληροφορίας που μεταφέρει το κείμενο.

Το μη έχοντας εργασίαν δεν σημαίνει εδώ γενικά «τους ανέργους». Η κατανόηση της παλαιότερης έκφρασης απαιτεί και γνώση της περίστασης χρήσης της.

Σε πραγματικό παράθεμα διατηρούμε τη διατύπωση της πηγής σύμφωνα με τις εκδοτικές αρχές που ακολουθούμε. Αν τη μεταφέρουμε στη σημερινή γλώσσα, δηλώνουμε ότι πρόκειται για απόδοση ή παράφραση. Δεν παρουσιάζουμε ένα εκσυγχρονισμένο κείμενο ως αυτούσιο.

6.Κριτήρια για την τελική επιλογή

Πριν διατηρήσεις ή αντικαταστήσεις ένα λόγιο στοιχείο:

1. Προσδιόρισε τη λειτουργία του: ενσωματωμένος τύπος, στερεότυπη έκφραση ή σκόπιμος αρχαϊσμός;
2. Έλεγξε τη σημασία στο περιβάλλον του: η απλούστερη απόδοση διατηρεί την ίδια πληροφορία;
3. Στάθμισε το ύφος και τον αποδέκτη: χρειάζεται θεσμική ακρίβεια, άμεση κατανόηση ή ιδιαίτερη ιστορική χροιά;
4. Ξεχώρισε την παράθεση από τη δική σου διατύπωση: διατηρείς τεκμήριο ή συντάσσεις νέο κείμενο;

Η αποτελεσματική επιλογή δεν είναι πάντοτε η πιο λόγια ούτε πάντοτε η πιο καθημερινή. Είναι εκείνη που συνδυάζει ακρίβεια νοήματος, φυσική σύνταξη και συνειδητό ύφος.