Μέση διάθεση και γενικευμένο υποκείμενο.

Το Το ύφασμα πλένεται εύκολα περιγράφει μια ιδιότητα του υφάσματος, όχι απαραίτητα ένα πλύσιμο που συμβαίνει τώρα. Για να ερμηνεύσουμε τέτοιες προτάσεις, διακρίνουμε τη μέση σημασία, το γραμματικό υποκείμενο και τον άνθρωπο που εννοείται γενικά ως δράστης.

1.Από την ενέργεια στην ιδιότητα

Στη μέση διάθεση το υποκείμενο συμμετέχει σε μια ενέργεια που αφορά το ίδιο, όπως στο ντύνομαι. Εδώ εξετάζουμε ειδικότερα τις μέσες κατασκευές γενικευτικής σημασίας, όπως Το βιβλίο διαβάζεται εύκολα. Το βιβλίο δεν ενεργεί πάνω στον εαυτό του: παρουσιάζεται ως κατάλληλο ή εύκολο για μια ενέργεια που κάνει κάποιος άνθρωπος.

Τέτοιες κατασκευές χαρακτηρίζουν συνήθως κάτι ως προς:

• την ευκολία ή τη δυσκολία: Η πόρτα ανοίγει δύσκολα·
• τη δυνατότητα: Αυτό το ύφασμα πλένεται στο πλυντήριο·
• την αξιολόγηση: Αυτό το κείμενο δεν διαβάζεται!

Στο τελευταίο παράδειγμα, ανάλογα με τα συμφραζόμενα, το κείμενο μπορεί να είναι δυσανάγνωστο, υπερβολικά δύσκολο ή πολύ κακογραμμένο. Η αρνητική αξιολόγηση δεν σημαίνει πάντοτε κυριολεκτική αδυναμία ανάγνωσης.

2.Ποιο είναι το υποκείμενο και ποιος ενεργεί;

Στο Αυτά τα βιβλία διαβάζονται εύκολα, γραμματικό υποκείμενο είναι αυτά τα βιβλία. Γι’ αυτό το ρήμα βρίσκεται στον πληθυντικό. Ο αναγνώστης δεν κατονομάζεται· εννοείται γενικά, μέσα στις συνθήκες που θέτει το περιβάλλον της συζήτησης.

Πρόταση	Γραμματικό υποκείμενο	Ποιος κάνει την ενέργεια;
Το βιβλίο διαβάζεται εύκολα.	το βιβλίο	ένας αναγνώστης γενικά
Τα ποτήρια πλένονται εύκολα.	τα ποτήρια	όποιος τα πλένει
Με αυτό το μαχαίρι κόβεις εύκολα το ψωμί.	εννοούμενο εσύ	όποιος χρησιμοποιεί το μαχαίρι

Η τρίτη πρόταση έχει γενικευμένο υποκείμενο: το δεύτερο ενικό δεν αναφέρεται υποχρεωτικά στον συνομιλητή. Μπορεί να αφορά οποιονδήποτε βρίσκεται στην αντίστοιχη περίσταση.

Η διάκριση είναι σημαντική: στη μέση κατασκευή γενικεύεται συνήθως ο εννοούμενος δράστης, ενώ το γραμματικό υποκείμενο μπορεί να είναι ένα απολύτως συγκεκριμένο αντικείμενο, όπως αυτό το βιβλίο.

3.Πώς αναγνωρίζουμε τη γενικευτική ανάγνωση

Ο ενεστώτας είναι συχνός, επειδή προσφέρεται για γενικές κρίσεις. Ωστόσο, ο χρόνος μόνος του δεν αρκεί. Εξετάζουμε και τους προσδιορισμούς και τα συμφραζόμενα.

Λέξεις όπως εύκολα, δύσκολα και άνετα ευνοούν την περιγραφή μιας ιδιότητας. Δεν είναι όμως υποχρεωτικές: σε μια ετικέτα, το Πλένεται στο πλυντήριο δηλώνει από μόνο του έναν επιτρεπτό τρόπο φροντίδας.

Η γενίκευση δεν ισχύει αναγκαστικά για όλους χωρίς περιορισμό:

Για έναν έμπειρο μουσικό, αυτή η παρτιτούρα διαβάζεται εύκολα.

Η ευκολία εδώ αφορά μουσικούς με συγκεκριμένη εμπειρία, όχι κάθε πιθανό αναγνώστη.

4.Δύο τρόποι να διατυπώσουμε μια γενίκευση

Μπορούμε να παρουσιάσουμε περίπου την ίδια πρακτική πληροφορία με διαφορετική οργάνωση:

Στη δεύτερη πρόταση, το αυτό το τραπέζι παραμένει αντικείμενο, παρότι βρίσκεται στην αρχή. Το υποκείμενο είναι το εννοούμενο εσύ, με γενικευτική ερμηνεία.

Το γενικευτικό δεύτερο ενικό είναι ιδιαίτερα φυσικό στον προφορικό λόγο και σε πρακτικές οδηγίες. Σε πιο τυπικό κείμενο μπορούμε να προτιμήσουμε το όποιος, το ο χρήστης ή μια κατασκευή που εστιάζει στο αντικείμενο.

5.Όρια και συχνές συγχύσεις

Δεν σχηματίζουμε μηχανικά μια μέση κατασκευή από οποιοδήποτε ρήμα. Η φυσικότητα εξαρτάται από το ρήμα, το υποκείμενο και την ιδιότητα που θέλουμε να εκφράσουμε.

Επίσης, μια γενικευτική περιγραφή μπορεί να έχει ρήμα ενεργητικής μορφής:

• Αυτή η πόρτα ανοίγει εύκολα: περιγραφή της ευκολίας ανοίγματος.
• Η πόρτα άνοιξε μόνη της: συγκεκριμένο συμβάν, χωρίς να δηλώνεται ανθρώπινος δράστης.

Δεν πρόκειται για την ίδια σημασία, παρότι χρησιμοποιείται το ίδιο ρήμα.

Η αναφορά συγκεκριμένου δράστη συχνά ευνοεί την παθητική ερμηνεία ενός γεγονότος ή μιας συνήθειας:

Το δάπεδο καθαρίζεται κάθε βράδυ από το συνεργείο.

Εδώ μαθαίνουμε ποιος καθαρίζει και πότε, όχι πόσο εύκολο είναι να καθαριστεί το δάπεδο. Η επανάληψη μιας ενέργειας δεν αρκεί για να δημιουργήσει μέση σημασία.

6.Έλεγχος της ερμηνείας

Για να αναλύσεις μια νέα πρόταση:

1. Βρες το γραμματικό υποκείμενο από τη σύνταξη και τη συμφωνία, όχι μόνο από τη θέση του.
2. Έλεγξε αν περιγράφεται γεγονός, συνήθεια ή ιδιότητα και δυνατότητα.
3. Αναζήτησε αν ο δράστης είναι συγκεκριμένος ή εννοείται γενικά.
4. Αν υπάρχει δεύτερο ενικό, έλεγξε αν αφορά τον συνομιλητή ή οποιονδήποτε στις ίδιες συνθήκες.

Το βιβλίο διαβάζεται εύκολα: συγκεκριμένο υποκείμενο, γενικά εννοούμενος αναγνώστης. Το διαβάζεις εύκολα: γενικευμένο ανθρώπινο υποκείμενο, εφόσον το επιτρέπει το πλαίσιο.