Να και θα σε ηχώ, αμφισβήτηση και ειρωνεία.

Τα να και θα δεν εκφράζουν από μόνα τους ειρωνεία. Σε αντιδράσεις που επαναφέρουν λόγια, προτάσεις ή προσδοκίες κάποιου άλλου, μπορούν να συμβάλουν στην έκφραση δυσπιστίας, αγανάκτησης ή χλευασμού. Η ερμηνεία προκύπτει από το συμφραζόμενο, τον επιτονισμό και την εστίαση: ποιο στοιχείο προβάλλει ο ομιλητής ως αμφισβητήσιμο.

1.Ηχώ: επαναφορά χωρίς αποδοχή

Μια ερώτηση ηχούς επαναφέρει ολόκληρο ή μέρος ενός προηγούμενου εκφωνήματος. Μπορεί να ζητά απλώς επιβεβαίωση, αλλά μπορεί επίσης να δείχνει ότι ο ομιλητής θεωρεί όσα άκουσε απίθανα, παράλογα ή απαράδεκτα. Η επανάληψη δεν ισοδυναμεί με αποδοχή.

Η ηχώ δεν είναι υποχρεωτικά κατά λέξη παράθεση: τα πρόσωπα και οι αναφορές προσαρμόζονται στη νέα οπτική, όπως θα αναλάβεις → θα αναλάβω. Μπορεί επίσης να επαναφέρεται μια υπόρρητη απαίτηση και όχι μια συγκεκριμένη διατύπωση.

2.Να: αμφισβήτηση μιας προτεινόμενης πράξης

Με το να, ο ομιλητής μπορεί να παρουσιάσει μια πράξη ως ενδεχόμενο που καλείται να εξετάσει ή να αποδεχτεί. Σε κατάλληλο περιβάλλον, η ερωτηματική επαναφορά δηλώνει αντίδραση στην ίδια την ιδέα της πράξης: «Θεωρείς αποδεκτό να γίνει αυτό;»

Η εστίαση αλλάζει τον στόχο της αμφισβήτησης:

• Εγώ να ζητήσω συγγνώμη; — Αμφισβητείται κυρίως ποιος οφείλει να το κάνει.
• Να ζητήσω συγγνώμη; — Αμφισβητείται η απαιτούμενη πράξη.
• Να ζητήσω συγγνώμη μπροστά σε όλους; — Αμφισβητείται κυρίως η περίσταση.

3.Θα: αμφισβήτηση μιας δήλωσης ή μιας αξίωσης

Με το θα, η αντίδραση συχνά επαναφέρει κάτι που παρουσιάστηκε ως επικείμενο, αποφασισμένο ή αναμενόμενο. Η αμφισβήτηση μπορεί να αφορά την πιθανότητα πραγματοποίησης, την ικανότητα κάποιου ή το δικαίωμά του να καθορίσει τι θα γίνει.

Προηγούμενος λόγος	Αντίδραση	Τι αμφισβητείται
Θα τελειώσω όλη τη δουλειά σε δέκα λεπτά.	Θα την τελειώσεις σε δέκα λεπτά; Ούτε μία σελίδα δεν έχεις γράψει!	Η αξιοπιστία της πρόβλεψης.
Από αύριο θα κάνεις ό,τι σου λέω.	Εσύ θα μου λες τι θα κάνω; Δεν είσαι προϊστάμενός μου.	Το δικαίωμα επιβολής.
Θα σου μάθω εγώ συνέπεια.	Εσύ θα μου μάθεις συνέπεια; Πάλι άργησες μία ώρα!	Η καταλληλότητα του προσώπου.

Στο τελευταίο παράδειγμα, η αντίθεση ανάμεσα στην αξίωση και στη συμπεριφορά επιτρέπει χλευαστική ανάγνωση. Δεν χρειάζεται να θεωρήσουμε ότι το θα απέκτησε μια αυτοτελή «ειρωνική σημασία».

4.Να ή θα: διαφορετική παρουσίαση της αντίρρησης

Οι δύο κατασκευές μπορεί να οδηγούν σε παρόμοια απόρριψη, αλλά δεν είναι μηχανικά εναλλάξιμες.

Αυτή είναι διαφορά στον τρόπο παρουσίασης, όχι απόλυτος διαχωρισμός λειτουργιών. Και οι δύο απαντήσεις μπορούν να εκφράζουν έντονη άρνηση. Η επιλογή εξαρτάται από το πώς προσλαμβάνει ο ομιλητής τον προηγούμενο λόγο: ως δήλωση για το τι θα συμβεί ή ως πρόταση για το τι καλείται να κάνει.

5.Ειρωνεία, επιτονισμός και γραπτές ενδείξεις

Στην ειρωνεία ο ομιλητής μπορεί να προσποιείται ότι υιοθετεί μια θέση, ενώ το κοινό πλαίσιο δείχνει ότι αποστασιοποιείται από αυτήν. Δεν απαιτείται ερωτηματική μορφή.

Ο επιτονισμός, η έμφαση σε μια λέξη, οι παύσεις ή μια σκόπιμα παρατεταμένη εκφορά μπορούν να ενισχύσουν αυτή την ανάγνωση. Δεν υπάρχει μία υποχρεωτική μελωδία που να δηλώνει πάντοτε ειρωνεία.

Στον γραπτό λόγο βοηθούν το προηγούμενο κείμενο και συνέχειες όπως ποιος το αποφάσισε;, ούτε να το σκέφτεσαι! ή όπως και χθες!. Το ερωτηματικό από μόνο του δεν διακρίνει την απορία από την αμφισβήτηση.

Οι προσωπικές προκλήσεις, όπως «Εσύ θα μου πεις…;», συχνά ακούγονται επιθετικές ή απαξιωτικές. Σε επίσημη διαφωνία προτιμάται συνήθως μια σαφής διατύπωση: «Αμφισβητώ το δικαίωμά σας να επιβάλετε αυτή την απόφαση».

6.Έλεγχος της ερμηνείας

Για να ερμηνεύσεις μια τέτοια αντίδραση:

1. Εντόπισε ποια λόγια, απαίτηση ή προσδοκία επαναφέρονται.
2. Εξέτασε αν το να παρουσιάζει μια πράξη προς αποδοχή ή αν το θα επαναφέρει κάτι ως αναμενόμενο ή αποφασισμένο.
3. Πρόσεξε ποιο στοιχείο τονίζεται και ποια συνέχεια αποκαλύπτει τη στάση του ομιλητή.
4. Διέκρινε την πραγματική διευκρίνιση, την ευθεία απόρριψη και την ειρωνική αποστασιοποίηση.

Ηχώ είναι η επαναφορά· αμφισβήτηση είναι η στάση· ειρωνεία είναι ένας πιθανός τρόπος έκφρασής της. Κανένα από τα δύο μόρια δεν επιβάλλει μόνο του και τις τρεις λειτουργίες.