Περιοριστικές και μη περιοριστικές αναφορικές.

Οι αναφορικές προτάσεις άλλοτε ξεχωρίζουν για ποιο πρόσωπο ή πράγμα μιλάμε και άλλοτε προσθέτουν μια πληροφορία για κάτι ήδη γνωστό. Η διάκριση αυτή επηρεάζει το νόημα, τα κόμματα και τον τρόπο που διαβάζουμε την πρόταση.

1.Δύο διαφορετικές λειτουργίες

Μια περιοριστική αναφορική πρόταση προσδιορίζει ποιον ή τι εννοούμε. Περιορίζει δηλαδή την αναφορά του ουσιαστικού σε συγκεκριμένα μέλη μιας ομάδας.

Μια μη περιοριστική αναφορική πρόταση προσθέτει μια πληροφορία για ένα πρόσωπο, ένα πράγμα ή μια ομάδα που έχει ήδη προσδιοριστεί από τα συμφραζόμενα.

Είδος	Παράδειγμα	Τι καταλαβαίνουμε
Περιοριστική	Τα βιβλία που είναι στο γραφείο είναι δικά μου.	Μιλάμε για τα βιβλία στο γραφείο, όχι για όσα βρίσκονται αλλού.
Μη περιοριστική	Αυτά τα δύο βιβλία, που είναι δώρα της Άννας, είναι δικά μου.	Ξέρουμε ήδη ποια δύο βιβλία εννοούμε. Προσθέτουμε ότι είναι δώρα της Άννας.

2.Η ίδια φράση, διαφορετικό νόημα

Τα κόμματα δεν δείχνουν απλώς πού σταματάμε όταν διαβάζουμε. Μπορούν να αλλάξουν την ερμηνεία της πρότασης.

Η δεύτερη πρόταση δεν αναφέρεται αναγκαστικά σε όλους τους μαθητές του σχολείου. Αναφέρεται σε όλους όσους εννοούμε με τη φράση οι μαθητές στο συγκεκριμένο πλαίσιο.

3.Κόμματα και παύσεις

Στον γραπτό λόγο ακολουθούμε την εξής διάκριση:

• Η περιοριστική αναφορική δεν χωρίζεται με κόμματα από τον όρο που προσδιορίζει.
• Η μη περιοριστική αναφορική χωρίζεται με κόμμα από την κύρια πρόταση.
• Αν η μη περιοριστική βρίσκεται μέσα στην κύρια πρόταση, βάζουμε δύο κόμματα, ένα πριν και ένα μετά.

Στον προφορικό λόγο η μη περιοριστική αναφορική συνήθως ξεχωρίζει με παύσεις και αλλαγή στον τόνο της φωνής. Η περιοριστική συνδέεται πιο στενά με το ουσιαστικό.

4.Το που και το ο οποίος

Και τα δύο είδη μπορούν να εισάγονται με που ή με ο οποίος, η οποία, το οποίο. Η επιλογή της αναφορικής λέξης δεν καθορίζει από μόνη της αν η πρόταση είναι περιοριστική.

Είδος	Με το που	Με το ο οποίος
Περιοριστική	Οι αιτήσεις που έφτασαν εκπρόθεσμα απορρίφθηκαν.	Οι αιτήσεις οι οποίες έφτασαν εκπρόθεσμα απορρίφθηκαν.
Μη περιοριστική	Η αίτησή μου, που έφτασε εκπρόθεσμα, απορρίφθηκε.	Η αίτησή μου, η οποία έφτασε εκπρόθεσμα, απορρίφθηκε.

Το που είναι συνηθισμένο στον καθημερινό λόγο, αλλά χρησιμοποιείται και στον γραπτό. Το ο οποίος εμφανίζεται συχνότερα σε πιο επίσημο ύφος.

5.Η αφαίρεση δεν αρκεί ως έλεγχος

Μερικές φορές λέμε ότι η μη περιοριστική αναφορική «μπορεί να αφαιρεθεί». Αυτό αφορά τον προσδιορισμό του προσώπου ή του πράγματος, όχι το πόσο σημαντική είναι η πληροφορία.

Αντίστροφα, η αφαίρεση μιας περιοριστικής μπορεί να αφήνει μια γραμματικά σωστή πρόταση, αλλά να αλλάζει την αναφορά της:

• Πέταξα τα τρόφιμα που είχαν χαλάσει. → Ξεχωρίζω τα χαλασμένα τρόφιμα.
• Πέταξα τα τρόφιμα. → Δεν υπάρχει πια αυτός ο περιορισμός.

6.Σύντομος έλεγχος επιλογής

1. Ρώτησε: η αναφορική ξεχωρίζει ποιον ή τι εννοώ; Αν ναι, είναι περιοριστική και δεν τη χωρίζεις με κόμματα.
2. Αν το πρόσωπο ή το πράγμα έχει ήδη προσδιοριστεί και προσθέτεις πληροφορία, είναι μη περιοριστική: χρησιμοποίησε κόμματα.
3. Έλεγξε αν τα κόμματα αποδίδουν το νόημα που θέλεις, ανεξάρτητα από το αν χρησιμοποιείς που ή ο οποίος.

Περιοριστική: ξεχωρίζω ποια μέλη μιας ομάδας εννοώ. Μη περιοριστική: προσθέτω κάτι για μια ήδη προσδιορισμένη αναφορά.