Προστακτική και υποτακτική σε έμμεσα αιτήματα.

1.Από την εντολή στο έμμεσο αίτημα

Για να ζητήσουμε κάτι, μπορούμε να χρησιμοποιήσουμε προστακτική ή μια διατύπωση με υποτακτική. Η επιλογή επηρεάζει το πόσο άμεσο ακούγεται το αίτημα. Σημασία έχουν επίσης η σχέση των συνομιλητών, ο τόνος της φωνής και το περιθώριο που αφήνουμε στον άλλον να αρνηθεί.

Στόχος είναι να επιλέγουμε κατάλληλες διατυπώσεις, να τοποθετούμε σωστά τις αντωνυμίες και να ξεχωρίζουμε μια ευγενική παράκληση από μια εντολή.

Η προστακτική δεν είναι από μόνη της έμμεση. Μπορεί όμως να συμμετέχει σε μια ευγενική διατύπωση ή να εισάγει ένα αίτημα με υποτακτική.

2.Διατυπώσεις και βαθμός αμεσότητας

Στις παρακάτω δομές, η υποτακτική εισάγεται με να. Το πρόσωπο του ρήματος δείχνει ποιος θα κάνει την ενέργεια.

Διατύπωση	Παράδειγμα	Συνήθης λειτουργία
Προστακτική + σε παρακαλώ	Κλείσε την πόρτα, σε παρακαλώ.	Άμεσο αίτημα με δείκτη ευγένειας
Μπορείς / Μπορείτε + να	Μπορείτε να κλείσετε την πόρτα;	Συνηθισμένο έμμεσο αίτημα
Θα μπορούσες / Θα μπορούσατε + να	Θα μπορούσατε να κλείσετε την πόρτα;	Πιο διακριτικό αίτημα
Θα σε / σας παρακαλούσα + να	Θα σας παρακαλούσα να κλείσετε την πόρτα.	Προσεκτική, συχνά πιο επίσημη παράκληση
Προστακτική ευγενικής έκφρασης + να	Κάντε τον κόπο να συμπληρώσετε την αίτηση.	Τυπική παράκληση, που μπορεί να ακουστεί απαιτητική

Ο πληθυντικός μπορεί να απευθύνεται σε πολλούς ανθρώπους ή σε ένα πρόσωπο για λόγους ευγένειας: Μπορείτε να περιμένετε, κύριε Παπαδόπουλε;

2.1Η όψη και το πρόσωπο στην προστακτική

Η προστακτική διακρίνει συνοπτική και μη συνοπτική όψη:

• Στείλε μου την αναφορά σήμερα. → Συνοπτικός τύπος: παρουσιάζει τη συγκεκριμένη αποστολή ως σύνολο.
• Στέλνε μου μια αναφορά κάθε Παρασκευή. → Μη συνοπτικός τύπος: εδώ παρουσιάζει την αποστολή ως επαναλαμβανόμενη ενέργεια.

Η ίδια διάκριση εμφανίζεται στα αιτήματα με υποτακτική της §5· δεν καθορίζει τον βαθμό ευγένειας.

Για το α΄ πρόσωπο δεν υπάρχει προστακτική. Χρησιμοποιούμε ας ή να, ανάλογα με το νόημα: Ας στείλουμε την αναφορά σήμερα. (πρόταση για κοινή ενέργεια) / Να στείλω εγώ την αναφορά; (προσφορά να αναλάβω την ενέργεια).

3.Πότε η ερώτηση λειτουργεί ως αίτημα

Το Μπορείς να…; μπορεί να ρωτά για μια πραγματική δυνατότητα ή να ζητά μια πράξη. Το πλαίσιο μας βοηθά να καταλάβουμε τη διαφορά.

Στο δεύτερο παράδειγμα, ο ομιλητής δεν περιμένει μόνο την απάντηση «ναι». Περιμένει κυρίως βοήθεια.

Η υποτακτική χωρίς άλλη εισαγωγική έκφραση δεν κάνει υποχρεωτικά το αίτημα πιο ευγενικό:

• Να μου στείλεις την αίτηση μέχρι αύριο. → Μπορεί να λειτουργεί ως οδηγία ή εντολή.
• Μήπως μπορείς να μου στείλεις την αίτηση σήμερα; → Παρουσιάζει πιο διακριτικά το αίτημα.

4.Η θέση των αδύνατων αντωνυμιών

Στην καταφατική προστακτική, οι αδύνατες αντωνυμίες μπαίνουν μετά το ρήμα. Με την υποτακτική μπαίνουν μετά το να και πριν από το ρήμα.

Καταφατική προστακτική	Αίτημα με υποτακτική
Στείλε μου την αίτηση.	Μπορείς να μου στείλεις την αίτηση;
Δώσε μού το.	Μπορείς να μου το δώσεις;
Διάβασέ το.	Μπορείς να το διαβάσεις;

Όταν μια προπαροξύτονη προστακτική ακολουθείται από εγκλιτική αντωνυμία, παίρνει πρόσθετο τόνο στη λήγουσα: διάβασε → διάβασέ το. Όταν μια παροξύτονη προστακτική ακολουθείται από δύο εγκλιτικές αντωνυμίες, τονίζεται η πρώτη αντωνυμία: Δώσε μού το, Φέρε μού τα. Με μία μόνο εγκλιτική αντωνυμία, η παροξύτονη προστακτική δεν χρειάζεται πρόσθετο τόνο: Στείλε μου. Με το να το διαβάσεις, δεν υπάρχει τέτοια αλλαγή.

5.Αρνητικά αιτήματα και επιλογή όψης

Η καταφατική προστακτική δεν δέχεται άρνηση: δεν λέμε «μη στείλε» ή «μη κλείστε». Για να ζητήσουμε να μη γίνει κάτι, χρησιμοποιούμε μη(ν) + υποτακτική, είτε χωρίς εισαγωγική έκφραση (Μη στείλεις, Μην κλείσετε) είτε μέσα σε διατύπωση με να (Θα σας παρακαλούσα να μη…). Οι αντωνυμίες ακολουθούν την άρνηση και προηγούνται του ρήματος.

Η θέση της άρνησης επηρεάζει το νόημα:

• Δεν μπορείτε να περιμένετε λίγο; → Μπορεί να ζητά από τον άλλον να περιμένει, συχνά με ανυπομονησία.
• Μπορείτε να μην περιμένετε εδώ; → Ζητά από τον άλλον να μην περιμένει σε αυτό το σημείο.

Η επιλογή όψης παραμένει σημαντική και στα ευγενικά αιτήματα:

• Μπορείς να μου στείλεις την αναφορά σήμερα; → Μία συγκεκριμένη αποστολή, ως σύνολο.
• Μπορείς να μου στέλνεις μια αναφορά κάθε Παρασκευή; → Επαναλαμβανόμενη ενέργεια.

Η αντίθεση δεν αφορά απλώς μικρή ή μεγάλη διάρκεια ούτε βαθμό ευγένειας, αλλά τον τρόπο με τον οποίο παρουσιάζουμε την ενέργεια.

6.Έλεγχος πριν διατυπώσεις το αίτημα

1. Διάλεξε βαθμό αμεσότητας: μια προστακτική ταιριάζει εδώ ή χρειάζεται πιο διακριτική ερώτηση;
2. Προσδιόρισε την ενέργεια: ζητάς μία συγκεκριμένη πράξη ή κάτι επαναλαμβανόμενο;
3. Έλεγξε τις αντωνυμίες: «δώσε μού το», αλλά «να μου το δώσεις».
4. Τοποθέτησε σωστά την άρνηση: ζητάς να γίνει κάτι ή να μη γίνει;
5. Σκέψου το πλαίσιο και τον τόνο: η γραμματική διατύπωση βοηθά, αλλά δεν εξασφαλίζει μόνη της την ευγένεια.