Σκόπιμη απόκλιση από τη σύνταξη στη λογοτεχνία.

Στη λογοτεχνία, η σύνταξη μπορεί να υπηρετεί όχι μόνο τη σαφή μετάδοση ενός νοήματος, αλλά και τον ρυθμό, τη διακοπή της σκέψης ή τη διάσπαση μιας φωνής. Θα διακρίνουμε τη σκόπιμη συντακτική ρήξη από την απλή αλλαγή της σειράς των όρων και θα εξετάσουμε πώς ερμηνεύεται και πώς χρησιμοποιείται ελεγχόμενα.

1.Από τη γραμματική δυνατότητα στη συντακτική ρήξη

Η σκόπιμη απόκλιση προϋποθέτει μια αναγνωρίσιμη συντακτική προσδοκία: ο αναγνώστης περιμένει να ολοκληρωθεί μια δομή, αλλά το κείμενο την αναστέλλει, την αναδιατάσσει έντονα ή την εγκαταλείπει. Η απόκλιση μπορεί έτσι να κάνει αισθητή την αμηχανία, την εμμονή ή την ασυνέχεια της εμπειρίας.

Δεν αποτελεί, όμως, κάθε ασυνήθιστη διατύπωση παραβίαση γραμματικού κανόνα. Η Νέα Ελληνική επιτρέπει αρκετή ελευθερία στη σειρά των όρων, παράλειψη του υποκειμένου και ελλειπτικές εκφωνήσεις.

Διατύπωση	Συντακτική παρατήρηση	Ερμηνευτική συνέπεια
Τη Μαρία την είδα χθες.	Πρόταξη αντικειμένου με επανάληψή του από αδύνατη αντωνυμία· κανονική δυνατότητα της γλώσσας.	Η Μαρία τίθεται ως θέμα του λόγου.
Σιωπή. Μόνο βήματα.	Μη ρηματικά εκφωνήματα, κατανοητά στο κατάλληλο περιβάλλον.	Η αφήγηση μπορεί να αποκτήσει κοφτό ρυθμό.
Το γράμμα που περίμενα τόσα χρόνια — δεν θέλω πια να θυμάμαι.	Η αρχική ονοματική φράση εγκαταλείπεται χωρίς σαφή συντακτική ένταξη στη συνέχεια.	Η ίδια η κατασκευή αποδίδει αποφυγή ή διακοπή της σκέψης.

2.Το ανακόλουθο: αλλαγή συντακτικής πορείας

Στο ανακόλουθο, η εκφώνηση αρχίζει με μια κατασκευή και συνεχίζεται με άλλη, χωρίς να ολοκληρώνεται κανονικά η αρχική σύνδεση. Δεν πρόκειται απλώς για αλλαγή θέματος: η μεταβολή αφήνει ορατό συντακτικό ίχνος.

Το ανακόλουθο μπορεί να αποδώσει έναν αφηγητή που αυτοδιορθώνεται, αποφεύγει μια αποκάλυψη ή παρασύρεται από το συναίσθημα. Δεν αποτελεί από μόνο του ένδειξη συγκεκριμένης ψυχικής κατάστασης.

3.Το υπερβατό: απόσταση ανάμεσα σε συνδεδεμένους όρους

Στο υπερβατό, όροι που συνδέονται στενά συντακτικά απομακρύνονται μεταξύ τους, καθώς παρεμβάλλονται άλλα στοιχεία. Στη λογοτεχνία αυτή η απόσταση μπορεί να καθυστερεί την ολοκλήρωση του νοήματος ή να προβάλλει έναν όρο.

Η εξάρτηση δεν καταργείται: η γενική εξακολουθεί να προσδιορίζει το ουσιαστικό και το πικρό εξακολουθεί να συμφωνεί με το γέλιο. Η μεταφορά «το γέλιο της θάλασσας» είναι διαφορετικό φαινόμενο από τη συντακτική διάταξη και υπάρχει και στις δύο εκδοχές.

4.Αποσπασματικός λόγος και αναστολή της ολοκλήρωσης

Ο αποσπασματικός λόγος οργανώνει το κείμενο σε σύντομες, συχνά μη αυτοτελείς μονάδες. Μια τελεία μπορεί να απομονώσει υλικό που συντακτικά εξαρτάται από όσα προηγούνται. Έτσι η ορθογραφική πρόταση δεν συμπίπτει πάντοτε με μια αυτοτελή συντακτική μονάδα.

Διακρίνουμε τρεις συγγενικές αλλά όχι ταυτόσημες περιπτώσεις:

• Έλλειψη: ένα στοιχείο δεν εκφέρεται, αλλά μπορεί να ανακτηθεί από τα συμφραζόμενα: «Εκείνος πήρε τον δρόμο για το λιμάνι· εγώ, για τον σταθμό».
• Κατακερματισμός: ένα εξαρτημένο τμήμα απομονώνεται με τη στίξη: «Γύρισε. Χωρίς αποσκευές».
• Αποσιώπηση: η διατύπωση διακόπτεται και η συνέχεια αφήνεται ανοιχτή: «Αν άνοιγα τότε την πόρτα…».

Στην τελευταία περίπτωση δεν υπάρχει μία και μοναδική φράση που πρέπει να συμπληρωθεί. Η ανοιχτή δυνατότητα είναι μέρος του αποτελέσματος.

Η αλλαγή στίχου, αντίθετα, δεν συνεπάγεται από μόνη της συντακτική ρήξη. Όταν μια κατασκευή συνεχίζεται στον επόμενο στίχο, μπορεί να έχουμε διασκελισμό, χωρίς παραβίαση της σύνταξης.

5.Πότε η απόκλιση λειτουργεί ως επιλογή

Η πρόθεση του συγγραφέα δεν αποδεικνύεται μόνο από μια ανορθόδοξη φράση. Η ερμηνεία στηρίζεται σε ενδείξεις του κειμένου:

1. Αναγνώρισε την προσδοκώμενη δομή. Ποια σύνδεση αναδιατάσσεται ή μένει μετέωρη;
2. Έλεγξε τις κανονικές δυνατότητες της γλώσσας. Μήπως πρόκειται για αποδεκτή πρόταξη, έλλειψη ή αποσπασμένο θέμα;
3. Συσχέτισε τη μορφή με τη συγκεκριμένη στιγμή. Η διακοπή συμπίπτει με δισταγμό, ανάμνηση ή αλλαγή φωνής;
4. Παρατήρησε την επανάληψη. Ένα επανερχόμενο μοτίβο ενισχύει την υπόθεση οργανωμένης υφολογικής επιλογής, χωρίς να την αποδεικνύει μόνο του.
5. Δοκίμασε μια ομαλότερη διατύπωση. Τι χάνεται από τον ρυθμό, την αναμονή ή τη στάση του αφηγητή;

6.Ελεγχόμενη χρήση και τελικός έλεγχος

Για να χρησιμοποιήσεις μια απόκλιση, ξεκίνα από μια σαφή συντακτική βάση και όρισε το αποτέλεσμα που επιδιώκεις. Η συσσώρευση ρήξεων δεν δημιουργεί αυτομάτως λογοτεχνικό ύφος.

Επιδιωκόμενο αποτέλεσμα	Πιθανή επιλογή	Τι χρειάζεται έλεγχο
Να φανεί ότι η σκέψη αλλάζει πορεία	Ανακόλουθο	Η εγκατάλειψη της αρχικής δομής να είναι αντιληπτή και νοηματικά υποστηριγμένη.
Να καθυστερήσει μια συντακτική σύνδεση	Υπερβατό	Να παραμένει αναγνωρίσιμο ποιος όρος εξαρτάται από ποιον.
Να αποκτήσει μια πληροφορία ξεχωριστό βάρος	Κατακερματισμός	Η απομονωμένη μονάδα να συνδέεται με το κατάλληλο προηγούμενο στοιχείο.
Να μείνει μια συνέχεια ανείπωτη	Αποσιώπηση	Τα συμφραζόμενα να στηρίζουν την αναστολή, χωρίς να απαιτούν μία μοναδική συμπλήρωση.

Κριτήριο επιτυχίας δεν είναι η απόσταση από τον κανόνα, αλλά η λειτουργία της επιλογής μέσα στο κείμενο. Ο αναγνώστης πρέπει να μπορεί να διακρίνει τι αναστέλλεται ή μεταβάλλεται και γιατί αυτή η μορφή έχει σημασία στη συγκεκριμένη στιγμή.