مجهول با صفت مفعولی و شدن
ساخت مجهول با صفت مفعولی و شدن، تبدیل جملهٔ معلوم به مجهول، حذف را، تغییر زمان و شخص فعل، جای نفی و کاربرد فعلهای مرکب را با مثالهای روشن فارسی بیاموزید.
۱. وقتی انجام کار مهمتر از انجامدهنده است
در جملهٔ مجهول، توجه بیشتر به کسی یا چیزی است که کار بر آن انجام میشود، نه به انجامدهندهٔ کار. برای ساختن این جمله، معمولاً صفت مفعولی + صورت مناسب «شدن» را به کار میبریم. در این صفحه، ساخت مجهول، تغییر زمان و نفی آن و تبدیل جملهٔ معلوم به مجهول را تمرین میکنیم.
معلوم: ویراستار متن را اصلاح کرد.
مجهول: متن اصلاح شد.
در جملهٔ دوم، متن و نتیجهٔ کار مهماند؛ نام ویراستار نیامده است.
مجهول زمانی مفید است که انجامدهنده را نمیدانیم، نام او مهم نیست یا میخواهیم دربارهٔ دریافتکنندهٔ کار صحبت کنیم. اگر انجامدهنده مهم باشد، جملهٔ معلوم اغلب روشنتر است.
۲. ساخت صفت مفعولی و فعل مجهول
صفت مفعولی معمولاً از بن گذشته + ه ساخته میشود. سپس صورت مناسبی از «شدن» میآید:
| مصدر | بن گذشته | صفت مفعولی | نمونهٔ مجهول |
|---|---|---|---|
| نوشتن | نوشت | نوشته | نامه نوشته شد. |
| خواندن | خواند | خوانده | پیام خوانده شد. |
| ساختن | ساخت | ساخته | پل ساخته شد. |
| فرستادن | فرستاد | فرستاده | بسته فرستاده شد. |
دو جزء را جدا مینویسیم: نوشته شد، نه «نوشتهشد».
در بسیاری از فعلهای مرکب با «کردن»، صورت رایج مجهول با جایگزینی «کردن» با «شدن» ساخته میشود:
- دعوت کردن: مهمانها دعوت شدند.
- اعلام کردن: نتیجه اعلام شد.
- تعمیر کردن: دستگاه تعمیر شد.
در این فعلهای مرکب، معمولاً «کرده» را نمیآوریم: «دستگاه تعمیر شد» صورت رایج است. این الگو را نباید بدون بررسی به همهٔ فعلهای مرکب تعمیم داد.
۳. تبدیل جملهٔ معلوم به مجهول
برای تمرین، از جملهای شروع کنید که فعل آن مفعول میگیرد و ساخت مجهول آن طبیعی است:
- مفعول جملهٔ معلوم را پیدا کنید.
- آن را نهاد جملهٔ مجهول قرار دهید و اگر «را» دارد، «را» را حذف کنید.
- فعل را به صورت مجهول درآورید و زمان و شخص آن را حفظ یا متناسب با نهاد تازه تنظیم کنید.
- انجامدهنده را حذف کنید، مگر اینکه ذکر او لازم باشد.
معلوم: مدیر کارمندان را دعوت کرد.
مجهول: کارمندان دعوت شدند.
«کارمندان» دیگر مفعول نیست؛ نهاد جمله است. بنابراین «را» ندارد و فعل نیز جمع است.
معلوم: مسئول جلسه شما را دعوت کرد.
مجهول: شما دعوت شدید.
اگر لازم باشد، میتوان انجامدهنده را با عبارتی مانند توسطِ آورد؛ این شیوه بیشتر در نوشتار رسمی دیده میشود:
«این داستان توسطِ یک نویسندهٔ جوان نوشته شد.»
جملهٔ معلومِ «یک نویسندهٔ جوان این داستان را نوشت» نیز درست و طبیعی است؛ انتخاب به موضوع مورد توجه بستگی دارد.
Quick check
Try one question now.
Check your answer when you are ready. No sign-in needed.
۴. زمان، نفی و شناسه
صفت مفعولی در ساخت مجهول ثابت میماند. زمان، وجه و شخص با بخش فعلیِ پس از آن بیان میشوند:
| زمان یا کاربرد | نمونه |
|---|---|
| حال اخباری | نامه هر روز خوانده میشود. |
| گذشتهٔ ساده | نامه دیروز خوانده شد. |
| گذشتهٔ استمراری | نامه هر روز خوانده میشد. |
| ماضی نقلی | نامه خوانده شده است. |
| ماضی بعید | نامه پیش از جلسه خوانده شده بود. |
| پس از «باید» | نامه باید با دقت خوانده شود. |
برای نفی، صورت «شدن» را منفی میکنیم:
- خوانده شد ← خوانده نشد
- خوانده میشود ← خوانده نمیشود
- خوانده شده است ← خوانده نشده است
برای منفیکردن فعل مجهول، نشانهٔ نفی را به صفت مفعولی اضافه نکنید:
✓ پیام هنوز خوانده نشده است.
✗ پیام هنوز نخوانده شده است.
با نهاد انسانیِ جمع، در کاربرد معمول فعل جمع میآید: «دانشجویان دعوت شدند». با جمع غیرجاندار، بسته به معنا و بافت، فعل مفرد یا جمع ممکن است: «نامهها فرستاده شد» و «نامهها فرستاده شدند» هر دو کاربرد دارند.
۵. مرزهای این ساخت
وجود «شدن» بهتنهایی نشانهٔ مجهول نیست. برای تشخیص، بررسی کنید که آیا جمله از انجام کاری بر کسی یا چیزی خبر میدهد و آیا میتوان برای آن جملهٔ معلوم مناسبی ساخت.
نامه نوشته شد. ← کسی نامه را نوشت؛ این ساخت مجهول است.
هوا سرد شد. ← هوا تغییر حالت داد؛ این جمله مجهول نیست.
همچنین هر صفت مفعولی با «است» فعل مجهول نمیسازد:
- «این نامه نوشته شده است»: ساخت مجهول در ماضی نقلی.
- «او این نامه را نوشته است»: ساخت معلوم در ماضی نقلی؛ «او» انجامدهنده است.
فعل لازم، مانند «رسیدن»، مفعولی ندارد که نهاد جملهٔ مجهول شود. بنابراین برای گفتن اینکه مهمانها رسیدهاند، میگوییم «مهمانها رسیدند»، نه «مهمانها رسیده شدند».
۶. مرور کاربردی
پیش از ساختن مجهول، این موارد را بررسی کنید:
- آیا توجه به دریافتکنندهٔ کار است، نه انجامدهنده؟
- آیا فعل، ساخت مجهول طبیعی دارد؟
- آیا «را» از نهاد تازه حذف شده است؟
- آیا زمان، نفی و شناسه در بخش فعلی درست آمدهاند؟
الگوی اصلی را به یاد بسپارید: نامه را نوشتند ← نامه نوشته شد ← نامه نوشته نشد.
You reached the end
You reached the endNow make it stick.
Save your progress, or start the exercises. Practice with detailed feedback after you submit, or save your progress and come back.
Was this lesson helpful?
Last updated October 27, 2026