مجهول و ساخت غیرشخصی در گزارش رسمی
کاربرد مجهول و ساختهای غیرشخصی در گزارش رسمی، تفاوت آنها با حذف نهاد، شیوهٔ ذکر عامل و انتخاب صورت مناسب برای بیان روشن یافته، ارزیابی و توصیه.
در گزارش رسمی، انتخاب میان «کارشناسان نمونهها را بررسی کردند»، «نمونهها بررسی شدند» و «لازم است نمونهها دوباره بررسی شوند» فقط انتخاب یک قالب دستوری نیست. این انتخاب تعیین میکند توجه خواننده بر عاملِ کار، فرایند بررسی یا ضرورتِ اقدام قرار بگیرد. برای گزارشنویسی دقیق، باید مجهول، ساخت غیرشخصی و حذف نهاد را از هم تشخیص داد و مسئولیت و منبع اطلاعات را روشن نگه داشت.
۱. مجهول: برجستهکردن موضوع گزارش
در جملهٔ مجهول، عاملِ انجام کار در جایگاه نهاد قرار ندارد؛ چیزی که کار بر آن انجام شده است، موضوع اصلی جمله میشود. در گزارش رسمی، این انتخاب زمانی مناسب است که فرایند یا نتیجه مهمتر از نام عامل باشد، یا عامل از بافت معلوم باشد.
تمرکز بر عامل: کارشناسان آزمایشگاه نمونهها را بررسی کردند.
تمرکز بر نمونهها: نمونهها در آزمایشگاه بررسی شدند.
تمرکز بر نمونهها، همراه با ذکر عامل: نمونهها بهوسیلهٔ کارشناسان آزمایشگاه بررسی شدند.
صورت مجهول بهخودیخود جمله را دقیقتر یا بیطرفتر نمیکند. اگر دانستن عامل برای ارزیابی نتیجه ضروری باشد، حذف آن اطلاعات مهمی را از خواننده پنهان میکند.
- در شرح روش، فرایند میتواند برجسته شود: «دمای محلول هر ده دقیقه اندازهگیری شد.»
- در گزارش وضعیت، نتیجه اهمیت دارد: «نسخهٔ نهایی گزارش ارسال شده است.»
- در تعیین مسئولیت، ذکر عامل معمولاً ضروری است: «مدیر پروژه زمان تحویل را تغییر داد.»
۲. ساخت غیرشخصی: ارزیابی بدون نهاد شخصی
در اینجا، منظور از ساخت غیرشخصی ساختی است که در بخش اصلی آن، شخص معیّنی در جایگاه نهاد معرفی نمیشود و ارزیابی، امکان یا ضرورت در مرکز توجه قرار میگیرد. این عنوان کاربردی، چند ساخت متفاوت را در بر میگیرد؛ همهٔ آنها مجهول نیستند.
| ساخت | کارکرد در گزارش | مثال |
|---|---|---|
| لازم است که… | بیان ضرورت | لازم است که دادهها دوباره بررسی شوند. |
| میتوان… | بیان امکان یا نتیجهگیری محتاطانه | با توجه به این دادهها، میتوان احتمال خطا را کمتر از یک درصد برآورد کرد. |
| به نظر میرسد که… | بیان برداشتِ غیرقطعی | به نظر میرسد که هزینهها افزایش یافتهاند. |
| گزارش شده است که… | نقل یک گزارش بدون ذکر عامل در جملهٔ اصلی | گزارش شده است که مسیر شمالی مسدود است. |
در «گزارش شده است که…»، ساختِ فعل مجهول است و جمله در عین حال کاربردی غیرشخصی دارد. بنابراین، مجهول و غیرشخصی دو دستهٔ کاملاً جدا نیستند. در مقابل، «لازم است» و «به نظر میرسد» را نباید مجهول دانست.
وجود «شدن» بهتنهایی نشانهٔ مجهول نیست. در «روشن شد که محاسبه اشتباه بوده است»، «روشن شد» آشکارشدن یک واقعیت را بیان میکند، نه انجام کاری بر یک مفعول.
۳. حذف نهاد با مجهول فرق دارد
در فارسی، ممکن است نهاد جمله گفته نشود، اما فعل همچنان معلوم باشد. شناسه و بافت میتوانند نشان دهند چه کسی کار را انجام داده است.
نهاد معلوم از بافت: کارشناسان صبح به محل رسیدند. سپس تجهیزات را بررسی کردند.
در جملهٔ دوم، نهاد حذف شده، اما همان «کارشناسان» است؛ جمله مجهول نیست.
عامل نامعیّن: میگویند مسیر شمالی مسدود است.
فاعل در این جمله نامعیّن است، اما «میگویند» از نظر ساخت فعل، معلوم است.
مجهول: مسیر شمالی بسته شده است.
عامل در جمله نیامده و مسیر در مرکز توجه قرار گرفته است.
«میگویند» برای انتقال شنیدهها طبیعی است، اما در گزارشی که باید قابل پیگیری باشد، معمولاً منبع را بهاندازهٔ کافی روشن نمیکند. «گزارش شده است» نیز اگر بدون منبع بیاید، این مشکل را خودبهخود حل نمیکند.
Quick check
Try one question now.
Check your answer when you are ready. No sign-in needed.
۴. زمان، قطعیت و منبع را حفظ کنید
با بازنویسی معلوم به مجهول، نباید زمان یا وضعیتِ انجام کار ناخواسته تغییر کند:
| جملهٔ معلوم | بازنویسی مجهول |
|---|---|
| دبیرخانه گزارش را ارسال کرد. | گزارش ارسال شد. |
| دبیرخانه گزارش را ارسال کرده است. | گزارش ارسال شده است. |
| دبیرخانه گزارش را ارسال خواهد کرد. | گزارش ارسال خواهد شد. |
اما تبدیل یک جمله به ساختی مانند «به نظر میرسد» صرفاً تغییر سبک نیست؛ میزان تعهد نویسنده به درستی گزاره را نیز تغییر میدهد.
بیان مستقیم: هزینهها افزایش یافتهاند.
برداشت محتاطانه: به نظر میرسد که هزینهها افزایش یافتهاند.
نقلِ منبع: بنا بر گزارش واحد مالی، هزینهها افزایش یافتهاند.
جملهٔ دوم برداشت نویسنده را بیان میکند؛ جملهٔ سوم منشأ اطلاعات را مشخص میکند. این دو کارکرد را نباید یکی گرفت.
بررسی نشده است یعنی بررسی انجام نشده است؛ بررسی نشده بود همین وضعیت را نسبت به زمانی در گذشته بیان میکند. همچنین، «گزارش شده است» بهتنهایی نه نشانهٔ قطعیبودن خبر است و نه نشانهٔ نادرستبودن آن. اعتبار خبر به منبع و شواهد وابسته است.
۵. عامل و مسئولیت را بهاندازهٔ لازم آشکار کنید
برای ذکر عامل در جملهٔ مجهول میتوان از «بهوسیلهٔ» یا، بهویژه دربارهٔ اشخاص و نهادها، «توسط» استفاده کرد. با این حال، اگر عامل محور اصلی گزارش باشد، جملهٔ معلوم اغلب مستقیمتر و روشنتر است.
تأکید بر تصمیم: درخواست توسط کمیتهٔ ارزیابی رد شد.
تأکید بر تصمیمگیرنده: کمیتهٔ ارزیابی درخواست را رد کرد.
ضرورت بدون تعیین مسئول: لازم است گزارش تا پایان هفته اصلاح شود.
تکلیف همراه با تعیین مسئول: واحد مالی موظف است گزارش را تا پایان هفته اصلاح کند.
دو جملهٔ آخر هممعنا نیستند: اولی ضرورت را بیان میکند؛ دومی مسئول انجام کار را نیز تعیین میکند و لحن الزامآور دارد.
پیش از نوشتن «لازم است»، بررسی کنید آیا گزارش باید فقط نیاز به اقدام را ثبت کند یا مسئول اقدام را هم مشخص سازد. تعیین مسئول، تصمیم محتوایی است؛ آن را صرفاً برای رسمیترشدن متن اضافه یا حذف نکنید.
رسمیت نیز الزاماً به معنی استفاده از صورتهای سنگین نیست. «بررسی شد» برای گزارش رسمی کاملاً مناسب است؛ «مورد بررسی قرار گرفت» معمولاً همان پیام را با واژههای بیشتری منتقل میکند. انتخاب صورت طولانیتر باید با سبک متن سازگار باشد، نه اینکه جانشین دقت شود.
۶. راهنمای بازبینی گزارش
برای انتخاب ساخت مناسب، این ترتیب را دنبال کنید:
- کانون جمله را مشخص کنید: عامل مهم است، یا موضوع و نتیجهٔ کار؟
- کارکرد را جدا کنید: واقعه را گزارش میکنید، برداشتی ارائه میدهید یا ضرورتی را بیان میکنید؟
- اطلاعات را حفظ کنید: زمان، نفی، منبع و میزان قطعیت در بازنویسی تغییر نکند.
- مسئولیت را بررسی کنید: اگر خواننده باید بداند چه کسی تصمیم گرفته یا باید اقدام کند، عامل را روشن بنویسید.
مجهول توجه را از عامل به موضوع کار میبرد؛ ساخت غیرشخصی میتواند ارزیابی، امکان یا ضرورت را برجسته کند؛ حذف نهاد بهتنهایی هیچیک از این دو نیست. گزارش دقیق، این انتخابها را تابع هدف و شواهد میکند، نه صرفاً ظاهر رسمی جمله.
You reached the end
You reached the endNow make it stick.
Save your progress, or start the exercises. Practice with detailed feedback after you submit, or save your progress and come back.
Was this lesson helpful?
Vocabulary in this lesson
10 words, ready to study.
Play a word to hear it, then mark it as known — or save it to study later.
Save any of these 10 words and review them later.
مجهول و ساخت غیرشخصی در گزارش رسمی
10 wordsLast updated October 27, 2026