مرجع ضمیر و ابهام در متن پیچیده
روش تشخیص مرجع ضمیر در متنهای پیچیده، بررسی ابهام در جملههای وابسته و نقل گفتار، و رفع ابهام با تکرار اسم، بازنویسی و روشنکردن ارجاع در نوشتار.
در متن پیچیده، ممکن است چند شخص، گروه یا موضوع همزمان مطرح باشند و مرجع او، آن، ـش یا حتی فاعلِ حذفشده روشن نباشد. برای فهم و ویرایش چنین متنی، باید ساخت جمله، معنای فعل و بافت گفتوگو را کنار هم بررسی کنیم؛ نزدیکترین اسم همیشه مرجع ضمیر نیست.
۱. مرجع روشن و مرجع احتمالی
مرجع ضمیر شخص یا چیزی است که ضمیر به آن اشاره میکند. گاهی مرجع در همان جمله آمده است و گاهی باید آن را در جملههای پیشین یا موقعیت گفتوگو یافت.
نرگس گزارش را فرستاد. او خواستار بررسی فوری آن بود.
در این بافت، «او» به نرگس و «آن» به گزارش اشاره میکند.
نرگس به سارا گفت که او باید گزارش را بازنویسی کند.
بدون بافت بیشتر، «او» میتواند نرگس یا سارا باشد. جمله از نظر دستوری درست است، اما مسئول بازنویسی روشن نیست.
میان برداشت محتمل و ارجاع قطعی فرق بگذارید. ممکن است خواننده بر اساس موضوع متن یک مرجع را ترجیح دهد، بیآنکه احتمال دیگر از نظر دستوری کنار برود.
۲. نشانههای تشخیص مرجع
برای پیدا کردن مرجع، چند نشانه را همزمان بسنجید:
| نشانه | پرسش راهنما | محدودیت |
|---|---|---|
| سازگاری معنایی | چه کسی یا چه چیزی میتواند این کار را انجام دهد؟ | اطلاعات نانوشتهٔ موقعیت ممکن است برداشت را تغییر دهد. |
| شخص و شمار | صورت ضمیر و فعل با کدام مرجع سازگار است؟ | جمعِ احترام ممکن است به یک نفر اشاره کند. |
| ساخت جمله | ضمیر در کدام بند است و چه نقشی دارد؟ | مرجع الزاماً فاعل همان بند نیست. |
| موضوع متن | متن تا اینجا بیشتر دربارهٔ چه کسی یا چه چیزی بوده است؟ | برجستگی یک مرجع، احتمالهای دیگر را همیشه حذف نمیکند. |
| فاصله | کدام مرجع به ضمیر نزدیکتر است؟ | نزدیکی فقط یک سرنخ است، نه قاعدهای قطعی. |
لیلا پرونده را روی میز گذاشت. آن چند صفحه کم داشت.
«پرونده» مرجع طبیعی «آن» است، نه «میز» که نزدیکتر آمده است؛ عبارت «چند صفحه کم داشت» این برداشت را پشتیبانی میکند.
ضمیر «او» جنسیت را نشان نمیدهد؛ بنابراین زن یا مرد بودنِ دو شخص، ابهام میان آنها را برطرف نمیکند. همچنین «ایشان» ممکن است برای احترام به یک نفر به کار رود؛ صورت جمع بهتنهایی تعداد مرجع را مشخص نمیکند.
۳. ابهام در بند وابسته و فاعل حذفشده
در جملههای چندبندی، هر بند میتواند فاعل و موضوع جداگانهای داشته باشد. حذف ضمیر نیز لزوماً ابهام را از بین نمیبرد؛ شناسهٔ فعل ممکن است شخص و شمار را نشان دهد، اما هویت فرد را روشن نکند.
مریم به ناهید گفت که او فردا به جلسه میآید.
مریم به ناهید گفت که فردا به جلسه میآید.
در هر دو جمله، بدون بافت بیشتر، آمدنِ مریم یا ناهید ممکن است منظور باشد. حذف «او» راه مطمئنی برای رفع ابهام نیست.
برای روشنکردن منظور، میتوان نام را در بند وابسته تکرار کرد:
- اگر مریم میآید: مریم به ناهید گفت که مریم فردا به جلسه میآید.
- اگر ناهید میآید: مریم به ناهید گفت که ناهید فردا به جلسه میآید.
تکرار نام در نمونهٔ نخست کمی سنگین است، اما مرجع را روشن میکند. در متن نهایی میتوان، متناسب با مقصود، ساخت جمله را هم تغییر داد: «مریم به ناهید خبر داد که فردا در جلسه حاضر خواهد بود.» این بازنویسی معمولاً حضور مریم را برجسته میکند، ولی اگر قطعیت ارجاع ضروری باشد، تکرار نام مطمئنتر است.
Quick check
Try one question now.
Check your answer when you are ready. No sign-in needed.
۴. ضمیر پیوسته و زاویهٔ دید در نقل گفتار
ضمیر پیوسته ممکن است به اسمی بچسبد که مالک یا مرجع آن در بند دیگری معرفی شده است. محل اتصال ضمیر را با مرجع آن یکی نگیرید.
سارا به مریم گفت که مقالهاش پذیرفته شده است.
«ـش» به «مقاله» متصل است، اما به صاحب مقاله اشاره میکند. بدون بافت، مقاله میتواند متعلق به سارا یا مریم باشد.
برای رفع ابهام:
- سارا به مریم گفت که مقالهٔ سارا پذیرفته شده است.
- سارا به مریم گفت که مقالهٔ مریم پذیرفته شده است.
در نقل مستقیم، ضمیر اولشخص بر اساس گویندهٔ همان نقل تفسیر میشود:
سارا به مریم گفت: «مقالهام پذیرفته شده است.»
در این جمله، صاحب مقاله ساراست؛ «ـم» به گویندهٔ سخن داخل گیومه اشاره میکند.
جایگزینی ضمیر با خودش همیشه ابهام را برطرف نمیکند. در جملهای مانند «سارا به مریم گفت که مقالهٔ خودش پذیرفته شده است»، تشخیص مرجع میتواند به بافت و زاویهٔ دید وابسته بماند. اگر نام صاحب مقاله باید بیتردید معلوم باشد، آن را صریح بنویسید. نقل مستقیم را نیز فقط زمانی به کار ببرید که واقعاً سخن شخص را به همان صورت نقل میکنید.
۵. ارجاع به یک موضوع یا یک رویداد کامل
«این»، «آن» و ترکیبهایی مانند «این موضوع» گاهی به یک اسم اشاره نمیکنند، بلکه به یک ادعا یا رویداد در جملهٔ پیشین برمیگردند. اگر چند رویداد مطرح شده باشد، چنین ارجاعی ممکن است مبهم شود.
کمیته مهلت را تمدید کرد، اما بودجه را کاهش داد. این تصمیم اعتراض پژوهشگران را برانگیخت.
منظور از «این تصمیم» تمدید مهلت است یا کاهش بودجه؟ نزدیکیِ «کاهش بودجه» آن را محتملتر میکند، اما برای ارجاع کاملاً روشن کافی نیست.
بازنویسی با مرجع مشخص:
کمیته مهلت را تمدید کرد، اما بودجه را کاهش داد. تصمیم به کاهش بودجه اعتراض پژوهشگران را برانگیخت.
عبارتهایی مانند «این وضعیت» یا «این مسئله» بهخودیخود دقیق نیستند. هرگاه خواننده ناچار است حدس بزند کدام بخش از جمله منظور است، همان بخش را نام ببرید.
۶. چکلیست بازخوانی و رفع ابهام
۱. برای هر ضمیر و فاعل حذفشده، مرجعهای ممکن را مشخص کنید.
۲. سازگاری معنایی، ساخت جمله و بافت پیشین را بررسی کنید.
۳. اگر بیش از یک مرجع ممکن باقی ماند، صرفاً به نزدیکی اسم یا برداشت اولیه تکیه نکنید.
۴. نام شخص، گروه، موضوع یا رویداد مورد نظر را تکرار کنید؛ در صورت نیاز جمله را بازنویسی کنید.
۵. دوباره بررسی کنید که بازنویسی، صاحب سخن، انجامدهندهٔ کار یا معنای اصلی را تغییر نداده باشد.
اصل کاربردی: ضمیر زمانی متن را روانتر میکند که مرجعش بازیافتنی باشد. در متن دقیق، تکرار سنجیدهٔ اسم از ابهامی که مسئولیت یا معنای جمله را تغییر میدهد بهتر است.
You reached the end
You reached the endNow make it stick.
Save your progress, or start the exercises. Practice with detailed feedback after you submit, or save your progress and come back.
Was this lesson helpful?
Last updated October 27, 2026