جای نفی و شناسه در فعل مرکب
جای نشانهٔ نفی و شناسه در فعل مرکب فارسی را با مثال ساده یاد بگیرید و با منفی کردن جزء فعلی و ساخت صورتهای مناسب فعل برای شخصهای مختلف آشنا شوید.
در فعل مرکب، مانند کار کردن و تصمیم گرفتن، نشانهٔ نفی و شناسه به جزء فعلی مربوطاند، نه به جزء غیرفعلی. با شناخت جای این نشانهها میتوانید فعل را منفی کنید و صورت مناسب آن را برای «من»، «تو» یا «ما» بسازید.
۱. کدام جزء تغییر میکند؟
فعل مرکب یک جزء غیرفعلی، مانند کار، و یک جزء فعلی، مانند کردن، دارد. در صرف معمول این فعلها، جزء غیرفعلی ثابت میماند و جزء فعلی با زمان و شخص تغییر میکند.
| فعل مرکب | با «من» | با «ما» |
|---|---|---|
| کار کردن | کار میکنم | کار میکنیم |
| تصمیم گرفتن | تصمیم میگیرم | تصمیم میگیریم |
| پاسخ دادن | پاسخ میدهم | پاسخ میدهیم |
پس برای ساختن «ما تصمیم میگیریم»، فعل گرفتن را صرف میکنیم؛ به «تصمیم» شناسه اضافه نمیکنیم.
۲. جای نفی در حال و گذشته
برای منفیکردن این فعلها، نشانهٔ نفی را به جزء فعلی اضافه میکنیم. اگر فعل «می» داشته باشد، نفی پیش از آن میآید: نمی. در گذشتهٔ ساده، نـ پیش از بن گذشته قرار میگیرد.
| زمان | مثبت | منفی |
|---|---|---|
| حال اخباری | کار میکنم | کار نمیکنم |
| حال اخباری | پاسخ میدهند | پاسخ نمیدهند |
| گذشتهٔ ساده | تصمیم گرفتیم | تصمیم نگرفتیم |
| گذشتهٔ ساده | کمک کردی | کمک نکردی |
| گذشتهٔ استمراری | صحبت میکرد | صحبت نمیکرد |
امروز در خانه کار نمیکنم؛ به اداره میروم.
دیروز با مدیر صحبت نکردیم.
وقتی رسیدم، کلاس ساکت بود و کسی صحبت نمیکرد.
در منفیکردن معمول فعل مرکب، «نـ» را به جزء غیرفعلی نچسبانید.
نادرست: من نکار میکنم.
درست: من کار نمیکنم.
۳. جای شناسه در فعل منفی
شناسه بخشی از فعل است که شخص و شمار را نشان میدهد. منفیشدن فعل، جای شناسه را عوض نمیکند: شناسه همچنان در پایان جزء فعلی میآید.
در «کار نمیکنیم»، ترتیب بخشهای جزء فعلی چنین است: نـ + می + کن + یم.
| شخص | حال منفی | گذشتهٔ سادهٔ منفی |
|---|---|---|
| من | کار نمیکنم | کار نکردم |
| تو | کار نمیکنی | کار نکردی |
| او | کار نمیکند | کار نکرد |
| ما | کار نمیکنیم | کار نکردیم |
| شما | کار نمیکنید | کار نکردید |
| آنها | کار نمیکنند | کار نکردند |
در سومشخص مفردِ گذشتهٔ ساده، شناسهٔ آشکار نداریم: او کار نکرد. اما در حال اخباری، شناسهٔ «ـد» میآید: او کار نمیکند.
برای تغییر شخص، پایان جزء فعلی را تغییر دهید:
من پاسخ ندادم. ← ما پاسخ ندادیم.
جزء «پاسخ» در هر دو جمله ثابت است.
Quick check
Try one question now.
Check your answer when you are ready. No sign-in needed.
۴. نفی در التزامی و نهی
در صورتهای التزامیِ دارای «بـ»، هنگام منفیکردن، نـ جای بـ را میگیرد. شناسه همچنان در پایان جزء فعلی میماند.
| کاربرد | صورت مثبت | صورت منفی |
|---|---|---|
| التزامی با «تو» | بهتر است عجله بکنی. | بهتر است عجله نکنی. |
| التزامی با «ما» | بهتر است پاسخ بدهیم. | بهتر است پاسخ ندهیم. |
| دستور با «تو» | صحبت کن. | صحبت نکن. |
| دستور با «شما» | صحبت کنید. | صحبت نکنید. |
در فعلهای مرکب، صورت مثبتِ امر یا التزامی گاهی بدون «بـ» میآید؛ مانند کار کن و بهتر است کار کنی. برای منفیکردن این صورتها نیز نفی به جزء فعلی میپیوندد: کار نکن و بهتر است کار نکنی.
هنوز اطلاعات کافی نداریم؛ بهتر است امروز تصمیم نگیریم.
لطفاً اینجا صحبت نکنید؛ جلسه شروع شده است.
۵. تفاوت نفی فعل با «نه»
نـ در «کار نمیکنم» جزئی از صورت منفی فعل است. اما نه میتواند واژهای مستقل برای پاسخ منفی یا بیان تقابل باشد.
— امروز کار میکنی؟
— نه، امروز کار نمیکنم.
من امروز کار میکنم، نه فردا.
در پاسخ اول، «نه» پاسخ منفی است و «نمیکنم» فعل منفی. در جملهٔ آخر، فعل میکنم مثبت است؛ «نه فردا» فقط زمانِ «فردا» را رد میکند.
«نه» را همیشه نشانهٔ منفیشدن فعل ندانید. برای تشخیص فعل منفی، خودِ جزء فعلی را بررسی کنید: میکنم مثبت است و نمیکنم منفی.
۶. مرور کاربردی
برای صرف و منفیکردن فعل مرکب:
- جزء فعلی را پیدا کنید: تصمیم گرفتن.
- صورت مناسب زمان و شخص را بسازید: تصمیم میگیریم.
- نفی را در جزء فعلی قرار دهید: تصمیم نمیگیریم.
- بررسی کنید که شناسه در پایان همان جزء باشد: نمیگیریم.
الگوی اصلی را به یاد بسپارید: جزء غیرفعلی ثابت میماند؛ نفی و شناسه در جزء فعلی قرار میگیرند.
You reached the end
You reached the endNow make it stick.
Save your progress, or start the exercises. Practice with detailed feedback after you submit, or save your progress and come back.
Was this lesson helpful?
Last updated October 27, 2026