را با مفعول نکرهٔ مشخص
کاربرد را با مفعول نکرهٔ مشخص در فارسی؛ تفاوت نکره و مشخص، ساخت جمله با یک و ی نکره و نقش بافت در اشاره به شخص یا چیزی که برای شنونده تازه است.
۱. نکره، اما مشخص
گاهی از شخص یا چیزی برای نخستین بار حرف میزنیم، اما منظورمان یک شخص یا چیزِ مشخص است. در این حالت، مفعول میتواند با یک یا «ی» نکره بیاید و را هم بگیرد. برای استفاده از «را»، لازم نیست شنونده از قبل آن شخص یا چیز را بشناسد.
دیروز کتابی را از کتابخانه گرفتم. اسمش «ماهی سیاه کوچولو» بود.
«کتابی» برای شنونده تازه است، اما گوینده دربارهٔ یک کتاب مشخص صحبت میکند؛ همان کتابی که از کتابخانه گرفته است.
در پایان، میتوانید:
- مفعول نکرهٔ مشخص را در جمله تشخیص دهید؛
- یک یا «ی» نکره را همراه با را به کار ببرید؛
- تفاوت یک مورد مشخص و انتخابِ آزاد را با کمک بافت بفهمید.
۲. تفاوت نکره و مشخص
نکره یعنی شخص یا چیز را بهصورت آشنا و شناختهشده برای شنونده معرفی نمیکنیم. مشخص در کاربردِ این صفحه یعنی گوینده به یک شخص یا چیزِ معیّن اشاره میکند، نه به هر موردی از آن نوع.
این دو ویژگی با هم ناسازگار نیستند:
| جمله | توضیح |
|---|---|
| دیروز یک کیف را در اتوبوس پیدا کردم و آن را به راننده دادم. | کیف برای شنونده تازه است، اما گوینده به همان کیفِ پیداشده اشاره میکند. |
| امروز نامهای را دریافت کردم که نشانی فرستنده روی آن نبود. آن را به همکارم نشان دادم. | جملهٔ «که نشانی فرستنده روی آن نبود» نامهٔ تازهمعرفیشده را توصیف میکند؛ «آن را» در جملهٔ بعد دوباره به همان نامه اشاره دارد. |
| لطفاً یک خودکار به من بده؛ هرکدام باشد، فرقی ندارد. | خودکار خاصی مدنظر نیست؛ هر خودکاری کافی است. |
وقتی شخص یا چیزی تازه معرفی میشود و در ادامهٔ گفتار نقشی ندارد، صورت بدون «را» اغلب طبیعیتر است. «را» با مفعول نکره بیشتر زمانی طبیعی است که آن شخص یا چیز در گفتار برجسته شود؛ مثلاً در ادامه دوباره به آن اشاره کنیم یا با جملهای دارای «که» توضیح دهیم کدام مورد را میگوییم. اینها بافتهای مناسب برای کاربرد «را» هستند، نه شرطهای اجباری آن.
در پاسخ به «دیروز چه کار کردی؟»، این دو صورت را مقایسه کنید:
- کتابی خواندم. بیشتر از انجام یک کار خبر میدهیم.
- کتابی را خواندم. یک کتاب مشخص را برجسته میکنیم؛ مثلاً میتوانیم ادامه بدهیم: «آن را فردا به تو میدهم.»
فعل و موقعیت یکساناند؛ «را» توجه را بیشتر به خودِ کتاب جلب میکند. جملهٔ اول هم میتواند دربارهٔ یک کتاب مشخص باشد.
«مشخص» به این معنا نیست که گوینده حتماً نام یا همهٔ ویژگیهای آن شخص یا چیز را میداند. مثلاً در «مردی را دیدم، اما نمیدانم چه کسی بود»، منظور همان مردی است که گوینده دیده است.
۳. ساخت مفعول نکره با را
برای معرفی مفعول نکره، میتوانیم از یک پیش از اسم یا «ی» نکره پس از اسم استفاده کنیم. اگر منظورمان یک مورد مشخص باشد، این صورتها میتوانند با «را» بیایند.
| ساخت | نمونه |
|---|---|
| یک + اسم + را | یک عکس را از جعبه برداشتم و به مادرم نشان دادم. |
| اسم + ی + را | عکسی را از جعبه برداشتم و به مادرم نشان دادم. |
| اسم + صفت + ی + را | عکسِ قدیمیای را از جعبه برداشتم و به مادرم نشان دادم. |
| یکی از + اسم جمع + را | یکی از کتابها را برداشتم. |
در نمونهٔ سوم، «را» پس از اسم و صفت میآید: عکسِ قدیمیای را.
«را» را جدا مینویسیم و به اسم نمیچسبانیم: عکسی را، نه «عکسیرا».
گاهی بعد از مفعول، توضیحی با که میآوریم:
کتابی را که دیروز خریده بودم به دوستم دادم.
عبارت «که دیروز خریده بودم» روشن میکند کدام کتاب را دادهام. در این ساخت، «را» پیش از «که» آمده است.
این مثال در مرز نکرهٔ مشخص و معرفه است: اگر منظور «همان کتابی که دیروز خریده بودم» باشد، عبارت خوانش معرفه دارد و «ی» را در این کاربرد «ی» موصولی یا تعیین مینامند. اما وجود «که» بهتنهایی اسم را معرفه نمیکند. در مثال «نامهای را دریافت کردم که…» در بخش ۲، نامه برای نخستین بار معرفی و سپس توصیف میشود. مثال «یک کاغذ را که…» در بخش بعد نیز میتواند یک کاغذ تازه را معرفی کند یا، با کمک بافت، به کاغذی شناختهشده اشاره کند.
۴. بافت چه تفاوتی ایجاد میکند؟
وجودِ «یک» بهتنهایی تعیین نمیکند که «را» لازم است یا نه. باید ببینیم جمله دربارهٔ چه موقعیتی است.
انتخابِ آزاد:
برای یادداشتکردن شماره، یک کاغذ به من بده؛ هر کاغذی باشد، خوب است.
یک مورد مشخص:
صبح یک کاغذ را که شمارهٔ پزشک رویش بود روی میز گذاشتم. حالا پیدایش نمیکنم.
در جملهٔ اول، هر کاغذی میتواند نیاز گوینده را برطرف کند. در جملهٔ دوم، صحبت از همان کاغذی است که گوینده روی میز گذاشته است.
قاعدهٔ «بعد از اسم نکره هرگز را نمیآید» درست نیست.
نامهای را خواندم و بعد آن را در کشو گذاشتم جملهای درست و طبیعی است. «نامهای» نکره است، اما گوینده دربارهٔ یک نامهٔ مشخص حرف میزند.
از طرف دیگر، پس از هر مفعولِ دارای «یک» یا «ی» هم نباید خودکار «را» بگذاریم. معنی و بافت مهماند.
حذف یا افزودن «را» همیشه فقط یک تغییر ظاهری نیست؛ ممکن است برداشت ما از مفعول را تغییر دهد. همچنین، نبودنِ «را» بهتنهایی ثابت نمیکند که هیچ مورد مشخصی در ذهن گوینده نیست.
۵. راهنمای کوتاه برای انتخاب
- ببینید عبارت، مفعول جمله است یا نه: چه کسی یا چه چیزی را دیدید، گرفتید یا جابهجا کردید؟
- اگر مفعول با یک یا «ی» نکره آمده، افزودن «را» خودکار نیست. در بسیاری از بافتها صورت بدون «را» هم درست و حتی طبیعیتر است؛ مثلاً وقتی فقط از گرفتن کتاب خبر میدهیم: کتابی از کتابخانه گرفتم.
- بافت را بررسی کنید: آیا دربارهٔ یک مورد مشخص حرف میزنید، یا هر موردی کافی است؟
نکرهبودن با مشخصبودن فرق دارد. در «کتابی را گرفتم و آن را خواندم»، کتاب برای شنونده تازه است، اما در هر دو بخش جمله دربارهٔ همان کتاب صحبت میکنیم.
You reached the end
You reached the endNow make it stick.
Save your progress, or start the exercises. Practice with detailed feedback after you submit, or save your progress and come back.
Was this lesson helpful?
Last updated October 27, 2026