Ainmneacha dílse, teidil agus an t-alt
Úsáid an ailt le hainmneacha daoine, logainmneacha agus teidil; foirmeacha ginideacha, tagairt chinnte agus ainmneacha sa téacs reatha agus i gceannteidil.
Ainm dílis agus tagairt chinnte
Aithníonn ainm dílis duine, áit nó saothar ar leith. Ní hionann sin agus a rá go mbíonn an t-alt leis: deirtear Seán, Baile Átha Cliath agus an Fhrainc. Chun ainm a úsáid i dtéacs cruinn, caithfidh tú a ghnáthfhoirm, a thuiseal agus a ghaol leis na focail máguaird a aithint.
Dírítear anseo ar thrí rogha a bhíonn le déanamh agus tú ag scríobh:
- an mbaineann an t-alt leis an ainm nó leis an teideal;
- cén fhoirm a bhíonn ar an ainm sa ghinideach;
- conas ainm nó teideal a lua gan struchtúr na habairte a chur as a riocht.
Is gnách d’ainm dílis tagairt chinnte a dhéanamh leis féin. In teach Sheáin, mar shampla, aithníonn Sheáin an teach atá i gceist; ní gá alt a chur roimh teach.
Ainmneacha daoine agus a dtuiseal
Sa ghnáthúsáid neodrach, ní chuirtear an t-alt roimh ainm pearsanta: Tá Seán anseo, ní Tá an Seán anseo. Ní choisceann easpa an ailt athrú tuisil ná séimhiú, áfach.
| Ainm | Sampla sa ghinideach | An t-athrú |
|---|---|---|
| Seán | teach Sheáin | Séimhiú agus caolú |
| Máire | cóta Mháire | Séimhiú; ní athraíonn deireadh an ainm |
| Seán Ó Briain | litir Sheáin Uí Bhriain | Athraíonn an céadainm agus an sloinne |
Tá Seán Ó Briain ag an gcruinniú.
Léadh litir Sheáin Uí Bhriain ag an gcruinniú.
Is é an duine céanna atá i gceist, ach léiríonn an dara habairt cé a scríobh an litir.
Ná cuir patrún Ó Briain → Uí Bhriain i bhfeidhm ar gach sloinne. Braitheann an fhoirm ar struchtúr an tsloinne féin. I gcás ainm nach bhfuil cur amach agat air, seiceáil a fhoirm ghinideach seachas deireadh nua a chumadh dó.
Seo na príomhphatrúin do shloinnte a thosaíonn le Ó, Mac, Ní agus Nic:
| Foirm sa ainmneach | Foirm sa ghinideach | Sampla leis an ainm iomlán |
|---|---|---|
| Ó Briain | Uí Bhriain | litir Sheáin Uí Bhriain |
| Mac Cárthaigh | Mhic Cárthaigh | litir Sheáin Mhic Cárthaigh |
| Ní Bhriain | Ní Bhriain | litir Mháire Ní Bhriain |
| Nic Cárthaigh | Nic Cárthaigh | litir Mháire Nic Cárthaigh |
Athraíonn Ó → Uí agus Mac → Mhic sa ghinideach; fanann Ní agus Nic mar atá. Ní chuirtear athrú breise ar an sloinne i ndiaidh Ní nó Nic de bharr an ghinidigh, cé go séimhítear an céadainm sna samplaí seo.
Bíonn an t-alt le hainmneacha áirithe mar chuid d’ainm pinn nó de shloinne traidisiúnta: an Seabhac agus an Piarsach, mar shampla. Ní hionann sin agus alt a chur roimh gach ainm pearsanta.
Logainmneacha: an t-alt a fhoghlaim leis an ainm
Ní féidir a thuar ó chineál na háite amháin an mbeidh alt lena hainm. Foghlaim an logainm ina iomláine, agus tabhair aird ar leith ar an nginideach.
| Ainm mar ábhar abairte | Sampla sa ghinideach | Rud le tabhairt faoi deara |
|---|---|---|
| Éire | muintir na hÉireann | Tá alt sa ghinideach cé nach bhfuil sé san ainmneach |
| Albain | muintir na hAlban | Tá alt sa ghinideach cé nach bhfuil sé san ainmneach |
| Gaillimh | muintir na Gaillimhe | Tá alt sa ghinideach cé nach bhfuil sé san ainmneach |
| an Fhrainc | príomhchathair na Fraince | Athraíonn foirm an ailt agus foirm an ainm |
| an Spáinn | tuaisceart na Spáinne | Coinnítear an t-alt sa ghinideach |
| Ceanada | daonra Cheanada | Níl alt ann; tá séimhiú sa sampla ginideach |
| Baile Átha Cliath | lár Bhaile Átha Cliath | Athraíonn tús an ainm iomláin |
Leanann Éire → na hÉireann, Albain → na hAlban agus Gaillimh → na Gaillimhe an patrún céanna: bíonn alt sa ghinideach cé nach mbíonn sé san ainmneach. Ná bain an t-alt den ghinideach ar an ábhar nach bhfuil sé san ainmneach.
Tar éis réamhfhocail, caithfear an fhoirm chuí a roghnú freisin: deirtear in Éirinn, gan alt agus leis an bhfoirm thabharthach Éirinn, ach san Fhrainc, áit a dtagann i agus an t-alt le chéile mar san roimh Fhrainc.
Tá an Fhrainc suite in iarthar na hEorpa.
Is í Páras príomhchathair na Fraince.
Tá cónaí ar Nóra i lár Bhaile Átha Cliath.
Tá cónaí ar Sheán in Éirinn, ach tá cónaí ar Mháire san Fhrainc.
Má tá tú ag scríobh faoi áit nach bhfuil aithne mhaith agat ar a hainm Gaeilge, seiceáil an leagan údaraithe agus na foirmeacha tuisil atá ar fáil. Ná haistrigh úsáid an ailt ó ainm na háite i dteanga eile.
Quick check
Try one question now.
Check your answer when you are ready. No sign-in needed.
Teidil daoine sa téacs reatha
Nuair a ainmníonn teideal sealbhóir áirithe oifige, is minic a bhíonn an t-alt leis: an tUachtarán, an Taoiseach, an tAire Oideachais. Is leis an teideal a bhaineann an t-alt, ní leis an ainm pearsanta a d’fhéadfadh teacht ina dhiaidh.
| Comhthéacs | Sampla |
|---|---|
| Teideal mar ainmní | Tháinig an tUachtarán isteach. |
| Teideal sa ghinideach | Foilsíodh óráid an Uachtaráin. |
| Teideal eile sa ghinideach | Léigh mé ráiteas an Taoisigh. |
| Teideal agus ainm pearsanta | Labhair an tUachtarán Máire Ní Bhriain leis an slua. |
Is sampla cumtha é an t-ainm sa tsraith dheireanach. Léiríonn sé suíomh an ailt nuair atá teideal agus ainm le chéile.
Ní bhíonn alt le gach lua ar phost, áfach. Cuir i gcás:
- Is dochtúir í Máire. — Aicmítear í de réir a gairme.
- Tá an dochtúir anseo. — Déantar tagairt do dhuine áirithe atá inaitheanta sa chomhthéacs.
I síniú, ar chomhartha nó i gceannteideal, d’fhéadfaí Máire Ní Bhriain, Uachtarán a scríobh. Is lipéad poist é Uachtarán ansin. Ní cúis é sin leis an alt a fhágáil ar lár in abairt mar Tháinig an tUachtarán isteach.
Teidil saothar agus ainmneacha oifigiúla
Nuair a luann tú teideal saothair mar theideal cruinn, coinnigh a chuid focal, an t-alt san áireamh. Cabhraíonn cló iodálach nó comharthaí athfhriotail leis an léitheoir teorainn an teidil a aithint.
Léigh mé An tOileánach inné.
Phléamar an leabhar dar teideal An tOileánach.
Scríobh sí léirmheas ar an úrscéal Cré na Cille.
Sa dara sampla, tugann dar teideal isteach an teideal ina fhoirm luaite. Is bealach soiléir é sin chun teideal a choinneáil slán nuair a bheadh a cheangal leis an gcuid eile den abairt casta.
Le hainmneacha institiúidí, caithfear idirdhealú a dhéanamh idir an fhoirm oifigiúil luaite agus an fhoirm a éilíonn comhréir na habairte. Sna slabhraí ginideacha seo, tá ginideach cinnte ag brath ar an ainmfhocal atá féin i suíomh ginideach: na Gaillimhe ar Ollscoil, agus na hÉireann ar Banc. Coinnítear foirm an ainmnigh ar an ainmfhocal sin in ionad a ghnáthfhoirme ginidí (ollscoile, bainc). Séimhítear an t-ainmfhocal firinscneach Banc sa suíomh seo, áfach; ní féidir séimhiú a léiriú ar Ollscoil, a thosaíonn le guta:
- Ollscoil na Gaillimhe — an t-ainm ina aonar;
- mic léinn Ollscoil na Gaillimhe — foirm an ainmnigh Ollscoil i suíomh ginideach roimh an nginideach cinnte na Gaillimhe;
- Banc na hÉireann — an t-ainm ina aonar;
- ráiteas Bhanc na hÉireann — foirm an ainmnigh Banc, séimhithe i suíomh ginideach roimh na hÉireann.
Is é struchtúr an tslabhra ghinidigh is cúis leis na foirmeacha seo, seachas ceannlitreacha nó stádas oifigiúil an ainm.
Seiceáil an t-alt agus an ceangal
✓ teach Sheáin
✗ an teach Sheáin — más é an gnáthstruchtúr sealbhach atá i gceist.
✓ príomhchathair na Fraince
✗ an phríomhchathair na Fraince — sa ghnáthstruchtúr céanna.
Tá an frása cinnte cheana féin de bharr an ainm dhílis nó an ghinidigh chinnte. Ná cuir alt breise roimh an ainmfhocal ceannach.
Sula gcríochnaíonn tú téacs, lean an seicliosta seo:
- Aithin an gnáthainm: Seán, ach an Fhrainc.
- Seiceáil an tuiseal: Seán → Sheáin; Éire → na hÉireann.
- Aithin feidhm an teidil: gairm, sealbhóir áirithe oifige, nó lipéad i gceannteideal.
- Coinnigh teideal luaite slán: úsáid dar teideal más gá chun an struchtúr a shoiléiriú.
- Seachain alt breise: teach Sheáin, príomhchathair na Fraince.
Is í an phríomhcheist ná: an mbaineann an t-alt leis an ainm féin, leis an teideal, nó leis an struchtúr ina bhfuil sé?
You reached the end
You reached the endNow make it stick.
Save your progress, or start the exercises. Practice with detailed feedback after you submit, or save your progress and come back.
Was this lesson helpful?
Vocabulary in this lesson
30 words, ready to study.
Play a word to hear it, then mark it as known — or save it to study later.
Save any of these 30 words and review them later.
Focail: Ainmneacha dílse, teidil agus an t-alt
30 wordsLast updated November 5, 2026