Béim, teorannú agus amháin
Foghlaim conas a chuireann amháin teorainn le brí abairte, conas a athraíonn a raon de réir suímh, agus an úsáid a bhaintear as ach amháin agus ní hamháin.
Béim agus teorannú
Nuair a chuireann tú béim ar chuid d’abairt, tarraingíonn tú aird uirthi. Nuair a chuireann tú amháin léi, déanann tú rud níos sainiúla: cuireann tú teorainn leis na daoine, na rudaí nó na féidearthachtaí atá i gceist. Is iad suíomh an fhocail agus an comhthéacs a léiríonn raon na teorann sin.
Déan idirdhealú idir an dá ráiteas seo:
Is í Nóra a chuir an tuairisc isteach.
Aithnítear Nóra go béimiúil. D’fhéadfadh an comhthéacs a thabhairt le tuiscint nach raibh aon duine eile i gceist.
Is í Nóra amháin a chuir an tuairisc isteach.
Deirtear go follasach nár chuir aon duine eile sa ghrúpa ábhartha an tuairisc isteach.
Ní hionann béim inti féin agus teorannú follasach. Cuireann amháin an t-eisiamh in iúl seachas é a fhágáil le tuiscint.
Béim le féin agus le hiarmhír threise
Agus freagracht á soiléiriú agat, is féidir féin a úsáid chun a chur in iúl gur ghníomhaigh an duine go pearsanta. Le hiarmhír threise, is féidir codarsnacht idir daoine a chur chun tosaigh:
Chuir Nóra féin an tuairisc isteach.
Cuireann sé seo béim ar Nóra mar an duine a rinne an gníomh go pearsanta, seachas duine ag gníomhú thar a ceann. Ní deir sé nár chuir daoine eile tuairiscí isteach freisin.
Chuir mise an tuairisc isteach; rinne sise na leasuithe.
Leis na foirmeacha treise mise agus sise, déantar idirdhealú idir róil na beirte, mar shampla chun míthuiscint faoi roinnt na hoibre a cheartú.
Roghnaigh féin chun béim a chur ar rannpháirtíocht phearsanta, iarmhír threise chun codarsnacht a léiriú, agus amháin chun daoine nó roghanna eile a eisiamh go follasach.
Suíomh amháin agus raon na brí
Sa ghnáthúsáid theorannaitheach, tagann amháin i ndiaidh an fhocail nó an fhrása a bhfuil sé ag baint leis. Ní gá gurb é an focal díreach roimhe sin amháin atá faoina raon: d’fhéadfadh frása iomlán a bheith i gceist.
| Sampla | An teorainn atá i gceist |
|---|---|
| Is í Nóra amháin a labhair. | Nóra, seachas na daoine eile sa ghrúpa. |
| Labhair Nóra le Liam amháin. | Liam, seachas aon duine eile sa chomhthéacs. |
| Labhair Nóra le Liam ar an Luan amháin. | An Luan, seachas na laethanta eile atá á bplé. |
| Tá an seomra do bhaill chláraithe amháin. | Baill chláraithe, seachas daoine eile. |
Sa tsampla deireanach, is iad baill chláraithe an grúpa iomlán atá á theorannú. Ní hí an aidiacht cláraithe ina haonar atá i gceist.
Chun suíomh amháin a roghnú, fiafraigh díot féin: cé hiad na daoine, nó cad iad na roghanna, atá á gcur as an áireamh agam? Cuir amháin i ndiaidh an fhrása a ainmníonn an rogha atá fágtha.
Teorannú le ní … ach
Is bealach coitianta dúchasach eile é ní … ach chun teorainn a chur in iúl. Úsáidtear foirm dhiúltach an bhriathair, agus tagann ach roimh an rogha atá fágtha. San aimsir chaite sa tsampla seo, úsáidtear níor:
Labhair Nóra le Liam amháin.
Níor labhair Nóra ach le Liam.
Cuireann an dá abairt an teorainn chéanna in iúl anseo: labhair Nóra le Liam agus níor labhair sí le haon duine eile sa chomhthéacs. Oireann amháin nuair is mian leat an teorainn a cheangal go díreach leis an bhfrása le Liam in abairt dhearfach. Oireann níor … ach freisin, go háirithe agus tú ag ceartú tuairime gur labhair sí le daoine eile. Ní gá amháin a chur leis an dara habairt chun an t-eisiamh a chur in iúl.
Líon amháin nó grúpa teoranta?
Le hainmfhocal uatha ináirithe, is minic a chuireann amháin líon in iúl: aon rud amháin, seachas dhá rud nó níos mó.
Cé mhéad leabhar a thug Nóra do Liam?
Thug sí leabhar amháin dó.
Cé dó ar thug Nóra an leabhar?
Thug sí an leabhar do Liam amháin.
Sa chéad fhreagra, is é líon na leabhar atá i gceist. Sa dara freagra, is é an duine a fuair an leabhar atá á theorannú. Ní hionann an dá ráiteas.
Ní líon cruinn a chuireann amháin in iúl i ngach frása ainmfhoclach:
- leabhar amháin: líon na leabhar;
- leabhair amháin: leabhair, seachas cineálacha eile rudaí;
- an leabhar seo amháin: an leabhar áirithe seo, seachas na roghanna eile.
Dá bhrí sin, tabhair aird ar uimhir agus ar shainiúlacht an ainmfhocail, chomh maith le suíomh amháin.
Quick check
Try one question now.
Check your answer when you are ready. No sign-in needed.
Comhthéacs agus débhríocht
Is leis an gcomhthéacs a bhaineann an tacar roghanna atá á theorannú. Ní gá go mbeadh gach duine nó gach rud ar domhan i gceist.
Má deir tú Is í Nóra amháin a d’fhreagair, agus tú ag caint ar cheathrar iarrthóirí, is iad na hiarrthóirí sin an grúpa ábhartha.
D’fhéadfadh an comhthéacs an raon a shoiléiriú laistigh d'fhrása freisin:
Tá ticéid ar fáil do mhic léinn na hollscoile amháin.
D’fhéadfá a bheith ag cur mic léinn na hollscoile i gcodarsnacht leis an bpobal i gcoitinne, nó le mic léinn institiúidí eile.
Más í an dara codarsnacht atá tábhachtach, soiléirigh í:
Tá ticéid ar fáil do mhic léinn na hollscoile seo amháin; níl siad ar fáil do mhic léinn institiúidí eile.
Ná bí ag brath ar shuíomh amháin chun gach codarsnacht a mhíniú. I bhfógra, i riail nó i gcoinníoll iarratais, ainmnigh an grúpa go beacht agus mínigh an t-eisiamh más gá.
Ach amháin agus ní hamháin
Le ach amháin, ainmníonn tú eisceacht ó ráiteas níos ginearálta.
Bhí gach duine i láthair ach amháin Nóra.
Tá an oifig ar oscailt gach lá ach amháin Dé Domhnaigh.
Ní hionann Nóra amháin agus ach amháin Nóra: roghnaíonn an chéad cheann Nóra; cuireann an dara ceann Nóra as an áireamh sa ráiteas atá roimhe.
Le ní hamháin … ach … freisin, deir tú nach bhfuil an chéad rud ina aonar i gceist. Cuirtear rud eile leis:
Ní hamháin do mhic léinn atá an cúrsa seo, ach do mhúinteoirí freisin.
Tá an cúrsa don dá ghrúpa. Is minic a thugann an struchtúr seo suntas ar leith don dara mír, mar bhreis ar an méid a mbeifí ag súil leis.
Is féidir dhá chlásal a nascadh leis an struchtúr seo freisin. Sa tsampla seo, leanann go bhfuil an frása ní hamháin, agus tosaíonn an dara clásal le ach tá:
Ní hamháin go bhfuil an cúrsa daor, ach tá sé fada freisin.
Deirtear go bhfuil an dá thréith ag an gcúrsa: tá sé daor agus tá sé fada.
Scríobhtar ní hamháin le h. Ná measc an struchtúr breisitheach seo le ach amháin, a thugann eisceacht isteach.
Seiceáil an teorainn
Sula gcríochnaíonn tú an abairt:
- Socraigh an bhfuil béim uait, nó eisiamh follasach.
- Aithin an frása atá le teorannú: cuir amháin ina dhiaidh, nó úsáid an struchtúr ní … ach agus cuir ach roimh an rogha atá fágtha.
- Seiceáil an bhfuil líon, duine, cineál ruda nó tráth i gceist.
- Ainmnigh na roghanna eile má tá baol míthuisceana ann.
Coinnigh an chodarsnacht seo i gcuimhne: Nóra amháin — Nóra seachas daoine eile; ach amháin Nóra — Nóra mar eisceacht; Ní hamháin go raibh Nóra i láthair, ach bhí Liam i láthair freisin. — bhí an bheirt acu i láthair.
You reached the end
You reached the endNow make it stick.
Save your progress, or start the exercises. Practice with detailed feedback after you submit, or save your progress and come back.
Was this lesson helpful?
Vocabulary in this lesson
5 words, ready to study.
Play a word to hear it, then mark it as known — or save it to study later.
Save any of these 5 words and review them later.
Focail: Béim, teorannú agus amháin
5 wordsLast updated November 5, 2026