C2 · ProficientLesson 2 of 2

Dílseacht chanúna agus comhsheasmhacht eagarthóireachta

Foghlaim conas guth canúnach a chaomhnú, polasaí eagarthóireachta a leagan síos agus malairtí bailí a idirdhealú ó earráidí gan an téacs a aonfhoirmiú.

Dílseacht gan aonfhoirmeacht

Nuair a dhéanann tú eagarthóireacht ar théacs canúnach, ní leor gach foirm a chur i gcomparáid leis an gCaighdeán Oifigiúil. Caithfidh tú a aithint cé leis an guth, cén bunús atá leis na foirmeacha agus cén cineál téacs atá á ullmhú agat. Is í an sprioc guth inchreidte agus cinntí eagarthóireachta comhsheasmhacha, ní téacs ina bhfuil gach malairt scriosta.

Sa cheacht seo, déanfaidh tú idirdhealú idir rogha chanúnach, malairt chaighdeánach agus earráid. Foghlaimeoidh tú freisin conas polasaí eagarthóireachta a chur i bhfeidhm gan fianaise chainte ná guth údair a shaobhadh.

Is caighdeán don scríbhneoireacht é an Caighdeán Oifigiúil, ní caighdeán foghraíochta aonair. Ní hionann foirm nach nglactar léi i dtéacs caighdeánaithe agus foirm atá mícheart ina canúint féin.

Socraigh cad atá á chaomhnú agat

Braitheann an idirghabháil chuí ar chuspóir an téacs. Ní hé an polasaí céanna a oireann do thras-scríbhinn taighde, d’agallamh eagarthóireachta agus d’úrscéal.

Cineál téacs Príomhchuspóir Cur chuige eagarthóireachta
Tras-scríbhinn taighde Fianaise na cainte a chaomhnú Lean coinbhinsiúin shoiléire tras-scríofa; ná ceartaigh gramadach an chainteora go ciúin.
Agallamh le foilsiú Guth an chainteora a chur os comhair an léitheora go soiléir Socraigh roimh ré cad is cead a ghiorrú nó a leasú agus conas na leasuithe a chur in iúl.
Saothar liteartha Guth an údair nó na gcarachtar a chothú Meas na foirmeacha de réir an ghutha agus an chomhthéacs; ná cuir tréithe réigiúnacha leis mar mhaisiú.
Téacs faisnéise caighdeánaithe Comhsheasmhacht leis an gcaighdeán roghnaithe Caighdeánaigh prós an údair de réir an pholasaí; láimhseáil sleachta athfhriotail ar leithligh.

Coinnigh trí ní scartha: an méid a dúradh, an chaoi a léirítear i scríbhinn é, agus an leagan eagarthóireachta a fhoilsítear. Ní gá go mbeadh an leagan céanna ag freastal ar na trí chuspóir.

Déan diagnóis sula ndéanann tú ceartú

Ní leor cuma neamhghnách a bheith ar fhoirm chun í a athrú. Scrúdaigh an abairt iomlán, an bhrí agus patrún úsáide an údair nó an chainteora.

  1. Aimsigh an fhoirm sa chomhthéacs. An foirm bhriathartha, athrú tosaigh, litriú nó rogha foclóra atá i gceist?
  2. Seiceáil a stádas. An malairt chaighdeánach í, foirm chanúnach fhianaithe, nó earráid shoiléir?
  3. Scrúdaigh an dáileadh. An mbaineann sí le guth amháin, le sliocht athfhriotail nó le comhthéacs áirithe?
  4. Faigh fianaise oiriúnach. Téigh i gcomhairle le cur síos iontaofa ar an gcanúint, le bunábhar an téacs nó leis an údar.
  5. Cuir an polasaí i bhfeidhm. Caomhnaigh, caighdeánaigh nó cuir ceist; taifead an chúis má tá an cinneadh suntasach.

D’fhéadfadh stair teanga mheasctha a bheith ag cainteoir. Ní chruthaíonn dhá fhoirm éagsúla sa téacs céanna gur botún atá ann. Ar an taobh eile, ní leor an lipéad canúnach chun aon neamhréir a chosaint.

Ná sann canúint do théacs de bharr foirme aonair. Ní bhaineann gach gné réigiúnach le gach cainteoir sa réigiún sin, agus tá roinnt gnéithe le fáil i níos mó ná canúint amháin.

Quick check

Try one question now.

1

Tá «Cha raibh sé ann» soiléir sa taifeadadh. Éilíonn coinbhinsiúin na tras-scríbhinne taighde focail an chainteora a choinneáil sa phríomhthéacs. Scríobhfaidh tú

Answer options

Check your answer when you are ready. No sign-in needed.

Cuir an polasaí i bhfeidhm ar shamplaí

Is samplaí cumtha iad seo a leanas. Léiríonn siad cinntí eagarthóireachta; ní sleachta iad ó chainteoirí ná ó fhoinsí taifeadta.

Bunleagan: «Cha raibh mé sa bhaile inné.»

Guth Ultach atá le caomhnú: «Cha raibh mé sa bhaile inné.»

Téacs atá le caighdeánú: «Ní raibh mé sa bhaile inné.»

Tá cha raibh le fáil i nGaeilge Uladh. Ní ceartú ar earráid chanúnach é ní raibh a chur ina áit: is athrú de réir polasaí caighdeánaithe é. I sliocht díreach ó chainteoir, níor cheart an t-athrú sin a dhéanamh go ciúin.

Ní gá gur codarsnacht idir canúint agus caighdeán atá i ngach difríocht, áfach.

Leagan A: «Bhí an leabhar ag an bhfear.»

Leagan B: «Bhí an leabhar ag an fhear.»

Sa chomhthéacs seo, tá an dá leagan inghlactha sa Chaighdeán Oifigiúil: baineann an chéad cheann leis an gcóras lárnach agus an dara ceann le córas an tséimhithe. Má roghnaítear córas amháin do phrós eagarthóireachta an fhoilseacháin, lean é go comhsheasmhach. Ní hionann sin agus an córas céanna a bhrú ar gach guth athfhriotail.

Earráid chló i dtéacs canúnach: «Cha raibh mé sa bhiale inné.»

Leagan ceartaithe: «Cha raibh mé sa bhaile inné.»

Sa chás samhlaithe seo, deimhníonn an t-údar gur malartaíodh ord na litreacha de thaisme agus gurb é bhaile a bhí i gceist. Is fíorearráid litrithe í bhiale anseo; ní chosnaíonn an lipéad canúnach í. Ceartaítear an earráid agus caomhnaítear cha raibh. Dá mba thras-scríbhinn dhílis de lámhscríbhinn a bheadh á hullmhú, leanfaí na coinbhinsiúin chomhaontaithe chun an earráid agus an ceartú a léiriú.

Gaeilge na Mumhan — dhá fhoirm ag an gcainteoir céanna:

Sliocht A: «Táim réidh anois.»

Sliocht B: «Tá mé réidh anois.»

Tá foirmeacha táite coitianta i nGaeilge na Mumhan. Sa leagan táite táim, léiríonn an briathar féin an chéad phearsa uatha; sa leagan scartha tá mé, cuirtear an forainm leis. Tá an dá fhoirm seo caighdeánach freisin, agus ní leis an Mumhain amháin a bhaineann táim.

Má úsáideann cainteoir Muimhneach an dá fhoirm in agallamh, seiceáil an taifeadadh agus comhthéacs gach úsáide. Má dheimhnítear an dá cheann, caomhnaigh iad de réir pholasaí an agallaimh; ní gá ceann acu a bhaint chun guth an chainteora a dhéanamh comhsheasmhach. Má roghnaítear táim do phrós caighdeánaithe an údair, taifead an rogha sin agus a raon feidhme sa bhileog stíle. Ná cuir i bhfeidhm go huathoibríoch í ar chaint athfhriotail, ná cuir táim isteach díreach chun blas Muimhneach a threisiú.

Léiríonn na samplaí trí chúis éagsúla le leasú: caighdeánú foirme canúnaí, rogha idir malairtí caighdeánacha agus ceartú earráide deimhnithe. Léiríonn siad freisin cathain is cóir malairtí an chainteora chéanna a chaomhnú. Coinnigh na hidirdhealuithe sin i do nótaí eagarthóireachta.

Leag síos bileog stíle atá inúsáidte

Ba cheart don bhileog stíle a rá ní hamháin cén fhoirm is fearr leat, ach cá bhfuil an rogha sin i bhfeidhm. Is cruinne «córas an tséimhithe i bprós an eagarthóra» ná «séimhiú i ngach áit».

Cuir na nithe seo a leanas inti:

  • Raon feidhme: prós an údair, guth an scéalaí, caint carachtair nó ábhar athfhriotail.
  • Bunús teanga: an caighdeán nó an éagsúlacht teanga a bhfuil an téacs bunaithe uirthi.
  • Litriú: na coinbhinsiúin a úsáidtear chun foirmeacha canúnacha a léiriú, agus aon eisceachtaí comhaontaithe.
  • Malairtí: na roghanna a aonfhoirmítear agus na cinn a chaomhnaítear, le cúis ghairid.
  • Fianaise agus ceisteanna: bunús na gcinntí agus na pointí atá fós le deimhniú.

Ní hionann litriú comhsheasmhach agus fuaimniú comhsheasmhach. Ná cum litriú foghrúil le «blas canúna» a thabhairt don téacs. Má tá fuaimeanna á dtras-scríobh agat chun críche taighde, teastaíonn córas tras-scríofa sainithe, seachas athlitriú ad hoc.

Sula ndéanann tú athsholáthar uathoibríoch ar fhoirm, scrúdaigh gach cineál comhthéacs ina bhfuil sí. D’fhéadfadh an t-athsholáthar prós an eagarthóra a fheabhsú ach sliocht athfhriotail a shaobhadh.

Seiceáil an dílseacht agus an chomhsheasmhacht

Déan dhá léamh dheireanacha ar leith. Sa chéad cheann, fiafraigh díot féin an bhfuil an téacs ag cloí leis an bpolasaí. Sa dara ceann, fiafraigh an bhfuil an polasaí féin tar éis guth nó brí an téacs a lagú.

Ceist dheiridh Gníomh
An bhfuil malairt bhailí á cur i láthair mar earráid? Ceartaigh an nóta eagarthóireachta agus athmheas an leasú.
An bhfuil dhá ghuth á n-aonfhoirmiú gan chúis? Cuir teorainn le raon an pholasaí.
An bhfuil gné chanúnach curtha leis gan fhianaise? Bain an breisiú nó deimhnigh é leis an údar.
An bhfuil stádas foirme éiginnte? Fág ceist shoiléir; ná déan ceartú cinnte ar bhonn amhrais.

Is é an prionsabal deiridh: bí comhsheasmhach sna cúiseanna atá le do chinntí, ní sna foirmeacha amháin. Caomhnaigh éagsúlacht a bhfuil bunús léi, ceartaigh earráidí a bhfuil fianaise orthu, agus mínigh idirghabhálacha a athraíonn guth an téacs.

You reached the end

You reached the end

Now make it stick.

Save your progress, or start the exercises. Practice with detailed feedback after you submit, or save your progress and come back.

Practice exercises

Was this lesson helpful?

Last updated November 5, 2026