Foirmeacha gramadaí i seanfhocail agus i nathanna liteartha
Mínigh foirmeacha copaile, coibhneasta agus foshuiteacha i seanfhocail agus i nathanna liteartha, agus léigh a mbrí gan a struchtúr a nuachóiriú.
Foirm bhuan, brí níos leithne
I seanfhocail agus i nathanna liteartha, féadann struchtúr gearr brí ghinearálta, mian nó breithiúnas a chur in iúl. Ní seanfhoirm í gach foirm a bhfuil blas liteartha uirthi: is minic a bhíonn gnáthghramadach na Gaeilge comhchruinnithe i nath atá buanaithe sa teanga.
Is é an sprioc atá agat ná an struchtúr a aithint, an bhrí intuigthe a thabhairt leat agus idirdhealú a dhéanamh idir nath seasta agus patrún is féidir a úsáid go táirgiúil. Ní gá an nath a athscríobh chun é a thuiscint.
An chopail agus an breithiúnas gonta
Is minic a chuireann an chopail breithiúnas i láthair amhail is gur fírinne ghinearálta é. Féadann meafar a bheith sa bhreithiúnas sin gan aon athrú neamhghnách a bheith sa ghramadach.
| Seanfhocal | An struchtúr | An bhrí sa chomhthéacs |
|---|---|---|
| Is maith an scéalaí an aimsir. | Aidiacht thosaigh i struchtúr copaile: is maith an… | Tagann an fhírinne chun solais de réir a chéile. |
| Ní hé lá na gaoithe lá na scolb. | Abairt dhiúltach chopaile; hé roimh an gcéad fhrása ainmfhoclach cinnte | Ba cheart ullmhú roimh an ngéarchéim, ní lena linn. |
Sa chéad sampla, baineann maith le scéalaí. Is é am atá i gceist le aimsir anseo: de réir mar a théann an t-am thart, tagann eolas chun solais. Breithiúnas meafarach ar an am mar scéalaí atá ann, seachas cur síos ar an aimsir sa spéir.
Sa dara sampla, is é na scolb ginideach iolra scolb. Tagraíonn an íomhá do na scoilb a úsáidtear sa tuíodóireacht: ní tráth oiriúnach chun an díon a réiteach é lá na gaoithe.
Ná cuir bí in áit na copaile ar mhaithe le cuma níos comhaimseartha a chur ar an nath. D’athrófá an struchtúr agus, go minic, an bhrí. Ní fianaise ar sheanghramadach í an chopail inti féin.
An té agus an coibhneas ginearálta
Cuireann an té duine neamhshonraithe in iúl: duine ar bith a chomhlíonann an coinníoll a leanann é. Dá bhrí sin, oireann sé go maith do chomhairle agus do bhreithiúnais ghinearálta.
An té nach gcuireann san earrach, ní bhaineann sé san fhómhar.
- An té nach gcuireann san earrach: an duine a bhfuil an tréith nó an nós sin aige.
- Nach gcuireann: clásal coibhneasta diúltach; cuireann nach urú ar cuireann.
- Ní bhaineann sé san fhómhar: an toradh; tagraíonn sé don té a luadh ar dtús.
Tá an té ina ainmní intuigthe ag cuireann. Ní dhéanann an t-urú tar éis nach coibhneas indíreach den chlásal: is é feidhm an réamhtheachtaí sa chlásal, seachas an t-athrú tosaigh amháin, a threoraíonn an anailís.
Tá gnáthbhrí leis an aimsir láithreach sa leagan seo. Ní cur síos ar dhuine atá ag cur síolta anois atá ann. Dá n-úsáidfí ní bhainfidh sé, bheadh an toradh san aimsir fháistineach; ní athródh sin an anailís ar nach gcuireann. Is féidir an chomhairle a chur i bhfeidhm ar obair, ar staidéar nó ar ullmhúchán ar bith.
Quick check
Try one question now.
Cuirtear Tá in áit Is sa ráiteas «Is maith an múinteoir an taithí», gan aon fhocal eile a athrú. Tá an toradh lochtach toisc
Check your answer when you are ready. No sign-in needed.
Dá agus foirmeacha céime: géilleadh, ní coinníoll simplí
Sna struchtúir ghéillteacha seo le dá, admhaítear méid nó céim tréithe ach dearbhaítear go seasann an príomhráiteas ina ainneoin. Ní aidiacht sa bhreischéim a leanann dá i ngach ceann acu.
Dá fhada an lá, tagann an oíche.
Fiú má bhíonn an lá an-fhada, tagann deireadh leis. Sa léamh meafarach, tagann deireadh le tréimhse dheacair chomh maith.
Is é faide breischéim fada, mar atá in níos faide. Sa seanfhocal, áfach, is í fada, agus séimhiú uirthi, atá sa struchtúr géillteach dá fhada an lá. Níl briathar follasach sa chuid sin den abairt.
Tá foirmeacha gaolmhara ann ina leanann ainmfhocal céime dá. Ainmníonn sé céim na tréithe atá faoi chaibidil:
| Struchtúr | An fhoirm tar éis dá | An bhrí ghéillteach |
|---|---|---|
| dá fheabhas é | feabhas, ainmfhocal céime a bhaineann le maith, agus séimhiú air | is cuma cé chomh maith is atá sé |
| dá mhéad é | méad, ainmfhocal céime a bhaineann le mór, agus séimhiú air | is cuma cé chomh mór is atá sé |
| dá fhad é | fad, ainmfhocal céime a bhaineann le fada, agus séimhiú air | is cuma cé chomh fada is atá sé |
| dá fhada an lá | fada, aidiacht sa bhunchéim agus séimhiú uirthi sa nath seo | is cuma cé chomh fada is atá an lá |
Ní hí mhéad breischéim mór: is é mó an bhreischéim. Ní bhaineann na struchtúir le hainmfhocail chéime le seanfhocail amháin: Dá fheabhas é, tá locht air fós.
Ná léigh dá fhada an lá mar ghnáthchlásal coinníollach den chineál dá mbeadh an lá fada. Sa seanfhocal, ní hé fad an lae an coinníoll faoina dtagann an oíche: tagann sí beag beann ar an bhfad sin.
An t-ordú agus an ghuí
Ní hionann an modh ordaitheach agus an modh foshuiteach, fiú nuair a úsáidtear an dá cheann i nathanna gearra a dhírítear ar dhuine.
| Nath | Foirm ghramadaí | Feidhm |
|---|---|---|
| Mol an óige agus tiocfaidh sí. | Mol san ordaitheach; tiocfaidh san fháistineach | Comhairle agus toradh a bhfuiltear ag súil leis |
| Go maire tú! | Go maire san fhoshuiteach láithreach | Guí nó dea-mhian |
| Go raibh maith agat. | Go raibh, foirm fhoshuiteach de bí | Buíochas i ngnáthúsáid chomhaimseartha |
Sa chéad sampla, cuireann agus an chomhairle agus an toradh le chéile. Tuigtear nasc eatarthu: má mholann tú an óige, éireoidh léi. Ní gá, áfach, agus a athainmniú mar chónasc coinníollach; eascraíonn an gaol sin as an abairt iomlán.
In go maire tú, ní réamhinsint atá ann ach mian. In go raibh maith agat, tá an fhoirm ghramadaí fós inaitheanta, ach feidhmíonn an nath iomlán mar ghnáthfhoirm bhuíochais.
Ní hionann foirm a mhaireann i nath seasta agus foirm atá as úsáid. Tá go raibh maith agat coitianta sa chaint laethúil; is é an nath agus a chomhthéacs a shocraíonn an réim, ní ainm an mhodha amháin.
Nath liteartha le hiarsma tabharthach
Réim liteartha nó reitriciúil: i gcéin is i gcóngar.
Sampla cumtha: Bhí a chlú le cloisteáil i gcéin is i gcóngar.
Ciallaíonn an nath go raibh clú air in áiteanna i bhfad uaidh agus in áiteanna gar dó. Is sean-tabharthach de cian í céin, agus tá urú uirthi tar éis i. Maireann an fhoirm sa nath i gcéin; ní patrún í lena n-athraítear gach ainmfhocal tar éis i. Cuireann an péire i gcéin is i gcóngar rithim agus fairsinge leis an ráiteas, rud a oireann do phrós liteartha nó d’óráid.
Seicliosta don léamh agus don úsáid
Agus tú ag léamh nó ag lua nath, lean an t-ord seo:
- Aithin an fhoirm: copail, coibhneas, géilleadh, ordú nó guí.
- Scar an bhrí litriúil ón mbrí mheafarach: ní gá go mbeadh aimsir, curadóireacht ná tuíodóireacht á bplé sa téacs.
- Seiceáil an fheidhm: an breithiúnas, comhairle, sólás nó buíochas atá i gceist?
- Coinnigh an nath slán má tá tú á lua: má thugann tú athinsint, cuir in iúl gur míniú ar an mbrí atá inti.
Is í an phríomhscil ná an ghramadach a aithint gan an nath a lomadh dá bhrí ná dá éifeacht. Ní gá stair iomlán na foirme a bheith ar eolas agat chun idirdhealú cruinn a dhéanamh idir ráiteas, comhairle agus mian.
You reached the end
You reached the endNow make it stick.
Save your progress, or start the exercises. Practice with detailed feedback after you submit, or save your progress and come back.
Was this lesson helpful?
Vocabulary in this lesson
13 words, ready to study.
Play a word to hear it, then mark it as known — or save it to study later.
Save any of these 13 words and review them later.
Focail: Foirmeacha gramadaí i seanfhocail agus i nathanna liteartha
13 wordsLast updated November 5, 2026