Casus et praepositiones in Latinitate postclassica
Casuum et praepositionum usus postclassicos distingue: ad pro dativo, de pro genetivo, regimen biblicum et varietatem scripturae ex contextu interpreta.
Latinitas postclassica non uno tempore neque uno genere sermonis continetur. In casibus et praepositionibus interpretandis distingues quid ex usu classico permaneat, quid latius propagetur, quid translationi vel scripturae minus emendatae tribuendum sit. Praecipue examines relationes quas dativus, genetivus et locutiones praepositionales exprimunt.
Mutatio non idem est atque corruptela
Apud auctores postclassicos casuum ratio non subito dissolvitur. Scriptores eruditi distinctiones traditas saepe diligenter servant; alii usus familiares, regionales vel proprios translationum admittunt. Neque omnia quae post aetatem classicam leguntur tum primum orta sunt.
Tria igitur separanda sunt:
- constructio iam classica, quae postea frequentior fit;
- usus ampliatus, quo constructio ad novas relationes vel ad plura verba transfertur;
- forma a norma classica recedens, cuius causa ex documento investiganda est.
Vox postclassicus aetatem late designat, non unam grammaticam. Usum imperii posterioris, versionum biblicarum et documentorum medii aevi ne sine discrimine coniungas.
Dativus et ad cum accusativo
Dativus eum indicare potest cui aliquid datur, dicitur vel destinatur. Ad cum accusativo motum, directionem atque eum ad quem actio dirigitur exprimit. Hi usus iam in Latinitate classica partim inter se contingunt: ad non est inventum recentius quo dativus ubique substituatur.
In quibusdam textibus posterioribus, praesertim versionibus biblicis, locutiones cum ad frequenter personam indicant ad quam verba fiunt. Frequentiam et consuetudinem interpretis considera, non solam praesentiam praepositionis.
| Constructio | Relatio expressa | Cautio interpretandi |
|---|---|---|
| Aliquid alicui dare | Is qui rem accipit | Dativus etiam post aetatem classicam viget. |
| Epistulam ad aliquem mittere | Is ad quem epistula mittitur | Hic usus per se nihil recentius demonstrat. |
| Ad aliquem dicere | Is ad quem verba diriguntur | Frequentia et contextus plus valent quam una locutio. |
Exempla ad comparationem composita, non ex auctoribus desumpta:
- Magister discipulis dixit: «Audite».
- Magister ad discipulos dixit: «Audite».
Utraque constructio personas ad quas sermo dirigitur indicat. Ex altera sola neque aetatem neque inscitiam scriptoris colligas.
Testimonium: «dixit Dominus Deus ad mulierem» (Vulgata, Genesis 3,13; versio Hieronymiana ex Hebraeo, exeunte saeculo IV; narratio biblica).
Ad mulierem personam ad quam sermo dirigitur indicat; dativus mulieri eandem personam designare posset. In eadem narratione compara ad serpentem (Genesis 3,14), «Mulieri quoque dixit» (3,16) et «Adae vero dixit» (3,17). Locutiones cum ad et dativi alternant: haec varietas utramque constructionem in eodem contextu adhiberi ostendit, non dativum iam cessisse praepositioni. Ad frequentiam auctam probandam amplior comparatio cum narrationibus classicis requiritur.
Ubi ad munus dativo proximum habere videtur, prius quaere num directio, destinatio vel consuetum verbi regimen constructionem iam explicet.
Genetivus et locutiones cum de
Praepositio de cum ablativo iam classice originem, separationem, materiam et argumentum sermonis significare potest. Etiam in relationibus partitivis locum habet. In nonnullis varietatibus posterioribus eius usus ad relationes latius extenditur quas genetivus exprimere potest; neque tamen omnis locutio cum de genetivum possessivum repraesentat.
Exempla ad discrimina illustranda composita:
- Unus militum vulneratus est.
- Unus de militibus vulneratus est.
Utraque sententia unum ex numero militum eligit. Locutio cum de non propterea postclassica est.
- Liber Petri in mensa iacet.
- Liber de Petro in mensa iacet.
Prior locutio, pro contextu, librum ad Petrum pertinentem vel ab eo scriptum indicare potest; altera secundum usum communem librum cuius argumentum est Petrus.
Ne de statim verte in genetivum. In documento recentiore relatio possessionis vel pertinentiae interdum ex usu locali agnoscenda est; ea interpretatio ex comparandis locis probetur, non ex similitudine linguae hodiernae assumatur.
Ad usum vere ampliatum agnoscendum, plures locos eiusdem auctoris vel eiusdem generis documentorum compara. Exempla ambigua, quae etiam originem vel argumentum significare possunt, debile testimonium praebent.
Exempla composita huius partis discrimina sensus illustrant; usum possessivum posteriorem non testantur. Sine loco documenti certo, cuius contextus originem, materiam et argumentum excludat, substitutio genetivi possessivi hic demonstrata non est.
Quick check
Try one question now.
Check your answer when you are ready. No sign-in needed.
Regimen biblicum: credere alicui et credere in aliquem
Latinitas biblica et Christiana proprias consuetudines regiminis exhibet. Hae partim ex linguis fontium, partim ex interpretatione religiosa et usu communitatum explicantur. Non sunt omnes simpliciter indicia casuum labentium.
Comparatio praecipua est inter credere alicui et credere in aliquem. Dativus fidem dictis vel testimonio habitam saepe exprimit; in cum accusativo in sermone Christiano fidem ad Deum vel Christum directam, cum fiducia et adhaesione coniunctam, significare potest.
Locutiones ad comparationem propositae:
- Credere Deo: Deo tamquam vera dicenti fidem habere.
- Credere in Deum: fidem suam ad Deum dirigere eique se committere.
Hoc discrimen in expositionibus Christianis magni momenti esse potest, sed non est lex qua omnis locus sine contextu solvatur. Genus operis, verba circumstantia et interpretatio ipsius auctoris vim locutionis definiunt.
Accusativus post in hic non motum corporis significat. Praepositio relationem abstractam exprimit; ne regulam de motu locali ad omnes eius usus mechanice transferas.
Credere in cum ablativo quoque legitur: «non crediderunt in Deo» (Vulgata, Psalmus 77,22, secundum numerationem Vulgatae; Psalterium Gallicanum). Forma Deo post in ablativus est; fiducia in Deum significatur, non situs localis. Contra, «credite evangelio» (Marcus 1,15) dativum sine praepositione habet. Ne igitur ex solo verbo credere accusativum post praepositionem praesumas, neque discrimen Deo / in Deum ad omnes locos extendas.
Alia verba: benedicere et confiteri
In Psalterio Vulgatae legitur «Benedicam Dominum in omni tempore» (Psalmus 33,2, secundum numerationem Vulgatae; Psalterium Gallicanum, recognitio Hieronymiana saeculi IV exeuntis; poesis religiosa). Dominum accusativus est. Usui classico bene dicere alicui, cum dativo, hic respondeat verbum benedicere cum accusativo eius qui laudatur. Ne tamen dativum e sermone biblico exclusum putes: «Benedicite Domino, omnes angeli eius» legitur in Psalmo 102,20. Contra, «Ecce nunc benedicite Dominum» (Psalmus 133,1) alterum accusativi exemplum praebet. Utrumque regimen in Psalterio invenitur; ex uno loco regulam omnibus locis communem ne deducas.
Aliud discrimen ad sensum verbi pertinet: «Confiteor tibi, Pater» (Vulgata, Matthaeus 11,25; textus evangelicus exeunte saeculo IV recognitus). Tibi dativus est, sed confiteri hic laudem sive gratiarum actionem exprimit. Dativus personae per se novus non est; proprietas biblica potius in sensu verbi et in formula laudis cernitur. Ita mutationem regiminis, qualem accusativus apud benedicere ostendit, a mutatione significationis distingue.
Terminationes et regimen distinguenda sunt
In inscriptionibus, chartis aliisque testimoniis minus emendatis terminationes interdum a norma classica discrepant. Ad hoc conferre possunt mutationes sonorum, analogia, consuetudo scribendi et errores librariorum. Ex una terminatione non statim novam regulam syntacticam constitui licet.
Omissio litterae -m, exempli gratia, non semper probat scriptorem ablativum pro accusativo elegisse. Similiter, cum differentiae quantitatis vocalium languescunt, forma scripta relationem grammaticalem minus perspicue ostendere potest. Tempus tamen et regio mutationum diligenter discernenda sunt.
| Quod in documento observas | Quod prius quaeras |
|---|---|
| Praepositionem cum terminatione insolita | Estne lectio certa? Quid alii loci eiusdem documenti ostendunt? |
| Variationem inter -am et -a | Agiturne de scriptura, sono, flexione an regimine? |
| Casum obliquum pluribus muneribus adhibitum | Estne usus constans an locus singularis? |
| Formam insolentem in uno codice | Potestne librario potius quam auctori tribui? |
Quaestiones ad formas certas applicatae
Hi loci Vulgatae formas traditas praebent, quibus exempla suspecta comparare possis; non sunt testimonia terminationum corruptarum.
| Locus et forma | Applicatio quaestionum |
|---|---|
| «in quamcumque domum intraveritis, ibi manete» (Lucas 9,4; evangelium, textus exeunte saeculo IV recognitus) | Domum accusativus est; quamcumque cum eo congruit. Quod verbum praepositionis vim explicat? Intraveritis ingressum significat; manete ad ibi pertinet. Ne ex hoc altero verbo accusativum pro casu quietis habeas. |
| «omnibus qui erant in domo eius» (Actus Apostolorum 16,32; narratio apostolica, versio Latina in traditione Vulgatae recepta) | Domo ablativus est, et erant situm exprimit. Estne discrepantia regiminis? Nulla: cum priore loco collatus hic locus distinctionem directionis et situs servat. Ex his duobus locis tamen consuetudinem omnium interpretum non constitues. |
| «non crediderunt in Deo» (Psalmus 77,22; Psalterium Gallicanum, poesis religiosa) | Deo extra contextum dativus vel ablativus esse potest; post in ablativus agnoscitur. Agiturne de loco? Non: relatio abstracta fidei exprimitur. Ablativus igitur neque situm corporalem necessario significat neque per se errorem librarii indicat. |
Forma discrepans in narratione peregrinationis
Egeria, Itinerarium 1,1 (exeunte saeculo IV; narratio peregrinationis), vallem inter montes descriptam appellat «vallem infinitam, ingens, planissimam».
Quae forma discrepat? Vallem, infinitam et planissimam accusativum singularem femininum ostendunt; secundum normam classicam exspectatur etiam ingentem. Forma ingens, quae in flexione classica nominativus singularis femininus esse potest, cum illis formis non congruit.
Estne novum praepositionis regimen? Non: in hac locutione nulla praepositio casum regit. Quaestio ad formam adiectivi et congruentiam pertinet. Neque omissio litterae -m sola discrimen explicat: ex ingentem ea littera omissa ingente, non ingens, efficitur. Ad causam definiendam alii usus adiectivi et testimonia traditionis manuscriptae conferendi sunt; unus locus neque casuum confusionem universalem neque certam causam phoneticam probat.
Si in alio documento terminationem discrepantem inveneris, ipsam lectionem et variantes eius primum ex editione constitue. Formas horum locorum consulto deformare non licet ut testimonia casuum confusorum efficiantur.
Distinctiones casuum in quibusdam varietatibus paulatim minuuntur, dum praepositiones maius pondus accipiunt. Processus tamen neque ubique idem neque eadem celeritate fit; sermo scriptus et sermo cotidianus non necessario pari gradu mutantur.
Ratio interpretandi
Cum locum postclassicum legis, hunc ordinem sequere:
- Aetatem, regionem et genus operis constitue, quantum testimonia sinunt.
- Relationem significatam quaere: recipientem, directionem, possessionem, originem, argumentum an aliam?
- Usum classicum compara, ne constructionem antiquam pro nova habeas.
- Locos eiusdem scriptoris vel traditionis confer, ut frequentiam et constantiam agnoscas.
- Scripturam a syntaxi distingue; si testimonia non sufficiunt, dubitationem conserva.
Summa haec est: praepositionis praesentia sola mutationem non demonstrat, neque terminatio insolita sola novum regimen. Sensus, consuetudo et testimonia comparata ostendunt utrum usus traditus, ampliatus an vere mutatus sit.
You reached the end
You reached the endNow make it stick.
Save your progress, or start the exercises. Practice with detailed feedback after you submit, or save your progress and come back.
Was this lesson helpful?
Vocabulary in this lesson
9 words, ready to study.
Play a word to hear it, then mark it as known — or save it to study later.
Save any of these 9 words and review them later.
Vocabula: Casus et praepositiones in Latinitate postclassica
9 wordsLast updated November 5, 2026