C2 · ProficientLesson 1 of 2

Constructio ad sensum in poesi

Concordia ad sensum in poesi Latina explicatur: numerus et genus ex rebus significatis pendent; exempla Vergiliana a solita concordia distinguuntur.

Sensus ante formam

In poesi concordia interdum non formam nominis, sed homines vel res eo nomine significatas sequitur. Hanc constructionem ad sensum agnoscere poteris, si numerum et genus vocabulorum a numero et sexu eorum qui significantur distinxeris. Duo loci Vergiliani ostendent quomodo nomen multitudinis singulare cum formis pluralibus coniungatur, et quid ea concordia ad descriptionem conferat.

Quid concordiam regat

Concordia usitata ad formam grammaticam refertur: nomen femininum singulare adiectivum femininum singulare accipit. In constructione ad sensum, contra, poeta eos respicit quos nomen complectitur. Ita multitudo tamquam plures homines consideratur.

Synesis quoque haec ratio appellatur. Nomen syllepsis apud grammaticos varie adhibetur; interpretationem igitur ex ipsa constructione, non ex solo figurae nomine pete.

Quid spectatur? Concordia usitata Concordia ad sensum
Numerus Forma singularis nominis Plures homines nomine singulari comprehensi
Genus Genus grammaticum nominis Sexus hominum significatorum
Nexus sententiae Formae inter se respondent Sensus explicat cur formae non respondeant

Constructio ad sensum non est propria solius poesis: etiam in prosa reperitur, praesertim cum nominibus multitudinis. In carmine tamen considerandum est cur poeta nunc unum coetum, nunc singulos eius homines ante oculos ponat.

Pars singularis, agentes plures

Aeneas et socii cervos occiderunt; deinde cibum parant. Vergilius labores inter socios distribuit:

«pars in frusta secant veribusque trementia figunt»

Vergilius, Aeneis 1.212.

Pars est nominativus singularis; secant et figunt sunt tertiae personae pluralis. Non una res secat et figit, sed complures socii, quos nomen pars significat. Numerus verborum ad hos homines refertur.

In versu proximo alii alios labores suscipiunt. Haec distributio interpretationem confirmat: pars alterum sociorum coetum designat. Frusta autem, quamquam pluralia sunt, subiectum verbi secant esse nequeunt: praepositio in accusativum regit.

Ad comparationem, non ad textum poetae corrigendum, hae sententiae fictae proponuntur:

  • Pars sociorum carnem secat: verbum formam singularem nominis sequitur.
  • Pars sociorum carnem secant: verbum socios qui secant respicit.

Utraque ratio intellegi potest; altera coetum ut unum, altera homines agentes grammatice exprimit. Ne tamen ex sola concordia certum animi affectum poetae deducas.

Quick check

Try one question now.

1
Pars nautarum vela contrahunt. Verbum plurale ad refertur.

Check your answer when you are ready. No sign-in needed.

Manus feminina, viri vulnerati

In descriptione sedium beatarum Aeneas varias hominum classes videt:

«hic manus ob patriam pugnando vulnera passi»

Vergilius, Aeneis 6.660.

Manus hic non corporis membrum, sed coetum virorum significat. Nomen est femininum singulare; passi, participium verbi patior, masculinum plurale. Participium igitur neque numerum neque genus nominis sequitur: ad viros qui pro patria vulnera acceperunt refertur.

Hic est adverbium loci, non pronomen cum manus concordans. Vulnera est accusativus, quem passi regit; participium deponentis hic significationem activam habet.

Comparatio ficta discrimen illustrat:

Sententia ad comparandum ficta Ratio concordiae
Hic est manus vulnera passa. Participium femininum singulare cum nomine concordat.
Hic sunt viri vulnera passi. Participium masculinum plurale cum nomine concordat.

Versus Vergilianus nomen collectivum prioris rationis cum participio ad viros relato coniungit. Sic coetus nominatur, sed hominum singulorum perpessio exprimitur.

Quid non sit constructio ad sensum

Non omnis discrepantia quae primo aspectu apparet hac ratione explicanda est.

  • Ordo poeticus: adiectivum a suo nomine longe remotum cum eo tamen regulariter concordare potest. Distantia sola constructionem ad sensum non efficit.
  • Ellipsis: si nomen subauditur, forma ad id nomen referri potest. Quaere tamen utrum subauditio necessaria sit, an nomen collectivum ipsum sensum sufficienter praebeat.
  • Mutatio constructionis: si sententia alio consilio incipit, alio perficitur, nexus totius enuntiati examinandus est. Constructio ad sensum, contra, ex rebus significatis rationem concordiae praebet.

Licentia poetica non est facultas quamlibet concordiam neglegendi. In locis tractatis pluralis certo fundamento nititur: pars socios, manus viros significat. Metrum per se nexum grammaticum non explicat.

Ordo interpretandi

Cum formam insolite concordantem inveneris:

  1. Formas resolve: casum, numerum et genus nominis atque formae ad id relatae indica.
  2. Significationem defini: unumne corpus, an plures homines nomen designat?
  3. Contextum consule: distributio, actiones et vocabula vicina interpretationem confirment.
  4. Effectum describe: distingue quod grammatice demonstrari potest ab eo quod de stilo probabiliter dicitur.

Breviter: in pars … secant numerus agentium, in manus … passi numerus atque sexus virorum concordiam regunt. Forma nominis manet singularis; poeta ad eos transit quos ea forma complectitur.

You reached the end

You reached the end

Now make it stick.

Save your progress, or start the exercises. Practice with detailed feedback after you submit, or save your progress and come back.

Practice exercises

Was this lesson helpful?

Last updated November 5, 2026