Alternatieven voor het passief met men, ze en krijgen.

Het passief is niet de enige manier om een handeling te beschrijven zonder een concrete handelende persoon centraal te stellen. Vergelijk De aanvraag wordt binnen een week beoordeeld, Men beoordeelt de aanvraag binnen een week en Ze beoordelen je aanvraag binnen een week. De kernhandeling blijft herkenbaar, maar register, perspectief en de mate van vaagheid veranderen.

Na deze les kun je:

• het passief vergelijken met men, algemeen ze en algemeen je;
• het ontvangende perspectief van krijgen + voltooid deelwoord herkennen;
• zich laten + infinitief en een institutioneel onderwerp als alternatief gebruiken;
• een vorm kiezen die actor, proces, ontvanger of mogelijkheid centraal stelt;
• vage of gekunstelde alternatieven herzien.

1.Vier perspectieven op dezelfde handeling

Vorm	Voorbeeld	Informatiefocus
passief	De kandidaten worden geïnformeerd.	kandidaten en proces
men	Men informeert de kandidaten.	algemene, niet nader genoemde actor
ze	Ze informeren de kandidaten.	contextueel herkenbare groep of instantie
institutioneel actief	De examencommissie informeert de kandidaten.	benoemde verantwoordelijke

Geen van deze vormen is altijd beter. De vraag is welke deelnemer de tekst nodig heeft. In een statusbericht kunnen de kandidaten het logische thema zijn; in een bezwaarprocedure kan de examencommissie als actor essentieel zijn.

2.Men: algemeen en afstandelijk

Men is een onbepaald persoonlijk voornaamwoord. Het is altijd enkelvoud en krijgt dus een enkelvoudige persoonsvorm.

• Men verwacht morgen drukte.
• In deze procedure controleert men eerst de identiteit.
• Vroeger gebruikte men hiervoor papieren formulieren.

Men kan alle mensen in het algemeen betekenen, een beroepsgroep of een niet genoemde institutionele actor. In formele beschrijvingen is het compact, maar herhaald gebruik kan afstandelijk of ouderwets klinken.

Vergelijk:

• In Nederland viert men Koningsdag. — algemene gewoonte, formeel-neutraal
• In Nederland vieren mensen Koningsdag. — directer en concreter
• In Nederland wordt Koningsdag gevierd. — de viering als verschijnsel

Kies men niet alleen om herhaling van het passief te vermijden. Controleer of een meervoudig zelfstandig naamwoord als onderzoekers, bezoekers of medewerkers informatiever is.

3.Algemeen ze: context nodig

Ze kan verwijzen naar eerder genoemde personen, maar in gesproken taal ook naar een min of meer herkenbare instantie of groep.

• Ze gaan de straat volgende week openbreken. — bijvoorbeeld de gemeente of aannemer
• Bij de receptie controleren ze je identiteitsbewijs.
• Ze zeggen dat de rente gaat dalen. — onduidelijke, algemene bron

Het voordeel is een natuurlijk, mondeling register. Het risico is dat de referent onvindbaar blijft. Ze hebben mijn aanvraag afgewezen kan prima zijn als de uitkeringsinstantie al het gespreksonderwerp is. Zonder context vraagt de luisteraar terecht: wie?

Zij met nadruk is minder geschikt voor de algemene lezing. ZÍJ hebben dat besloten contrasteert een concrete groep met anderen.

4.Algemeen je en directe instructies

Algemeen je beschrijft wat mensen in een bepaalde situatie doen of ervaren:

• Bij binnenkomst laat je je pas zien.
• In deze functie krijg je veel verantwoordelijkheid.
• Met dit formulier vraag je een vergoeding aan.

Het betrekt de lezer en past goed in publieksgerichte uitleg. In een formeel onderzoeksrapport kan je te direct zijn. Daar passen bijvoorbeeld de deelnemer, aanvragers of een passieve vorm.

Een instructie kan nog directer:

• passief: Het formulier moet vóór vrijdag worden ingediend.
• algemeen je: Je moet het formulier vóór vrijdag indienen.
• beleefde instructie: Dien uw formulier vóór vrijdag in.

De drie versies verschillen in aanspreekvorm en handelingsdruk, niet alleen in grammatica.

5.Krijgen + voltooid deelwoord

Met krijgen + voltooid deelwoord komt de ontvanger of belanghebbende als onderwerp vooraan.

• De winnaar krijgt een bedrag uitgekeerd.
• Zij kreeg een nieuwe functie aangeboden.
• De patiënt krijgt de kosten vergoed.
• Wij hebben de voorwaarden toegestuurd gekregen.

Vergelijk de perspectieven:

Gewoon passief	Krijgen-constructie
Een nieuwe functie werd aan Noor aangeboden.	Noor kreeg een nieuwe functie aangeboden.
De kosten worden aan de patiënt vergoed.	De patiënt krijgt de kosten vergoed.
De uitslag is ons meegedeeld.	Wij hebben de uitslag meegedeeld gekregen.

De krijgen-constructie wordt soms ontvangerspassief genoemd. Zij maakt de ontvanger onderwerp, terwijl het ding dat wordt aangeboden, vergoed of meegedeeld object blijft.

6.Wanneer krijgen niet past

Niet elk passief heeft een ontvanger.

• De weg wordt afgesloten. → niet: De weg krijgt afgesloten.
• Het rapport wordt gelezen. → niet zonder andere bouw: Het rapport krijgt gelezen.
• De kandidaten worden uitgenodigd. → mogelijk: De kandidaten krijgen een uitnodiging, maar dat verandert werkwoord en perspectief.

Krijgen + deelwoord past vooral bij werkwoorden die overdracht, communicatie, dienstverlening of een effect op een belanghebbende uitdrukken: aanbieden, toesturen, uitkeren, vergoeden, toewijzen, uitleggen.

De constructie kan gunstig of ongunstig zijn:

• Zij kreeg een prijs uitgereikt.
• Hij kreeg een boete opgelegd.
• We kregen onverwacht extra werk toegewezen.

Het werkwoord krijgen zelf zegt dus niet dat het resultaat positief is.

7.Zich laten + infinitief

Met zich laten + infinitief kun je uitdrukken dat iets mogelijk of geschikt is om een handeling te ondergaan.

• Het verschil laat zich eenvoudig verklaren.
• Deze gegevens laten zich niet vergelijken.
• De deur laat zich van buitenaf openen.
• Het probleem laat zich moeilijk in één zin samenvatten.

Een passieve parafrase met kunnen is vaak mogelijk: Het verschil kan eenvoudig worden verklaard. Toch kan laat zich sterker suggereren dat de eigenschappen van het onderwerp de handeling toelaten of juist bemoeilijken.

Gebruik de vorm gedoseerd. Een reeks als dit laat zich vaststellen, laat zich verklaren en laat zich beoordelen kan formeel en repetitief worden.

8.Er wordt: handeling zonder centraal object

Bij onpersoonlijk passief staat vaak er:

• Er wordt in de hal gewacht.
• Er is tijdens de vergadering veel gediscussieerd.
• Er moet beter worden samengewerkt.

Deze vorm presenteert een activiteit zonder een specifiek onderwerp. Mogelijke actieve alternatieven zijn:

• Bezoekers wachten in de hal.
• De deelnemers discussieerden uitvoerig.
• De afdelingen moeten beter samenwerken.

De actieve versies voegen een actor toe. Als die actor niet uit de gegevens blijkt, is het onpersoonlijke passief zorgvuldiger dan een verzonnen groep.

9.Institutionele en lexicale alternatieven

Een concreet institutioneel onderwerp is vaak de helderste keuze:

• De gemeente beoordeelt uw aanvraag.
• Het laboratorium analyseert de monsters.
• De leverancier stuurt de factuur digitaal.

Soms kan een bijvoeglijk naamwoord of zelfstandig naamwoord het proces compact weergeven:

• De instellingen kunnen worden aangepast. → De instellingen zijn aanpasbaar.
• De uitslag wordt gepubliceerd. → Publicatie van de uitslag volgt morgen.

De betekenis is niet altijd identiek. Aanpasbaar noemt een mogelijkheid, niet een geplande handeling. Publicatie volgt klinkt administratief en noemt nog steeds geen actor.

10.Register en verantwoordelijkheid vergelijken

De eerste drie versies laten zonder context open wie bevoegd was. De vierde beantwoordt die vraag. Bij een algemeen gebruik, zoals men draagt hier veiligheidsschoenen, is een specifieke beslisser misschien niet nodig. Bij een omstreden besluit meestal wel.

11.De beste vorm kiezen

Stel bij revisie deze vragen:

1. Moet de tekst de actor, het proces, het ondergaande object of de ontvanger als thema nemen?
2. Is een algemene actor werkelijk bedoeld, en past men, ze of je bij het register?
3. Kan de lezer bij ze betrouwbaar vaststellen welke groep wordt bedoeld?
4. Bestaat er een echte ontvangersrol voor krijgen + voltooid deelwoord?
5. Drukt zich laten mogelijkheid of geschiktheid uit zoals bedoeld?
6. Zou een institutioneel of beroepsmatig onderwerp verantwoordelijkheid helderder maken?
7. Verandert het alternatief tijd, modaliteit, handelingsdruk of evaluatie?

Een goed alternatief voor het passief is dus geen automatische omzetting. Het kiest een nieuw grammaticaal onderwerp en daarmee een nieuw perspectief op dezelfde gebeurtenis.