Assimilatie en klankverbinding in vloeiende spraak.

In vloeiende spraak spreek je woorden niet één voor één uit. Klanken raken elkaar, passen zich aan of worden minder duidelijk. Dat is geen slordigheid, maar een normaal onderdeel van gesproken Nederlands. De spelling blijft meestal onveranderd.

1.Wat is assimilatie?

Bij assimilatie gaat een klank meer lijken op een klank ernaast. Je mond bereidt zich al op de volgende klank voor of houdt een kenmerk van de vorige klank vast.

De twee belangrijkste patronen zijn:

Type	Regel	Vaste voorbeelden
Regressieve assimilatie	De volgende klank werkt terug: een stemloze obstruent (een plof- of wrijfklank) wordt in een aaneengesloten klankgroep stemhebbend vóór b of d.	zakdoek, afbreken, ik ben
Progressieve assimilatie	De vorige klank werkt door: een stemloze medeklinker kan een volgende v, z of g stemloos maken.	opvallen klinkt vaak als opfallen, ik zie als ik sie, het zout als het sout

Regressief betekent dus: de klank erna beïnvloedt de klank ervoor; progressief betekent: de klank ervoor beïnvloedt de volgende. De precieze uitspraak verschilt daarna nog per spreker, regio en spreeksnelheid. Het belangrijke luisterdoel is dat je de veranderde klank toch aan de geschreven woorden koppelt.

De regressieve regel geldt niet over een pauze heen. Ook is t vóór b een variabel geval: in het boek kan de t stemloos blijven. Dat maakt de vaste patronen in zakdoek, afbreken en ik ben niet vrijblijvend.

2.Stemhebbend en stemloos

Bij stemhebbende klanken trillen je stembanden; bij stemloze klanken niet. Sommige medeklinkers vormen paren.

Stemloos	Stemhebbend	Voorbeelden
p	b	pak – bak
t	d	tak – dak
f	v	fel – vel
s	z	saai – zaai

Aan het einde van een Nederlands woord zijn obstruenten (plof- en wrijfklanken, zoals b, d, v, z en g) door eindklankverscherping stemloos. Dit is een vaste regel van het Standaardnederlands, niet alleen vóór een pauze. In een aaneengesloten klankgroep kan daarna stemassimilatie optreden: de slotklank van heb is op zichzelf een p-klank, maar klinkt vóór de d van heb dat als b. Daardoor rijmen hard en hart op zichzelf in de uitspraak, terwijl de spelling en betekenis verschillen. Voor de keuze tussen d/t en b/p kijk je naar een verwante vorm waarin de klank niet meer aan het eind staat.

Eindvorm	Controlewoord
hard	harde
hart	harten
heb	hebben

Bij f/v en s/z verandert ook de spelling in de onderstaande woordparen. Je neemt de v of z dus niet over aan het woordeinde: je schrijft brief en huis, nooit briev of huiz.

Eindvorm met f of s	Verwante vorm met v of z
brief	brieven
lief	lieve
huis	huizen

3.Gelijke klanken aan een woordgrens

Als het ene woord eindigt met dezelfde medeklinker waarmee het volgende begint, hoor je meestal één gewone klank in plaats van twee aparte klanken. Deze versmelting heet degeminatie: de dubbele medeklinker wordt niet extra lang aangehouden.

• dit team → één t-klank
• een naam → één n-klank
• vijf fietsen → één f-klank

Maak geen extra klinker tussen de woorden. Dit team hoeft niet te klinken als ditte team. De grens blijft uit de betekenis en het ritme herkenbaar.

4.Medeklinker plus j

In veelgebruikte combinaties beïnvloedt j de medeklinker ervoor. Daardoor klinkt de verbinding compacter.

• weet je krijgt vaak een klank die op tsj lijkt.
• vind je wordt in snelle spraak als één vloeiende groep uitgesproken.
• had je heeft geen volledig losse d en j.

Je hoeft deze uitspraak niet in de spelling na te bootsen. Schrijf steeds weet je, vind je en had je.

5.Klinkers soepel verbinden

Wanneer twee klinkers bij een woordgrens elkaar ontmoeten, kan een korte overgang ontstaan. Na een ie-achtige klank hoor je soms een lichte j; na een oe- of oo-achtige klank soms een lichte w.

• die avond kan vloeiend klinken als die-j-avond, met een lichte j-overgang.
• zo oud kan vloeiend klinken als zo-w-oud, met een lichte w-overgang.

Bij een nadrukkelijk begin van de tweede klinker kun je juist een glottisslag horen: een korte sluiting in de keel, hier weergegeven als die 'avond. Zo begint avond duidelijk opnieuw, zonder j-overgang. Deze schrijfwijzen zijn alleen luistersteun, geen officiële spelling.

Voeg geen zwaar, nieuw woorddeel toe. De overgang dient alleen om de klinkers soepel te verbinden.

6.Reductie en andere weglatingen

Bij reductie wordt een onbeklemtoonde lettergreep zwakker of valt een klank in informele spraak soms weg. Veel sprekers zeggen bijvoorbeeld natuurlijk zonder elke letter even duidelijk te laten horen. Assimilatie gaat juist over invloed van naburige klanken. In echte gesprekken kunnen beide tegelijk voorkomen.

Let ook op deze luisterpatronen:

• Bij n-deletie hoor je de n van de uitgang -en vaak niet na een sjwa (de onbeklemtoonde e): lopen, mensen en hebben kunnen eindigen op alleen die zwakke e.
• Bij d-deletie en samentrekking hoor je in informele spraak vaak goeie voor goede, rooie voor rode en ouwe voor oude.
• Bij t/d-deletie in medeklinkerclusters valt in snelle spraak soms een t-klank weg, ook als die met d geschreven wordt. In postzegel en kastdeur kan de t verdwijnen; in 's ochtends kan de met d geschreven klank tussen n en s wegvallen. Let op de combinatie met assimilatie: na t-deletie in kastdeur staat s direct vóór d en wordt die stemhebbend; je hoort dan ongeveer kazdeur. In hoofdstuk kan de d wegvallen, zodat je ongeveer hoofstuk hoort: dat is weglating, geen voorbeeld van stemassimilatie.
• Bij assimilatie van articulatieplaats past de plaats van de klank zich aan: aanbellen kan klinken als ambellen en in Parijs als im Parijs.

7.Luister- en spreekstrategie

1. Zoek eerst de beklemtoonde woorden met de belangrijkste informatie.
2. Verwacht dat woordgrenzen minder duidelijk zijn dan in geschreven taal.
3. Gebruik grammatica en betekenis om mogelijke woorden te voorspellen.
4. Oefen een korte groep langzaam, bijvoorbeeld had je dat gezien.
5. Herhaal de hele groep geleidelijk sneller zonder extra pauzes.

8.Samenvatting

• Bij assimilatie beïnvloeden aangrenzende klanken elkaar.
• Eindobstruenten zijn door eindklankverscherping stemloos; in verbonden spraak kan daarna stemassimilatie optreden. Een verwante vorm helpt bij de spelling van d/t en b/p; bij f/v en s/z kan ook de spelling wisselen.
• Gelijke medeklinkers aan een woordgrens worden door degeminatie vaak één gewone klank.
• Verbindingen als t + j en d + j klinken in vloeiende spraak compact.
• Luister naar ritmische groepen en betekenis, niet naar elke letter afzonderlijk.