Beperkende en uitbreidende betrekkelijke bijzinnen.

Een betrekkelijke bijzin geeft informatie over een zelfstandig naamwoord: de collega die naast mij zit. Soms heb je die informatie nodig om te weten welke collega wordt bedoeld. Soms is de persoon al duidelijk en voegt de bijzin alleen extra informatie toe. Dat verschil bepaalt zowel de betekenis als de interpunctie.

Na deze les kun je:

• beperkende en uitbreidende betrekkelijke bijzinnen onderscheiden;
• bepalen of de bijzin een groep afbakent of alleen extra informatie geeft;
• komma's gebruiken zonder de bedoelde betekenis te veranderen;
• die, dat en andere betrekkelijke woorden correct kiezen;
• lange zinnen herschrijven wanneer de verwijzing onduidelijk wordt.

1.Een beperkende bijzin selecteert

Een beperkende betrekkelijke bijzin vertelt welke persoon of zaak uit een grotere groep wordt bedoeld. De informatie is noodzakelijk om de referent te herkennen. Je zet geen komma vóór de bijzin. Staat de hoofdzin na een ingebedde bijzin nog door, dan sluit je de bijzin vaak wel met een komma af: De medewerkers die nachtdienst hebben, beginnen om tien uur.

• De medewerkers die nachtdienst hebben, beginnen om tien uur.
• We bespreken alleen de voorstellen die financieel haalbaar zijn.
• Het boek dat op de vensterbank ligt, is van mij.

In de eerste zin beginnen niet alle medewerkers om tien uur. De bijzin selecteert alleen de medewerkers met nachtdienst. De afsluitende komma markeert hier het einde van de bijzin; het betekenisverschil met een uitbreidende bijzin zit in de komma vóór de bijzin. Laat je de bijzin weg, dan verandert de reikwijdte van de mededeling.

2.Een uitbreidende bijzin licht toe

Een uitbreidende betrekkelijke bijzin geeft extra informatie over iemand of iets dat al voldoende is geïdentificeerd. Je plaatst de bijzin tussen komma's. Bij het spreken hoor je meestal een korte pauze.

• Mijn leidinggevende, die al twintig jaar in het vak werkt, gaat volgend jaar met pensioen.
• Het Rijksmuseum, dat in Amsterdam staat, trekt veel bezoekers.
• De jaarrekening, die gisteren is goedgekeurd, verschijnt morgen online.

De kernboodschap blijft herkenbaar als je de bijzin weglaat: Mijn leidinggevende gaat volgend jaar met pensioen. Eigennamen, unieke zaken en bezittelijke woordgroepen leiden vaak tot een uitbreidende bijzin, omdat de referent al vaststaat.

3.Het betekenisverschil zichtbaar maken

Vergelijk dezelfde woorden met en zonder komma's.

Zin	Betekenis
De studenten die het examen haalden kregen een certificaat.	Alleen de geslaagde studenten kregen een certificaat.
De studenten, die het examen haalden, kregen een certificaat.	Alle bedoelde studenten haalden het examen en kregen een certificaat.
De vestigingen die verlies maken worden gesloten.	Alleen de verlieslatende vestigingen worden gesloten.
De vestigingen, die verlies maken, worden gesloten.	Alle bedoelde vestigingen maken verlies en worden gesloten.

Bij de uitbreidende lezing beweer je iets over de hele al bekende groep. Controleer daarom of die ruime bewering werkelijk klopt.

4.Die, dat, wat, wie en waar

De keuze van het betrekkelijk woord volgt dezelfde basisregels in beide soorten bijzinnen.

• Bij een de-woord gebruik je die: de maatregel die helpt.
• Bij een enkelvoudig het-woord gebruik je dat: het voorstel dat helpt.
• Bij een meervoud gebruik je die: de voorstellen die helpen.
• Na alles, iets, niets, het enige en het mooiste gebruik je wat: het enige wat helpt.
• Na een voorzetsel verwijs je bij personen vaak met wie: de collega met wie ik werk.
• Bij zaken gebruik je vaak waar + voorzetsel: het project waaraan ik werk.

Het betrekkelijk woord heeft een functie binnen de bijzin. In het rapport dat de commissie heeft besproken is dat het lijdend voorwerp; de commissie is het onderwerp. Het woord mag niet wegvallen: het boek dat ik lees, niet het boek ik lees.

Bij een uitbreidende bijzin kan wat ook naar een hele voorafgaande zin verwijzen: Hij kwam te laat, wat vervelend was.

In formele teksten zie je ook hetgeen, welke/welk en degene(n) die: Hetgeen is afgesproken, staat in het verslag; de regeling welke geldt klinkt formeel en vaak ouderwets.

5.Woordvolgorde in de bijzin

Een betrekkelijke bijzin heeft de woordvolgorde van een bijzin: de persoonsvorm en andere werkwoorden staan aan het einde van de bijzin.

• de kandidaat die morgen op gesprek komt;
• het dossier dat we zorgvuldig hebben onderzocht;
• het dossier dat we hadden moeten onderzoeken;
• het formulier dat u moet invullen;
• de leverancier met wie de organisatie wil samenwerken.

Na de bijzin gaat de hoofdzin verder. Bij een uitbreidende bijzin markeert de tweede komma waar de hoofdzin wordt hervat: De leverancier, met wie we al jaren samenwerken, heeft een nieuw voorstel gedaan.

6.Een betrouwbare beslisroute

1. Onderstreep het antecedent waarnaar de bijzin verwijst.
2. Vraag of dat antecedent zonder de bijzin al eenduidig is.
3. Bepaalt de bijzin welke leden van een groep je bedoelt? Gebruik dan geen komma's.
4. Zet altijd een komma vóór een uitbreidende bijzin. Zet alleen een tweede komma als de hoofdzin na de bijzin doorloopt.
5. Lees de volledige bewering opnieuw en controleer of je onbedoeld iets over de hele groep zegt.

7.Stijl en helderheid

In formele teksten kunnen meerdere betrekkelijke bijzinnen na elkaar de verwijzing vertroebelen. Herhaal dan het zelfstandig naamwoord of maak twee zinnen.

Minder helder: De commissie besprak het voorstel van de afdeling dat vorige week was aangepast, dat veel kritiek kreeg.

Helderder: De afdeling had het voorstel vorige week aangepast. De commissie besprak deze versie, maar die kreeg veel kritiek.

De grammaticale keuze blijft belangrijk, maar een correcte zin hoeft niet onnodig zwaar te zijn. Kies de structuur die de selectie of toelichting onmiddellijk zichtbaar maakt.