Congruentie bij complexe onderwerpen en grensgevallen.

1.Congruentie vraagt soms om interpretatie

De persoonsvorm stemt normaal in persoon en getal overeen met het onderwerp: ik analyseer, de onderzoeker analyseert, de onderzoekers analyseren. Bij een eenvoudig onderwerp is die regel voldoende. Bij een lange woordgroep, een nevenschikking of een hoeveelheidsconstructie kan echter onduidelijk zijn welk element de congruentie bepaalt.

Vergelijk:

In de eerste zin is reeks ondubbelzinnig de enkelvoudige kern. Bij een aantal wijzigingen kan de woordgroep als één aantal of als enkele afzonderlijke wijzigingen worden opgevat. De vormkeuze weerspiegelt dan mede de grammaticale analyse en de betekenis.

Een C2-schrijver zoekt daarom niet alleen het dichtstbijzijnde zelfstandig naamwoord. Die bepaalt eerst de structuur, toetst vervolgens de bedoelde lezing en houdt ten slotte rekening met register en aanvaardbaarheid.

2.Zoek het volledige onderwerp en zijn kern

Een bepaling met van verandert het getal van de kern meestal niet.

Onderwerp	Kern	Persoonsvorm
het effect van de maatregelen	effect	blijft beperkt
de effecten van de maatregel	effecten	blijven beperkt
een delegatie van de bewoners	delegatie	vertrekt morgen
de voorstellen die gisteren zijn besproken	voorstellen	liggen ter inzage

De meervoudige woorden maatregelen en bewoners staan vlak bij het werkwoord, maar zijn niet de kern van het onderwerp. Een fout als het effect van de maatregelen blijven beperkt heet vaak aantrekking: de persoonsvorm neemt ten onrechte het getal van een nabij woord over.

Een handige ontleding verloopt in drie stappen:

1. Baken de volledige onderwerpwoordgroep af.
2. Verwijder tijdelijk uitbreidingen zoals voorzetselgroepen en betrekkelijke bijzinnen.
3. Laat de persoonsvorm aansluiten bij de overblijvende kern, tenzij de constructie aantoonbaar een bijzondere betekenis of analyse toelaat.

3.Nevenschikking met en

Twee zelfstandige personen of zaken die met en verbonden zijn, vormen normaal een meervoudig onderwerp.

• De voorzitter en de secretaris ondertekenen het verslag.
• Zorgvuldigheid en transparantie vergroten het vertrouwen.
• Jij en ik hebben een andere analyse gemaakt.

Een enkelvoud is mogelijk wanneer de nevenschikking in de zin één referent, één begrip of één ondeelbare combinatie benoemt.

Lezing	Voorbeeld	Waarom?
twee rollen van dezelfde persoon	De oprichter en eigenaar leidt het bedrijf.	één lidwoord en de context wijzen op één referent
combinatie als gerecht	Spek en eieren is zijn vaste ontbijt.	de combinatie wordt als één gerecht gepresenteerd
twee afzonderlijke producten	Spek en eieren zijn duurder geworden.	elk product telt afzonderlijk mee
titel of programma als eenheid	Leven en werk begint om acht uur.	de woordgroep fungeert als één titel
twee aspecten	Leven en werk worden uitvoerig besproken.	beide aspecten worden onderscheiden

De betekenis van de rest van de zin stuurt dus mede de analyse. Een enkelvoud is niet beschikbaar alleen omdat twee woorden inhoudelijk bij elkaar horen. Herhaalde lidwoorden of bezittelijke woorden maken een opsomming van afzonderlijke elementen vaak duidelijker: de aanleg en het onderhoud komen voor rekening van de eigenaar.

Nevengeschikte onderwerpszinnen worden doorgaans als één complex feitengeheel behandeld: Dat de planning uitloopt en dat de kosten stijgen, baart de directie zorgen. Dit patroon verschilt van twee nevengeschikte personen of concrete zaken.

4.Of, noch en zowel ... als

Het verbindingsmiddel beïnvloedt de getalsinterpretatie, maar levert niet in elk geval één mechanische uitkomst op.

4.1Of bij alternatieven

Bij twee enkelvoudige, elkaar uitsluitende alternatieven staat doorgaans een enkelvoud:

• De rector of de decaan leidt de bijeenkomst.
• Koffie of thee wordt na afloop geserveerd.

Als een lid meervoudig is of de personen verschillen, kan de vorm zich naar het dichtstbijzijnde lid richten: De docent of de studenten presenteren tegenover De studenten of de docent presenteert. Vooral de tweede versie kan stroef of betwistbaar klinken. Splits de zin dan: De studenten presenteren het voorstel, of de docent doet dat.

Bij een combinatie als Jan of ik ontstaat bovendien een persoonsprobleem: heeft, heb en hebben leggen elk een andere analyse op. In verzorgde schrijftaal is Jan heeft het gezegd, of ik heb het gezegd duidelijker.

4.2Noch en zowel ... als

Bij twee enkelvoudige leden met noch is zowel enkelvoud als meervoud mogelijk: Noch de voorzitter noch de secretaris heeft / hebben gereageerd. Het enkelvoud sluit goed aan bij een ontkenning per alternatief; het meervoud legt meer nadruk op de nevenschikking. In de praktijk hoeft daar geen scherp betekenisverschil tussen te bestaan. Noch is vooral schrijftalig.

Met zowel ... als komt bij afzonderlijke referenten meestal een meervoud voor: Zowel de politie als de brandweer zijn ter plaatse. Bij twee enkelvoudige leden is ook een enkelvoud aantoonbaar mogelijk. Het meervoud is doorgaans het duidelijkst wanneer werkelijk twee instanties, personen of zaken worden bedoeld. Kies in een formele tekst de vorm die de lezing onmiddellijk duidelijk maakt en herschrijf bij twijfel.

5.Verzamelwoorden: grammaticaal enkelvoud, semantisch meervoud

Een zelfstandig naamwoord als groep, team, commissie, menigte of familie heeft een enkelvoudige vorm maar verwijst naar meerdere leden. Bij de persoonsvorm is in verzorgde schrijftaal het grammaticale enkelvoud normaal:

• De commissie neemt morgen een besluit.
• Een groep deskundigen onderzoekt de oorzaak.
• Het team heeft de finale bereikt.

De afzonderlijke leden kunnen later wel centraal komen te staan. Dan is een meervoudig voornaamwoord of een meervoudige vervolgzin soms natuurlijk: Het team was opgelucht; ze hadden maanden naar dit resultaat toegewerkt. Dat is een verschuiving van de instelling als eenheid naar de mensen binnen die instelling. De verschuiving maakt het team hebben gewonnen nog niet de neutrale standaardvorm binnen dezelfde enkelvoudige onderwerpwoordgroep.

Bij namen van organisaties en bedrijven geldt hetzelfde uitgangspunt zolang de naam als één organisatie wordt opgevat: De Europese Commissie heeft een voorstel gepubliceerd. De meervoudige naam de Verenigde Naties heeft daarentegen een gevestigde meervoudige congruentie: De Verenigde Naties hebben gereageerd. Vorm, conventie en betekenis moeten hier samen worden bekeken.

6.Hoeveelheden en partitieven

Hoeveelheidsaanduidingen verschillen in grammaticale opbouw. Daardoor krijgt niet elke combinatie met een meervoudige van-groep dezelfde persoonsvorm.

Onderwerp	Gebruikelijke vorm	Toelichting
het aantal aanvragen	is gestegen	het aantal is de duidelijke enkelvoudige kern
een aantal aanvragen	is / zijn afgewezen	groepseenheid of afzonderlijke aanvragen
een groot aantal aanvragen	vaak is afgewezen	de hoeveelheid als eenheid krijgt meer nadruk
een groep bezoekers	wacht buiten	groep is in verzorgde schrijftaal de kern
een paar bezoekers	wachten buiten	een paar betekent hier ‘enkele’ en werkt als hoeveelheidsbepaler
een paar schoenen	staat in de gang	paar kan één bij elkaar horend stel benoemen
tien procent van het personeel	werkt thuis	procent vormt een enkelvoudige rekenkundige groep
twee derde van de studenten	bleek geslaagd	de breuk wordt gewoonlijk als enkelvoud behandeld
tien kilometer	is voor vandaag genoeg	de afstand wordt als één maat opgevat
tien wandelaars	zijn al binnen	er worden tien afzonderlijke personen geteld

Bij een aantal + meervoud zijn beide vormen standaard. Een aantal medewerkers heeft bezwaar gemaakt legt meer nadruk op de groep of hoeveelheid; een aantal medewerkers hebben afzonderlijk bezwaar gemaakt brengt de personen naar voren. Na het aantal staat wel een enkelvoud: Het aantal bezwaren is afgenomen.

Een woord als een heleboel heeft zich sterker tot hoeveelheidsbepaler ontwikkeld: Een heleboel bezoekers wachten buiten. Bij een menigte bezoekers of een groep bezoekers is het enkelvoud daarentegen de veiligste vorm in verzorgde schrijftaal.

Bij een partitieve constructie selecteert het eerste deel één persoon, een deel of een subgroep uit een grotere verzameling. Dat eerste deel bepaalt in neutrale gevallen het getal van de persoonsvorm:

• Een van de voorstellen voldoet aan alle voorwaarden.
• Ieder van de kandidaten ontvangt een schriftelijk bericht.
• De helft van de deelnemers stemde tegen.
• De meesten van de deelnemers stemden tegen.

De meervoudige van-groep benoemt de verzameling waaruit wordt gekozen; hij is niet automatisch de kern. Wel kunnen sommige hoeveelheidswoorden, zoals een aantal, sterker als onbepaalde telwoorden functioneren. Daarom is de variatie bij een aantal deelnemers geen algemene vergunning om elke partitieve constructie met een meervoudige persoonsvorm te verbinden.

7.Betrekkelijke bijzinnen: kijk naar het antecedent

Als die of dat onderwerp van een betrekkelijke bijzin is, richt de persoonsvorm zich naar het antecedent.

• de onderzoeker die het rapport schrijft;
• de onderzoekers die het rapport schrijven;
• ik, die dit dossier goed ken;
• wij, die dit dossier goed kennen.

Bij een van de + meervoud + die zijn twee lezingen mogelijk:

Het betekenisverschil is subtiel en beide vormen komen zonder bewust onderscheid voor. Wil je de tweede lezing expliciet maken, schrijf dan bijvoorbeeld: Van de onderzoekers is zij degene die het probleem heeft beschreven.

Een uitbreidende bijzin na een door komma's afgebakende enkelvoudige woordgroep verwijst naar die hele enkelvoudige woordgroep: Een van de onderzoekers, die inmiddels met pensioen is, reageerde per e-mail. De komma verandert niet zelfstandig het getal; zij markeert dat de bijzin extra informatie geeft over een van de onderzoekers als specifieke persoon.

Ook degene en degenen bepalen het getal:

• Jij bent degene die de eindbeslissing neemt;
• Jullie zijn degenen die de eindbeslissing nemen.

De hoofdzin heeft bent vanwege jij, maar in de betrekkelijke bijzin verwijst die naar het derdepersoonse degene. Verschillende zinsdelen kunnen dus elk hun eigen congruentierelatie hebben.

8.Koppelzinnen met twee mogelijke kandidaten

In zinnen met zijn kunnen twee naamwoordgroepen naast elkaar staan, waarbij niet direct zichtbaar is welke groep als onderwerp wordt geanalyseerd.

Formulering	Mogelijke analyse
De doelgroep zijn jonge ouders.	jonge ouders is het meervoudige onderwerp; zij vormen de doelgroep
De doelgroep is jonge ouders.	de doelgroep is het onderwerp; de groep bestaat uit jonge ouders
Het grootste probleem zijn de oplopende kosten.	de kosten vormen het probleem
Het resultaat was drie geldige inschrijvingen.	het resultaat bestond uit drie inschrijvingen

Soms zijn beide analyses verdedigbaar, maar niet altijd even natuurlijk. Parafraseer met vormen of bestaan uit om de gekozen lezing te testen. Jonge ouders vormen de doelgroep ondersteunt zijn; de doelgroep bestaat uit jonge ouders ondersteunt is.

Dit is geen vrije congruentie met een willekeurig nabij woord. De keuze hangt samen met de vraag welke naamwoordgroep als onderwerp fungeert en welke als naamwoordelijk deel wordt gepresenteerd.

9.Informatiestructuur en presentatief er

Als nieuwe elementen na de persoonsvorm worden geïntroduceerd, vooral met er, komt naast het meervoud geregeld een enkelvoud voor:

• Er staat / staan een stoel en twee kasten in de opslag.
• Aansluitend is / zijn er een receptie en een lunch.

Het enkelvoud sluit aan bij de presentatie van het eerste element en bij de stapsgewijze introductie van nieuwe informatie; het meervoud behandelt de volledige reeks als onderwerp. Niet alle sprekers beoordelen beide vormen in elke zin hetzelfde. In formele schrijftaal kun je ambiguïteit vermijden door de opsomming voorop te zetten: Een stoel en twee kasten staan in de opslag.

Bij gesplitste nevenschikking richt de persoonsvorm zich naar het vooropstaande deel: De voorzitter was aanwezig, en de secretaris ook. De latere toevoeging maakt van de voorzitter niet achteraf een meervoudig onderwerp binnen dezelfde zinsstructuur.

10.Een verdedigbare keuze maken

Gebruik bij een lastig onderwerp deze volgorde:

1. Ontleed: wat is het volledige onderwerp en wat is de syntactische kern?
2. Interpreteer: gaat het om één geheel, afzonderlijke leden, alternatieven of een rekenkundige hoeveelheid?
3. Controleer verwijzingen: welk antecedent heeft een betrekkelijk voornaamwoord?
4. Beoordeel nabijheid: is er een constructie met of, een asymmetrische reeks of presentatief er waarin volgorde werkelijk invloed kan hebben?
5. Vergelijk register: welke mogelijkheid is in verzorgde schrijftaal het duidelijkst en het minst betwist?
6. Herschrijf: als persoon en getal botsen of de lezer moet raden, splits de zin of benoem de kern explicieter.

Congruentie bij complexe onderwerpen is dus geen keuze tussen blind de kern volgen en vrij op betekenis afgaan. De neutrale basis blijft grammaticale overeenkomst. Betekenis, nabijheid en informatiestructuur spelen alleen mee in afgebakende constructies waarin meer dan één analyse werkelijk beschikbaar is.