Correlatieve verbindingen met zowel, noch en niet alleen.

Sommige verbindingswoorden werken in paren. Zowel ... als, noch ... noch en niet alleen ... maar ook markeren vóór het eerste deel al hoe de zin bij het tweede deel verdergaat. Zulke correlatieve verbindingen helpen een lezer verbanden snel herkennen, mits beide zijden grammaticaal en inhoudelijk in evenwicht zijn.

Na deze les kun je:

• de belangrijkste correlatieve paren met hun precieze betekenis gebruiken;
• woorden, woordgroepen en zinnen parallel verbinden;
• persoonsvorm en getal bij samengestelde onderwerpen controleren;
• focuswoorden op de juiste plaats zetten;
• ontspoorde of overbelaste correlatieve constructies herschrijven.

1.Twee markeringen, één verband

Een correlatieve verbinding kondigt het verband op twee plaatsen aan.

Paar	Kernbetekenis	Voorbeeld
zowel ... als ...	beide gelden	Zowel de vorm als de functie is onderzocht.
noch ... noch ...	geen van beide geldt	Noch de prijs noch de kwaliteit gaf de doorslag.
niet alleen ... maar ook ...	eerste geldt, tweede wordt nadrukkelijk toegevoegd	Niet alleen de prijs, maar ook de kwaliteit speelt een rol.
of ... of ...	keuze of alternatief	Of de leverancier of de klant betaalt de kosten.
hetzij ... hetzij ...	formeel alternatief	De aanvraag wordt hetzij goedgekeurd, hetzij afgewezen.
enerzijds ... anderzijds ...	twee kanten van een afweging	Enerzijds bespaart het plan tijd; anderzijds vergroot het de risico's.
en ... en ...	beide delen gelden	En de prijs en de kwaliteit tellen mee.
deels ... deels ...	twee gedeeltelijke kanten	Het plan is deels haalbaar, deels riskant.

De delen hoeven niet even lang te zijn, maar moeten wel dezelfde grammaticale rol en een vergelijkbare informatiewaarde hebben.

Zowel ... alsook komt vooral in België voor en is niet neutraal in Nederlands-Nederlandse teksten.

2.Zowel ... als

Met zowel X als Y bevestig je X en Y. De constructie kan verschillende soorten elementen verbinden.

• woorden: De methode is zowel snel als betrouwbaar.
• naamwoordgroepen: Zowel de arts als de patiënt ontvangt een kopie.
• voorzetselgroepen: De regel geldt zowel voor bedrijven als voor particulieren.
• infinitiefgroepen: De software kan zowel gegevens verzamelen als patronen herkennen.
• bijzinnen: We onderzoeken zowel hoe de fout ontstond als waarom het alarm niet werkte.

Herhaal een voorzetsel als dat de structuur duidelijker maakt. Zowel voor bedrijven als particulieren komt voor, maar zowel voor bedrijven als voor particulieren laat onmiddellijk zien dat beide groepen onder voor vallen.

2.1Overeenkomst bij het onderwerp

Twee enkelvoudige onderwerpen met zowel ... als worden inhoudelijk samen vaak als meervoud opgevat:

• Zowel de directeur als de voorzitter zijn aanwezig.
• Zowel planning als uitvoering vragen extra aandacht.

Wanneer de combinatie één vast geheel of één abstract onderzoeksobject vormt, kan enkelvoud natuurlijk zijn: Zowel de vorm als de functie is onderzocht. In zulke gevallen is ook meervoud mogelijk als de schrijver de twee onderdelen afzonderlijk profileert. Kies een interpretatie en houd die in de alinea consequent.

3.Noch ... noch

Noch X noch Y sluit beide alternatieven uit. Een extra niet of geen is normaal gesproken niet nodig.

• Noch de planning noch het budget is definitief.
• De leverancier heeft noch gebeld noch geschreven.
• Het voorstel is noch juridisch haalbaar noch financieel aantrekkelijk.

Stapel geen dubbele ontkenning zonder bijzondere bedoeling:

• Helder: Noch Amir noch Noor heeft gereageerd.
• Eveneens helder: Amir en Noor hebben geen van beiden gereageerd.
• Onnodig dubbel: Noch Amir noch Noor heeft niet gereageerd.

Bij een samengesteld onderwerp bestaat ook hier getalsvariatie. Enkelvoud past bij een distributieve lezing: elk alternatief is afzonderlijk niet bereikbaar. Meervoud benadrukt de personen als groep: Noch de directeur noch de voorzitter waren bereikbaar. Formuleer bij twijfel om: De directeur en de voorzitter waren geen van beiden bereikbaar.

4.Niet alleen ... maar ook

Dit paar bevestigt beide delen, maar presenteert het tweede deel als uitbreiding of sterkere, onverwachte toevoeging.

• De maatregel is niet alleen duur, maar ook ineffectief.
• De storing trof niet alleen de website, maar ook het betalingssysteem.
• Zij heeft niet alleen de gegevens verzameld, maar ze ook gecontroleerd.

De positie van niet alleen bepaalt wat het eerste lid is.

Laat ook zo dicht mogelijk staan bij het element dat wordt toegevoegd. Vergelijk maar ook de directeur ondertekende met maar de directeur ondertekende het ook: in de tweede zin kan ook op de handeling of een eerder genoemd document slaan.

5.Parallelle bouw

Een correlatieve constructie is het helderst wanneer X en Y dezelfde grammaticale vorm hebben.

Niet parallel	Parallel
Het plan is zowel goedkoop als het kan snel worden uitgevoerd.	Het plan is zowel goedkoop als snel uitvoerbaar.
Zij wil niet alleen de planning herzien, maar ook dat het budget stijgt.	Zij wil niet alleen de planning herzien, maar ook het budget verhogen.
We werken enerzijds aan preventie en anderzijds herstellen we schade.	We werken enerzijds aan preventie en anderzijds aan schadeherstel.

Een volledige herhaling kan juist nodig zijn als de twee zinnen verschillende onderwerpen hebben:

• Af te raden: Niet alleen nam de vraag toe, maar ook daalde het aanbod.
• Aanbevolen: Niet alleen nam de vraag toe, maar het aanbod daalde ook.

De tweede versie maakt de twee zelfstandige mededelingen gemakkelijker te verwerken.

6.Of ... of en hetzij ... hetzij

Of X of Y presenteert alternatieven. Afhankelijk van de context kan de keuze exclusief zijn of beide mogelijkheden openlaten.

• We reizen of maandag of dinsdag. — doorgaans één van de twee dagen
• Je kunt de aanvraag of per post of digitaal indienen. — twee toegestane routes; één route per indiening

Hetzij ... hetzij is formeler en komt veel voor in regelingen, contracten en classificaties:

• De betaling vindt hetzij vooraf, hetzij binnen veertien dagen plaats.
• De fout is hetzij technisch van aard, hetzij het gevolg van onjuist gebruik.

Houd ook hier de bouw parallel. In een publieksgerichte tekst is gewoon of ... of vaak toegankelijker dan hetzij ... hetzij.

Bij overeenkomst kan de nabijheid van het onderwerp de persoonsvorm beïnvloeden: Of de docent of de studenten presenteren het voorstel klinkt natuurlijk met het meervoudige dichtstbijzijnde deel. Omgekeerd: Of de studenten of de docent presenteert het voorstel. Deze zinnen blijven stilistisch gevoelig. Het voorstel wordt door de docent of de studenten gepresenteerd vermijdt de keuze.

7.Enerzijds ... anderzijds

Met enerzijds ... anderzijds structureer je twee perspectieven op dezelfde kwestie. De delen hoeven elkaar niet logisch uit te sluiten.

De woorden kunnen twee zelfstandige zinnen of grotere tekstdelen openen. Gebruik na een vooropgeplaatst enerzijds of anderzijds de normale inversie: Enerzijds biedt het plan kansen; anderzijds brengt het risico's mee.

Combineer niet mechanisch aan de ene kant met anderzijds. Het is begrijpelijk, maar stilistisch evenwichtiger zijn:

• enerzijds ... anderzijds;
• aan de ene kant ... aan de andere kant.

8.Hoe ... hoe en hoe ... des te

Een correlatief paar kan ook een evenredige ontwikkeling uitdrukken:

• Hoe langer de storing duurt, hoe groter de schade wordt.
• Hoe nauwkeuriger de vraag is, des te bruikbaarder wordt het antwoord.

Na hoe staat de persoonsvorm in de standaardvolgorde achteraan: hoe groter de schade wordt. Bij des te is inversie mogelijk: des te bruikbaarder wordt het antwoord.

Verwar een evenredige relatie niet met een simpel tijdsverloop. De constructie beweert dat verandering op de ene schaal samengaat met verandering op de andere schaal. Dat verband moet inhoudelijk verdedigbaar zijn.

9.Interpunctie en lengte

Bij korte woordgroepen is meestal geen komma nodig:

• zowel snel als zorgvuldig;
• noch vandaag noch morgen;
• niet alleen duur maar ook traag.

Vóór maar (ook) is een komma gebruikelijk zodra de leden volledige zinnen of langere zinsdelen zijn: De maatregel verlaagt niet alleen de kosten, maar vergroot ook de voorspelbaarheid. Bij enerzijds ... anderzijds tussen zelfstandige zinnen past een punt of puntkomma vaak goed.

Laat een correlatief paar niet te veel materiaal omspannen. Splits de zin als elk lid meerdere bijzinnen en opsommingen bevat.

10.Eindcontrole

Controleer een correlatieve verbinding met zes vragen:

1. Zijn beide delen van het paar aanwezig?
2. Verbind ik grammaticaal vergelijkbare elementen?
3. Staat het eerste markeringswoord direct vóór het bedoelde eerste lid?
4. Is bij niet alleen ... maar ook duidelijk waarop ook betrekking heeft?
5. Past de persoonsvorm bij de interpretatie van het samengestelde onderwerp?
6. Is een formeel paar als hetzij ... hetzij of enerzijds ... anderzijds passend voor het genre?

Een goede correlatieve verbinding geeft de lezer twee keer houvast: het eerste woord voorspelt de structuur, en het tweede voltooit haar in een grammaticaal en inhoudelijk parallel geheel.